نبرد قدرت های منطقه و جهان در لیبی

تحولات جدید سیاسی و اقتصادی و نیز نبرد جاری بین ارتش ملی لیبی و نیروهای هوادار دولت وفاق منجر به افزایش ناآرامی و پیچیده تر شدن اوضاع این کشور شده است. ژنرال خلیفه حفتر فرمانده ارتش ملی لیبی است. فایز السراج رییس دولت وفاق لیبی و مورد حمایت ترکیه است.

 درگیری ها در لیبی به شهر استراتژیک سرت نزدیک شده است. سرت اهمیت استراتژیک و موقعیت سوق الجیشی برای طرف های درگیر در لیبی دارد. و حالا این شهر به کانون جدید تنش ها تبدیل شده است. روسیه به دنبال حضور نظامی دائمی در الجفره است. از این رو، این منطقه به خط قرمز روس ها تبدیل شده است. عبد الفتاح السیسی رییس جمهور مصر چندی پیش از یک منطقه مرزی با لیبی بازدید کرد. او در جریان این سفر گفت «سرت و الجفره خط قرمز مصر تلقی می شوند». السیسی به طور ضمنی به احتمال دخالت نظامی مصر در لیبی برای حفظ امنیت ملی در صورت بی توجهی به خط قرمز یاد شده اشاره کرد.

در این میان، موضع آمریکا می تواند به افزایش درگیری و نبرد و پیچیده تر شدن معادله سیاسی و نظامی در لیبی بینجامد. دولت آمریکا در ابتدا موضع آشکاری در پیش نگرفت اما ظاهرا حالا عزم خود را برای دخالت در این پرونده جزم کرده است. آمریکایی ها متوجه اهمیت حضور نظامی مستقیم یا غیر مستقیم در لیبی شده اند و به دنبال نقش آفرینی به عنوان حامی اصلی تحرکات ارتش ترکیه هستند. دولت آمریکا نمی خواهد روسیه از طریق حضور نظامی در الجفره جای پای خود را در لیبی تثبیت و نیروی گروه واگنر روسیه از ژنرال خلیفه حفتر حمایت کند. هدف آمریکایی ها با سفر هیاتی از مرکز فرماندهی آمریکا در آفریقا (آفریکوم) به بخش غرب لیبی نمایان شد. هیات آمریکایی با فایز السراج رییس دولت وفاق و شماری از فرماندهان نظامی منطقه دیدار کرد. این، تحول مهمی به شمار می رود چون آمریکا به رغم ناآرامی های لیبی و اوضاع پیچیده و نقش آفرینی بازیگران بین المللی در نبرد لیبی اما نقش موثر و قابل توجهی پس از سرنگونی معمر القذافی رهبر لیبی در ۲۰۱۱ نداشت.

المجله برای آگاهی بیشتر درباره اوضاع پیچیده در لیبی و خطوط قرمز مصر برای طرف های درگیر و تحرکات آمریکا با شماری از کارشناسان مسائل نظامی و راهبردی مصاحبه کرده و نظر آنها را درباره دلایل پیچیده تر شدن شرایط در لیبی جویا شد.

  

 خط قرمز مصر

سرلشکر ناجی عبد العزیز شهود کارشناس مسائل نظامی و راهبردی در گفتگوی اختصاصی با المجله گفت «علت پیچیدگی اوضاع لیبی نقشه ای است که برای منطقه طرح ریزی شده است. مساله این است که آیا لیبی کشور یکپارچه می ماند یا اینکه تجزیه می شود؟ برنامه تجزیه کشورهای عربی در کار است که لیبی هم یکی از آنهاست. کشورهای درگیر در لیبی هر کدام دلایل خاص خودشان را برای مداخله دارند. ترکیه که موضع شناخته شده ای دارد. پای ترکیه به لیبی باز شد چون این کشور از اتحادیه اروپا فاصله گرفت. در نتیجه ترکیه به دنبال حفظ حاکمیت و تثبیت جایگاه خود به عنوان دومین ارتش بزرگ ناتو و حفظ ۲۶ پایگاه نظامی است که نیروهای ترک در آنجا مستقر هستند. تعرض به تمامیت ارضی مصر خط قرمز مسئولان کشور قلمداد می شود».

