سد النهضه؛ سیاست لبه پرتگاه

اگر اتیوپی بدون توافق سد را پر کند راهکار دیپلماتیک کارساز نیست

هنوز موج اختلافات درباره سد النهضه فروکش نکرده که اختلافات دیگری پس از تحول تازه یا اظهارات متقابل سربرمی آورد و دوباره بحران بین کشورهای سودان و مصر و اتیوپی در مسیر تنش آفرینی قرار می گیرد. و کار به بگو مگو و بحث میان نمایندگان در جلسه شورای امنیت و گاهی هم به تبلیغات رسانه ای درباره سناریوی مواجهه نظامی بین مصر و اتیوپی می کشد. سودان با هر گونه اقدام یکجانبه از سوی اتیوپی مخالفت می کند اما علنا حمایت خود را از احداث سد النهضه اعلام کرده است. البته، کارشناسان سودانی درباره سود و زیان این پروژه آبی عظیم دچار دو دستگی هستند.

اختلافات حاد بین سه کشور پس از توافقی که زیر نظر اتحادیه آفریقا منعقد شد فروکش کرد. طبق این توافق اتیوپی موظف به خودداری از اقدام یکجانبه از جمله پر کردن سد قبل از توافق سه جانبه شده است. گزارش توافق به شورای امنیت فرستاده شده اما تنش هنوز رفع نشده است و اظهارات وزیر خارجه اتیوپی و همتای مصری اش در جلسه مجازی شورای امنیت در ۲۹ ژوئن گویای تداوم تشنج بود. سه کشور درباره لزوم حفظ آرامش و از سر گیری گفتگوهایی که به بن بست خورده توافق دارند. با این حال، فضای به شدت متشنج رسانه ها به اختلافات بین طرف ها به خصوص آدیس آبابا و قاهره دامن می زند. کارشناسان فراوانی می گویند طرف های متخاصم از طریق این فضا سازی ها و فشارهای رسانه ای در حال ارزیابی همدیگر برای انتقال به سیاست «لبه پرتگاه» هستند. طرف ها در مرحله «لبه پرتگاه» به دنبال دست یابی به امتیازات بزرگ از همدیگر هستند.

سد النهضه بر روی رود نیل آبی (شاخه اصلی رود نیل) در خاک اتیوپی قرار دارد. این سد حدود ۲۵ کیلومتر با مرز بین اتیوپی و سودان فاصله دارد و بزرگ ترین نیروگاه برق آبی در آفریقا خواهد بود.

 



سمانجو بقلی مدیر سابق پروژه سد النهضه در محل ساخت بدنه سد در مرز بین سودان و اتیوپی

سود و زیان

جامعه سودان درباره سود و زیان سد النهضه از لحاظ فنی و سیاسی دچار دودستگی است. دولت سودان از همان ابتدا اعلام کرد که با اصل احداث سد موافق است. وزارت امور خارجه سودان گزارشی در این باره به شورای امنیت فرستاده که نسخه ای از آن در اختیار المجله قرار گرفته است. دولت سودان گفت کشورهای درگیر در این پرونده در چند جلسه نشست و گفتگو پیشرفت چشمگیری درباره مسائل فنی محقق کردند اما درباره برخی از مسائل حقوقی اصلی و مهم اختلاف نظر دارند. سودان پیشنهاد برگزاری نشست در سطح نخست وزیران سه کشور را مطرح کرد و گفت نخست وزیران با اختیارات و عزم سیاسی که در اختیار دارند می توانند به یک توافق جامع و الزام آور برسند.

اتیوپی گفته که این کشور در صورت به توافق نرسیدن کشورها دریاچه پشت سد را پر می کند. این مایه نگرانی شدید سودان شده است چرا که به گفته مقام های سودانی اگر دریاچه پشت سد به طور یکجانبه پر شود زندگی چند میلیون نفر در معرض خطر قرار می گیرد چون سد کوچک الروصیرص درفاصله ۱۵ کیلومتری مسیر رود قرار گرفته است.

خارطوم پیشنهاد داده که سران سه کشور درگیر با نشان دادن اراده سیاسی راهکاری برای رفع مسائل حل نشده و دست یابی به توافق پیدا کنند. دولت سودان همچنین از همه طرف ها خواسته تا از اقدامات یکجانبه از جمله پر کردن مخزن سد قبل از رسیدن به توافق جلوگیری کنند.

