جان گرفتن اقتصاد سعودی؛ سایه کرونا کم می شود

خلاقیت از دل بحران سربرمی آورد

در اواخر ۱۹۹۰ بازرگان سعودی عبد الله خالد (اسم مستعار) متوجه شد که دیگر چیزی از کسب و کار و دنیای کوچکی که ساخته باقی نمانده است. دو ماه پس از حمله کویت به عراق فروش کم شد و از یک میلیون ریال سعودی (۲۶۰ هزار دلار) در ماه به کمتر از ۴۰ هزار ریال (۱۰ هزار و ۶۰۰ دلار) رسید. عبد الله از پرداخت حقوق کارمندان و تامین هزینه های عملیاتی بازماند. طلبکاران دنبالش بودند. او تصمیم گرفته بود کسب و کارش را تعطیل و برای کارمندانش بلیط رفت بدون برگشت تهیه کند که دوست مخلصی به او گفت «این هم می گذرد. باید کمی صبر پیشه کنی. کشور ما قوی است. اقتصاد دوباره جان خواهد گرفت و اوضاع به روال عادی برمی گردد و تازه شرایط بهتر از آنچه بود می شود».

چند ماه پس از آزاد سازی کویت در فوریه ۱۹۹۱ كسب و کار عبد الله رونق گرفت و فصل نوین رشد و توسعه آغاز شد. اگرچه قیمت نفت در دهه نود میلادی کاهش یافت اما اقتصاد سعودی به تدریج رو به بهبودی رفت. دو سوم شهروندان کنونی سعودی آن دوره را تجربه نکرده اند و به دنیا نیامده بودند. حافظه انسان معمولا تمایل به فراموش کردن وقایع ناخوشایند دارد و به همین دلیل شاید خیلی ها گرفتاری ها و مشکلات دوره حمله عراق به کویت را فراموش کرده اند و اینکه چطور سعودی در معرض خطر وجودی قرار گرفت را هم یادشان رفته است. نبرد آزادسازی کویت میلیاردها دلار برای سعودی هزینه و بدهی بر جای گذاشت. کارخانه ها و کسب و کارها تعطیل و ده ها هزار نفر از مقیمان برای همیشه به کشورهایشان اعزام شدند.

سعودی همواره با موفقیت شرایط سیاسی و اقتصادی و اجتماعی دشوار را پشت سر گذاشته است. کرونا تازه ترین مورد چالش هایی است که کشور با آن مواجه شده. اما با این حال باید گفت این دوره نیز گذرا و موقتی است. چنانکه در مشکلات پیشین هم دیدیم سعودی از بحران کرونا عبور و فصل نوینی را آغاز می کند. خلاقیت و فرصت های نوین همواره از دل بحران ها سربرمی آورد و الگوهای نوین کسب و کار مقدمه ای برای رشد اقتصادی در آینده می شود.

سرآغاز کسب و کارهای نوین

ریم، کارمند یک شرکت برندینگ سعودی به المجله گفت «درخواست های متعددی از سوی بازرگانان برای برند سازی مجدد مطرح شده است چون میزان آگاهی مردم افزایش یافته و اغلب به دنبال کیفیت برند تجاری هستند و اینکه این کالاها به درد سبک زندگی خاص آنها می خورد یا نه. شرکت ها می خواهند محصولاتشان به دست بخش وسیعی از جامعه برسد و برای همین به جای اینکه به فکر قیمت محصولاتشان باشند بیشتر دنبال بالا بردن کیفیت هستند».

نسل جدید بازرگانان ظهور کرده اند که از ظرفیت کنار آمدن با مشکلات گوناگون برخوردار هستند. دردسرهای کاغذ بازی از جمله این چالش ها هستند. نقش جدید صنایع کوچک و متوسط این روزها بروز کرده که الگوی کسب و کار کارآمدتری ایجاد کرده اند و فرهنگ آگاهی بخشی مردم نسبت به گزینه های بیشتر با کیفیت مرغوب تر را ترویج می کنند.

ریم دوره محدودیت های قرنطینه را به یاد می آورد که چقدر بر دوش کسب و کارها سنگینی کردند. دوره ای که اقتصاد تعطیل و رفت و آمد ممنوع اعلام شد.