او افزود «آمریکا به طور مستقیم در لیبی دخالت نظامی انجام نداده بلکه ترک ها را مامور این کار کرده است. تحرکات ترکیه در لیبی با هماهنگی اتحادیه اروپا و نیز آمریکایی ها و شاید حتی روس ها انجام می شود. در اینجا باید قدرت های عربی مراقب باشند».

شهود خاطر نشان کرد «اگر خط قرمز مصر از جمله امنیت ملی کشور مورد تعرض قرار بگیرد نبرد مسلحانه آغاز خواهد شد. اما تصور نمی کنم که ارتش مصر به فکر پیشروی ۹۰۰ کیلومتری در خاک لیبی تا سرت و الجفره باشد. پرسش اصلی این است که آیا مردم لیبی نسبت به حضور نظامی ترکیه در سرزمینشان ساکت می مانند و دست روی دست می گذارند تا اینکه ارتش مصر بیاید و رویارویی نظامی در خاک لیبی انجام شود؟‌ نکته دیگر این است که مصر درس های فراوانی از درگیری ها مثل جنگ یمن آموخته است».

 



عبد الفتاح السیسی رییس جمهور مصر (سمت راست) و ژنرال خلیفه حفتر (سمت چپ) در کاخ ریاست جمهوری الاتحادیه در قاهره

 

هشدار آشکار مصر نسبت به نزدیک شدن به سرت و الجفره

سرلشکر مصطفی کامل السید کارشناس نظامی و مسائل راهبردی در گفتگوی اختصاصی با المجله معتقد است «روسیه برای دسترسی و تسلط بر آب های گرم مدیترانه قطعا به دنبال ایجاد پایگاه نظامی در لیبی است. از این رو، آمریکا نمی خواهد حمایت ترکیه را از دست بدهد چون ترک ها می توانند مانع تحرکات روسیه در دریای مرمره شوند. نکته مهم در اینجا سکوت مشکوک اتحادیه اروپا در قبال رویدادهای لیبی است. لیبی عمق استراتژیک امنیت اتحادیه اروپا است. حتی واکنش فرانسه نیز درباره لیبی محتاطانه است. فرانسوی ها ملاحظه کاری می کنند. فرانسه عضو ناتو است. فرانسوی ها می دانند که ترکیه دومین قدرت نظامی بزرگ ناتو را دارد. پس، آیا رویارویی یا دشمنی علنی بین ترکیه و فرانسه امکان پذیر است؟ اوضاع کنونی لیبی منجر به چند دستگی شده است. این اتفاق در مورد سوریه هم افتاد. البته در آنجا مساله دو دستگی و اختلاف بین سنی ها و شیعیان و کردها مطرح بود. اما طرح به اصطلاح خاورمیانه بزرگ بر همین ایده کلی استوار است. البته برخی از آن به عنوان طرح خاورمیانه جدید یاد می کنند که درست نیست. مساله ای که در بحران لیبی به شدت بروز کرده تلاش های ترکیه برای تسلط بر مصر است که این کار را یا از طریق شرق دریای مدیترانه یا جنوب مدیترانه به سمت لیبی انجام می دهد یا حتی در سومالی. چون ترکیه در سومالی پایگاه نظامی ساخته است. ترکیه در دوره پرزیدنت عمر البشیر نیز به دنبال پایگاه نظامی دیگر در سودان بود. ترکیه اینک در فرودگاه الوطیه لیبی پایگاه نظامی احداث کرده است. بنابراین، می توان گفت امنیت ملی مصر از هر سمت و سویی در معرض خطر قرار دارد. به این باید تحرکات خطرناک ترکیه و قطر در اتیوپی را نیز اضافه کرد. ترکیه و قطر تهدید کردند سرمایه گذاری هایشان در اتیوپی به طور عام و در پروژه سد النهضه به طور خاص را جمع می کنند. این هم امنیت ملی مصر را تهدید می کند. اما تهدید جدی و بزرگ کنونی از سوی ترکیه متوجه مصر شده است. رزمایش نظامی مصر در مرزهای مشترک با لیبی پیام روشن و صریح به ترکیه بود که نباید به سرت و الجفره نزدیک شود. محافل بین المللی درباره دخالت نظامی ترکیه در لیبی سکوت کرده اند.