کارشناسان مسائل فنی و سیاسی سودانی که از احداث سد النهضه حمایت می کنند می گویند این پروژه سود و امتیازات بزرگی برای سودان به دنبال دارد. از جمله اینکه میزان آبی که از رود نیل آبی در ارتفاعات اتیوپی جریان دارد کم و زیاد نخواهد شد و همین به حفظ آب های زیرزمینی در کناره های رود در تمام فصول سال کمک می کند. میزان تولید برق در چند نیروگاه سودان ۶۰ درصد افزایش خواهد یافت. دولت اتیوپی همچنین طرح صدور برق به سودان را مطرح کرده که از برق تولیدی در سدهای سودان ارزان تر است.

کارشناسان می گویند سودان می تواند از طریق سد النهضه گودال های آبی بزرگ در شرق رود نیل آبی تا غرب آن ایجاد کند. این پروژه سود دهی بالا داشته و منجر به تامین معیشت یک میلیون خانواده کشاورز و حدود پانصد هزار خانوار کارشناسان و کارکنان این پروژه می شود. نتایج چند پژوهش در سودان نشان می دهد که این طرح ظرف یک سال یا حداکثر دو سال قابلیت اجرایی دارد.

دکتر احمد المفتی کارشناس حقوقی ساکن سودان و از منتقدان بارز احداث سد النهضه می گوید قبل از اینکه سد آغاز به کار کند باید سه کشور به توافق الزام آور بر سر مسائل فنی و حقوقی برسند.

او افزود «اگر این سد بدون یک توافق جامع فعال شود وقتی دوره خشکسالی یا بارش شدید رخ دهد می تواند نتایج منفی و ناگوار درباره نحوه کنترل پر شدن آن و عملیاتی کردن آن به همراه داشته باشد و شاید اوضاع از کنترل همه خارج شود».

حنان مدثر پژوهشگر سودانی در گفتگو با المجله گفت «احداث سد همه جوره به نفع سودان است».

او معتقد است «توافق بین سودان و اتیوپی می تواند جلوی هدر رفت آب و وقوع سیل را بگیرد. نکته مهم تولید برق است که کمک بزرگی به بخش های شرقی سودان خواهد بود و باعث برقدار شدن پروژه های کشاورزی و مهم در منطقه می شود».

 



یک شرکت چینی و اتیوپی توافق ۴۰ میلیون دلاری برای سرمایه گذاری در طرح سد النهضه امضا کردند

 

پروژه ملی در اتیوپی

احداث و بهره برداری سد النهضه یک پروژه ملی و توسعه محور در اتیوپی به شمار می رود. اتیوپی تا حالا حاضر به امضای توافقنامه الزام آور درباره تبادل اطلاعات در خصوص نحوه راه اندازی سد نشده است. این توافق همچنین به تعیین یک مدت زمانی برای پر شدن مخزن سد اشاره کرده و از اتیوپی می خواهد تا درباره مسائل دیگر درباره تقسیم نیل با طرف های دیگر گفتگو کند.

اتیوپی به اقدام مصر درباره فرستادن پرونده سد النهضه به شورای امنیت اعتراض کرده و معتقد است که این، رسیدن به توافق را دشوارتر می کند.

شكيرا آدم روزنامه نگار و فعال زن ساکن اتیوپی در گفتگو با المجله گفت «دولت اتیوپی معتقد است سد النهضه تنها پروژه ای است که می توان اسمش را یک پروژه ملی گذاشت. چون احداث سد النهضه می تواند منجر به فقر زدایی در این کشور شود و درآمدهای حاصل از آن پس از بهره برداری و تولید برق سهم عمده ای در توسعه اقتصادی خواهد داشت».

او در ادامه خاطر نشان کرد «اتیوپی از جمله کشورهایی نیست که به خاطر دستاوردهای توهمی به خود ببالد. اتیوپی تنها به دنبال توسعه است و بقیه امور پس از توسعه بررسی می شود».

 

نگرانی و اعتراض

مقام های سودان و مصر درباره اهمیت رسیدن به توافق قبل از آغاز به کار سد اتفاق نظر دارند اما هر کدام دیدگاه متفاوتی درباره واکنش به اتیوپی دارند. مصر پرونده سد النهضه را به شورای امنیت برد و سامح شکری وزیر خارجه مصر خواهان گفتگو درباره بحران سد النهضه در شورای امنیت شد. او افزود دولت حاضر نیست امنیت آبی کشور در معرض تهدید قرار بگیرد.