او گفت «من و همکارم در شرکت در مارس و آوریل و مه دوره سختی را پشت سر گذاشتیم. حقوقم ۴۰ درصد کاهش یافت. این رقم سقف مجاز کاهش حقوق در سعودی است. حقوق ها را دیر پرداخت می کردند. شرکت ها و موسساتی که با آنها قرارداد داشتیم پرداخت نمی کردند چون فروشگاه ها و تاسیسات یا تعطیل شده و یا با ظرفیت حداقلی فعالیت می کردند. خب، چطور دستمزد ما را می دادند»؟

ریم اضافه می کند «حالا همه چیز تغییر کرد. کسب و کار شرکت در ماه ژوئیه جهش قابل ملاحظه ای داشت. کسب و کارها جان دوباره گرفتند و پرداخت حقوق ها در دو سه ماه آینده به روال عادی بازمی گردد. امیدوارم بتوانیم خسارت های تعطیلی کسب و کارها را جبران کنیم. خب چرا که نه. کسب و کارها رونق خواهند گرفت».

 



محمد الجدعان وزیر دارایی سعودی

 

جمود یا پویایی

برخی از شرکت ها که به دلیل محدودیت های کرونا تعطیل شده بودند به ساماندهی دوباره کسب و کارهای خود پرداختند. درآمد شرکت ها کاهش یافت و بعضی نیز مجبور به تعدیل نیرو یا کاهش حقوق کارمندان شدند. شرکت هایی که تا اینجای کار دوام آوردند در بازار کار ماندنی هستند.

شركت های جدید فراوانی هستند که کارشان را با طرح های خلاقانه تر از سر می گیرند. این رسم همیشگی بازارها است. آنها دوره فراز و نشیب و توازن و رکود را همواره تجربه می کنند. تاجران می دانند که اگر خلاقیت در طرح ایده و اجرا نباشد بازار دیگر جای آنها نخواهد بود.

پس از کاهش محدودیت های کرونا رستوران ها و کافی شاپ های بسیاری در جده افتتاح شدند؛ انگار ساکنان این شهر ساحلی دریای سرخ به ناگاه به جنب و جوش افتادند. و سوال این است که این اماکن کی ساخته شدند و چطور در این مدت کوتاه مورد بهره برداری قرار گرفتند؟

حقیقت این است که سرمایه گذاران و بازرگانان محلی در دوره برقراری آمد و شد از ۶ صبح تا ۳ بعد از ظهر دست به کار شده و اماکن کسب و کارشان را آماده بازگشایی کردند. آنها بر این باورند که تنها اصل ثابت در زندگی، تغییر است. تاجران و کارخانه داران و مغازه دارانی که حدود دو ماه پیش و همزمان با بازگشایی تدریجی کسب و کارها فعالیت های اقتصادی را آغاز کردند موفق به جذب مشتریان بیشتری شدند. شرکت های فراوانی در حال حاضر به دنبال گسترش چشم انداز راهبردی و توسعه بازارها و صادرات و افتتاح شعبه های گوناگون برای برندهای تجاری بومی هستند.

 

شوک و فرصت

 

محمد الجدعان وزیر دارایی سعودی در ماه مه به صراحت گفت افزایش ۱۵ درصدی مالیات بر ارزش افزوده «اقدام دشوار» است که باید انجام شود. واقعا هم این چنین شد. اثرات زیانبار تعطیلی کسب و کارها در جهان از جمله در سعودی بی حد و حصر بود. فشار روی دوش مردم نیز سنگینی کرد. همه ضرر کردند. مردمی که نقشی در شیوع کرونا نداشتند پیامدهای فاجعه بار آن را متحمل شدند. وقتی کسب و کارها در کشورهای جهان تعطیل شدند مصرف نفت و به تبع آن فروش نفت کاهش پیدا کرد. اقتصاد و تحولات اقتصادی در توکیو و پکن روی اقتصاد ریاض نیز تاثیر گذار بود و درآمدهای نقدی کاهش یافت. اقتصاد و مبادلات تجاری هم مثل آدم ها زیان می کنند، جان می گیرند، بدهکار و طلبکار می شوند.

افؤايش ماليات بر ارزش افزوده که از آغاز ژوئیه اجرا شد مزایا و معایبی دارد. به عنوان مثال، فروش نمایشگاه های اتومبیل در ماه ژوئن افزایش قابل توجهی داشت. مردم پیش از افزایش مالیات بر ارزش افزوده اقدام به خرید خودرو کردند. عبد الرحمان الاحمد تحلیلگر مسائل اقتصادی و کارشناس حسابداری گفت «نیمه ماه ژوئن سری به یکی از نمایشگاه های لوکس اتومبیل در جده زدم. تمام مدل های ۲۰۲۰ و مدل های به فروش نرفته ۲۰۱۹ و خودروهای دست دوم به فروش رفته بود. مدل های جدید تا سه ماه پایانی سال جاری قابل دسترس نخواهد بود».

 

او گفت «نمایشگاه های اتومبیل درست و به جا اقدام کردند. خریداران مردد هم پیش از افزایش قیمت ها به علت افزایش مالیات بر ارزش افزوده اقدام به خرید خودرو کردند».