سیاست چماق و هویج 

سرلشکر جمال الدین احمد حواش کارشناس مسائل نظامی و راهبردی و استاد رشته مدیریت بحران در آکادمی نظامی ناصر در گفتگوی اختصاصی با المجله گفت «اوضاع لیبی پیچیده تر از شرایط کنونی خواهد شد. طرف های درگیر رفته رفته می توانند موقعیت خود را در عملیات میدانی تحکیم و تقویت کنند. این اوضاع را پیچیده تر می کند و فرصت برای ایجاد راهکارهای غیر خشونت آمیز از بین می رود. طرف های درگیر به مرور زمان می توانند آمادگی رزمی خود را تقویت کنند و این تصور در آنها ایجاد می شود که می توانند برنده میدان باشند پس زیر بار توافق نمی روند. جرقه جدید درگیری که زده شود نبرد سهمگین بین گروه های درگیر روی می دهد».

حواش افزود «آمریکا بیشتر از بقیه طرف های درگیر کارت برنده در لیبی در اختیار دارد. البته گفتنی است که آمریکا هنوز مستقیم لشکرکشی نکرده است اما با این حال ریش و قیچی نبرد دست آمریکایی ها است. آمریکا با سیاست چماق و قیچی اهدافش در لیبی را پیش می برد».

 



از چپ آنگلا مرکل صدر اعظم آلمان و آنتونیو گوترش دبیر کل سازمان ملل و ولادیمیر پوتین رییس جمهور روسیه و عبد الفتاح السیسی رییس جمهور مصر و مایک پمپئو وزیر خارجه آمریکا و (در پشت) جوزپه کونته نخست وزیر ایتالیا در نشست برلین درباره لیبی در ۱۹ ژانویه ۲۰۲۰

 

هشدار نامحدود

سرلشکر طلعت مسلم کارشناس نظامی در گفتگوی اختصاصی با المجله معتقد است «اوضاع لیبی پیچیده است. امکانات و تجهیزات میدانی و نظامی گروه های درگیر تقریبا یکسان است اما آنچه باعث پیشی گرفتن یکی از طرف ها می شود تفاوت های تاکتیکی است. کشورهای بزرگ و راهبردی همواره بین عملیات نظامی و تلاش دیپلماتیک فرق قائل هستند. رییس جمهور مصر هشدار و پیام آشکاری درباره خطوط قرمز مصر داد اما در عین حال این هشدار نامحدود بود؛ به عبارت دیگر رییس جمهور مصر گزینه های دیگر و تغییر دیدگاه و نرمش را هم در نظر گرفته است. آمریکایی ها باید متوجه این مساله باشند که این موضوع شوخی نیست و باید موضع خود را در قبال مصر روشن کنند. آمریکا و روسیه و فرانسه علیه ترکیه اقدام نخواهند کرد چون ترکیه با توجه به موقعیتش در ناتو از اهمیت فراوانی برای این کشورها برخوردار است.