شکری یادآور شد «دولت مصر به علت «لجبازی اتیوپی» در گفتگوهای سد النهضه مجبور شد این پرونده را به شورای امنیت ببرد. مصر در معرض «تهدید وجودی» قرار دارد. این تنها منبع آبی کشور است. زندگی بیش از صد میلیون مصری به منابع آبی نیل گره خورده و آنها به دلیل این سد در معرض خطر قرار دارند».

وزیر خارجه مصر افزود «پر کردن و راه اندازی سد به طور یکجانبه و بدون توافق با کشورهای درگیر بر سر حفظ حقوق کشورهای منبع، مصر و سودان می تواند به افزایش تنش در منطقه بینجامد و شاید منجر به بروز بحران و کشمکش شود و امنیت و ثبات کشورهای منطقه در معرض تهدید قرار بگیرد».

شکری گفت «ما به این نکته واقف هستیم که احداث سد تا چه اندازه در تحقق اهداف توسعه محور در اتیوپی سهیم است. ما هم از این هدف حمایت می کنیم اما باید توجه داشت که این پروژه کلان که بزرگ ترین نیروگاه برق آبی در آفریقا خواهد بود معیشت و جان چندین میلیون نفر از ساکنان مصر و سودان را تهدید می کند».

احمد جمال تحلیلگر سیاسی می گوید «ارسال پرونده سد النهضه به شورای امنیت از سوی مصر بخشی از اقدامات دیپلماتیک این کشور برای جلوگیری از اقدامات یکجانبه اتیوپی است».

او افزود «اگر اتیوپی مخزن سد را پر کند مصر و سودان در مسیر همگرایی بیشتری حرکت خواهند کرد. این دو کشور دیدگاه واضحی در این باره دارند. مصر و سودان با افزایش تنش و راهکارهای نظامی مخالف هستند. از این رو، دولت مصر حل این مشکل را به دست شورای امنیت سپرده است. شورای امنیت باید کمیته های ویژه برای بررسی زیان و خسارات ناشی از احداث سد بر مصر و سودان تشکیل دهد و پس از آن نوبت به صدور قطعنامه های الزام آور می رسد».

 



ساخت و ساز سد النهضه در اتیوپی (رویترز)

شكيرا آدم روزنامه نگار و فعال زن ساکن اتیوپی افزود «همگرایی سودان و مصر مایه ناراحتی اتیوپی نیست. دولت اتیوپی به فکر توسعه و نجات مردم از فقر و تحقق رونق در کشور است. اتیوپی خواهان گفتگوهای سازنده با همه کشورها در راستای همکاری است».

آیت امان روزنامه نگار مصری و کارشناس مسائل حوزه نیل در گفتگو با المجله گفت «مشکل کنونی فقط احداث و پر کردن سد نیست. گفتگوها نشان داد اتیوپی قصد تصاحب آب نیل را دارد. سهم آبی کشورها را نمی توان با مقادیر معین آب اندازه گیری کرد بلکه سهم آنها بستگی به مقدار بارش در نیل آبی دارد. این منطقه دربست سهم آبی اتیوپی به شمار می رود. معیار سهم آبی کشورها آب جاری در رود نیل نیست. اگر اتیوپی روی این مساله دست بگذارد مناقشه کنونی هیچ گاه تمام نمی شود. قبلا توافق درباره پر کردن و عملیاتی کردن سد هدف اعلام شده بود. اما حالا همه مسائل بهم ریخته و سد النهضه از لحاظ حقوقی مساله ساز شده و هیچ توافقی حاصل نمی شود».

گزینه های افزایش تنش

 

در حالیکه آدیس بابا می گوید مانعی برای آغاز پر کردن سد وجود ندارد مقام های مصری اعلام کردند زیر بار هیچ اقدامی که «امنیت آبی» کشور را به خطر بیندازد نمی روند. اما سودان خواستار واگذاری تصمیم گیری در این باره به راس هرم سیاسی سه کشور است.

پرونده سد النهضه گاه در مسیر تنش و بگو مگوهای سیاسی و گاه در مسیر گفتگو قرار می گیرد.

شاکیرا آدم معتقد است «پیش بینی اینکه این پرونده به کجا ختم می شود آسان نیست. فضا فعلا متشنج به نظر می رسد اما اگر قاهره اقدام نظامی انجام دهد اتیوپی بدون هیچ ملاحظه و بدون توجه به مناسبات دو جانبه پاسخ می دهد. قاهره باید بداند بازی با آتش در محدوده نیل جنبه بازی و تفریح کردن ندارد».