عبد الرحمان الاحمد در ادامه اضافه کرد «این نمونه ای از سودآوری برخی از کسب و کارها از جمله بخش خودرو و مواد غذایی و خدمات دلیوری و مخابرات است اما بخش های دیگری مثل نفت و تفریح و سرگرمی های غیر دیجیتال مثل کنسرت ها و شهربازی ها و سیرک ها زیان کردند».

البته بخشی از بحران در سعودی جنبه بین المللی و بخشی نیز جنبه داخلی دارد چون نظام بازارهای داخلی و چرخه انتقال و همکاری بین بازار داخلی و بین المللی موقتا دچار اختلال و قیمت کالاهای اولیه کم و زیاد شدند. واکنش کشورها در قبال این شوک بزرگ متفاوت بود؛ برخی کشورها زود به خود آمدند و زود جنبیدند و طرح و راهکار ارائه دادند و کشورهایی بودند که کم آوردند.

 

علل خوش بینی

 

مثبت اندیشی و خوش بینی و واکنش سریع و حوصله ورزی و قبول کردن ضرر و زیان به عنوان لازمه زندگی می تواند ایده ها و اندیشه ها را به سمت این قبیل پرسش ها سوق دهد که مثلا «نیاز کنونی بازار چیست؟ سرمایه گذاری مناسب در شرایط کنونی چیست؟ بازار کنونی به چه مهارت هایی نیازمندتر است»؟

همزمان با اجرای اصلاحات اقتصادی پیوسته در سعودی همواره این بحث مطرح می شود که وقت وابستگی به نفت سر رسیده است. البته این بحث به سعودی محدود نمی شود بلکه در کشورهای همسایه نیز مطرح است. اما بحران کرونا روی بخش های غیر نفتی هم تاثیر گذار بود.

زندگی منتظر ما نمی ماند؛ از این رو باید خلاقیت در سرمایه گذاری نهادینه شده در تمام عرصه های کوچک و بزرگ مورد توجه قرار بگیرد. جوانان ۲۰ -۳۰ ساله که دو سوم جمعیت سعودی را تشکیل می دهند باید مورد حمایت و تشویق قرار بگیرند. تصاویر کلیشه ای از بین رفته و زنان و جوانان وارد بازار کار شدند. مفهوم کار پاره وقت دانشجویان دختر و پسر در سعودی در برخی شرکت ها جا گرفته است. زنان پست و منصب دار شدند. مشاغلی همچون فروشندگی لباس و صندوق دار قبلا دست خارجی ها بود اما حالا زنان وارد این بخش ها شدند. زنان وارد حوزه نظامی و انتظامی شدند که پیش از این تنها به مردان اختصاص داشت.

مشارکت زنان در صنعت خرده فروشی موثر و مقدمه ای است برای ایجاد یک الگوی موفق. شمار فراوانی از زنان هستند که سال هاست در پست های اجرایی رده بالای دولتی و خصوصی فعالیت می کنند. به دنبال استفاده از ظرفیت زنان طرح ها و اندیشه های جامع تری در اداره جامعه مطرح می شود.

 



زنان در یک مجتمع تجاری در ریاض در ۴ ژوئیه ۲۰۲۰ از ماسک استفاده می کنند (گتی)

پیشینه بحران ها

دولت سعودی در دهه ۳۰ میلادی برای اولین بار دچار اولین بحران اقتصادی بزرگ شد. درآمد حج و کشاورزی منابع درآمد دولت در آن زمان بودند. شمار حاجیان پس از رکود اقتصادی بزرگ در آمریکا و تاثیر پذیری اقتصاد جهان از آن کاهش یافت. سعودی با پیدایش نفت جان گرفت تا اینکه در دهه ۶۰ میلادی کشور در دوره ملک فیصل وارد بحران اقتصادی شد. واردات کالاهای لوکس ممنوع اعلام شد. در ۱۹۷۳ قیمت جهانی نفت افزایش یافت. این وضعیت تا دهه هشتاد برقرار بود. عراق در دهه ۹۰ به کویت حمله کرد و سیاست های ریاضتی در پیش گرفته شد. اوایل ۲۰۰۰ رشد اقتصادی شتاب گرفت و تا ده سال ادامه داشت. پس از آن دوباره سیاست های ریاضتی اجرا شد و اقتصاد جان گرفت تا اینکه به بحران کرونا رسیدیم.

قطعا اوضاع کنونی بسیار بهتر از دوران قرنطینه است. برای ارزیابی  افزایش نرخ مالیات و تاثیر آن باید پژوهش انجام شود اما به هر حال تجربه تاریخی و شرایط کنونی و امکانات از رونق اقتصادی در آینده خبر می دهد.