موضع آمریکا در هاله ای از ابهام

سرلشکر محمد سلمان مدیر موسسه مطالعات راهبردی آکادمی نظامی ناصر در گفتگوی اختصاصی با المجله خاطر نشان کرد «اوضاع لیبی پیچیده و موضع آمریکا در هاله ای از ابهام است. آمریکایی ها با فایز السراج دیدار کرده و دو روز بعد آن با خلیفه حفتر فرمانده ارتش ملی لیبی ملاقات کردند. حفتر و پرزیدنت ترامپ پیش از حمله اخیر حفتر برای تصرف طرابلس تلفنی صحبت کردند. آمریکایی ها از حفتر حمایت کردند چون او با تروریسم مبارزه می کرد اما دیدگاه آمریکا به دلیل مزدوران روسیه دستخوش تغییر شد. آمریکا در موضع خود بازنگری کرد. دولت آمریکا بر این باور است که پیروزی حفتر منجر به تقویت و تثبیت حضور روسیه در منطقه می شود. این مایه نگرانی واشنگتن است. آمریکا الان خط مشی میانه در پیش گرفته، از این رو می بینیم که با السراج و حفتر دیدار می کند. ترکیه به عنوان عضو ناتو قطعا چراغ سبز آمریکا را دریافت کرده چون کشور عضو ناتو اجازه دخالت نظامی در کشور خارجی بدون موافقت بقیه اعضا را ندارد. موضع آمریکا در هاله ای از ابهام است و نمی توان روی آن حساب کرد. رییس جمهور مصر گفت سرت تا الجفره خط قرمز است چون امنیت ملی مصر را در معرض خطر قرار می دهد. دولت مصر از تلاش ها برای مقابله با تروریسم حمایت می کند. مصر از ژنرال حفتر و از ارتش ملی لیبی با هر اسم و فرمانده ای که باشد حمایت می کند. امنیت ملی مصر ایجاب می کند که تمامیت ارضی لیبی حفظ شود و این کشور تجزیه نشود و عوامل تروریستی در مناطق مرزی مستقر نشوند. از این رو، دولت مصر باید از ارتش ملی لیبی که در شرق لیبی مستقر است حمایت کند چون ترکیه تهاجم تروریستی و تجاوزگرانه ای در لیبی انجام می دهد و برای مذاکره پس از خروج از سرت شرط و شروط گذاشته است. اگر ارتش ترکیه سرت را تصرف کند نفت لیبی در اختیار ترک ها قرار می گیرد. البته ترکیه نمی تواند اینک چاه های نفت را تصرف کند چون قبایل لیبی در آنجا حضور دارند. از این رو، نبرد بعدی در این منطقه رقم می خورد، کشمکش بین ایدلوئوژی استعمارگرایانه عثمانی و ایدئولوژی لیبی برای مقابله با تروریسم که حتی قبل از السراج و حفتر وجود داشت. مصر فعالیت های تروریستی در مرزهای غربی کشور را رد می کند».

سلمان افزود «دخالت نظامی مصر با دخالت جامعه جهانی یک تفاوت بنیادین دارد. مصر برای حفظ تمامیت ارضی لیبی و برخورداری مردم لیبی از ثروت ملی کشورشان اقدام نظامی احتمالی انجام خواهد داد. اما در مقابل طرف های دیگر با توجه به منافعشان مداخله می کنند. فرانسه قراردادها و منافع نفتی دارد که در دوره قذافی به آنها دست یافته است و نمی خواهد آنها را از دست بدهد. فرانسه به دلیل حضور ترکیه در لیبی نفوذ و امتیازات خود را از دست می دهد پس در تقابل با ترکیه قرار گرفته است. ایتالیا هم مثل آمریکایی ها دیدگاه واضحی ندارد. ایتالیایی ها تصور می کنند از لحاظ تاریخی در لیبی حق و حقوقی دارند اما از سوی دیگر آنها منافع مشترکی با ترکیه در ناتو دارند. بنابراین ایتالیا با توجه به محدوده منافعش در لیبی موضع گیری می کند. موضع ایتالیا ثابت نیست و بر اساس شرایط و تحولات تغییر می کند. کشورهای دیگر مثل یونان و آلمان نیز منافع خود را در عملیات بازسازی در لیبی دنبال می کنند. اروپایی ها به شدت نگران مهاجرت غیر قانونی به مرزهایشان از خاک لیبی هستند؛ بنابراین اروپایی ها از طرفی در لیبی حمایت می کنند که بتواند جلوی مهاجرت غیر قانونی را بگیرد». 

 



السراج در مرکز همایش های بین المللی قبل از نشست اول بین اتحادیه اروپا و اتحادیه عرب در شرم الشیخ مصر در ۲۴ فوریه ۲۰۱۹