احمد جمال تحلیلگر مسائل سیاسی ساکن مصر بر این باور است «در پیش گرفتن رویکرد نظامی از سوی مصر غیر منطقی به نظر می رسد چون این پرونده اینک توسط قدرت های بزرگ منطقه بررسی می شود. اگر آدیس آبابا مخزن سد را پر کند شاید انتقاد قاهره علیه اتیوپی خشن تر و حادتر از سودان باشد اما پای مصر به رویارویی نظامی باز نمی شود به خصوص حالا که پرونده در شورای امنیت است».

جمال در گفتگو با المجله خاطر نشان کرد «مصر احتمالا دست به هم پیمانی و ائتلافات سیاسی بین المللی بیشتری می زند تا با یاری قدرت های بزرگ بتواند به اتیوپی فشار بیاورد».

 



خانواده ها کنار رود نیل در جزیره توتی خارطوم دور هم جمع می شوند. جزیره توتی محل تلاقی دو رود نیل آبی و نیل سفید است (گتی)

آیت امان بر این باور است «اتیوپی بر پر کردن مخزن سد بدون هیچ تعهد و بدون امضای توافق جامع در مورد ضوابط و مقررات پر کردن و عملیاتی کردن سد اصرار دارد. این موجب بی ثباتی و ناامنی در منطقه می شود چون مساله فقط کاهش شدید میزان آب در کشورهای منبع نیست بلکه این اقدام اتیوپی به وضوح مصر را از لحاظ سیاسی به چالش می کشد که گویی اتیوپی آب نیل آبی را تصاحب کرده و بدون توجه به منافع کشورهای دیگر دست بالا دارد».

امان در گفتگو با المجله افزود «مصر در مرحله اول پرکردن مخزن سد با مشکل آبی مواجه نخواهد شد اما مساله اصلی چالش سیاسی است. مصر در این چالش به عنوان طرف ضعیف تر معرفی می شود که توان دفاع از حقوق خود را ندارد. مصر و سودان با زور به سهم خود از آب نیل نرسیده اند. این حقوق طبیعی کشورهای منبع با توجه به توافقنامه های تاریخی است که توسط خود کشورهای آفریقایی تصویب شده است».

امان مواجهه نظامی را دور از ذهن خواند و گفت «مصر گزینه های سیاسی متعددی در اختیار دارد. مصر هم پیمانان فراوانی در منطقه و اروپا و جهان دارد و به همین دلیل می تواند از اهرم های فراوانی برای اعمال فشار استفاده کند. مصر تحرکات خود را از شورای امنیت و اتحادیه عرب شروع کرد. البته مصر می تواند از ابزارهای فشار سیاسی دیگری نیز برای منصرف کردن اتیوپی از موضع کنونی و امضای یک توافق الزام آور استفاده کند».

حسن دنقس پژوهشگر سودانی می گوید «احداث سد النهضه مناسبات سه کشور را دچار تنش کرده و این تنش به علت اقدام یکجانبه اتیوپی برای پرکردن سد بیشتر شده است. اما به هر حال رویکرد نظامی از سوی اتیوپی و مصر به چند دلیل بعید به نظر می رسد. یکی عامل اقتصادی است. دو کشور درگیر مشکلات اقتصادی هستند و علاوه بر این رکود اقتصادی جهانی به دلیل شیوع کرونا مزید بر علت شده است».

مقام های مصری گاهی با لحن تند درباره رویکرد نظامی در راستای حفظ امنیت ملی و آب های نیل هشدار می دهند. این اظهارات بخشی از فشار سیاسی بر اتیوپی است. مسئولان مصر درصدد اجبار اتیوپی برای پایبندی به توافق هستند. علاوه براین بی ثباتی در کشورهای منطقه مصر را به سمت خودداری از اقدام نظامی سوق می دهد چون هر گونه رویکرد و مواجهه نظامی امنیت مصر را در معرض خطر قرار می دهد. همچنین قدرت های بین المللی منافع متعددی در کشورهای حوزه نیل دنبال می کنند و اجازه بی ثباتی و درگیری نظامی در آنجا نمی دهند. پس، در این شرایط همه باید به رویکرد دیپلماتیک ادامه دهند و این تنها گزینه برای حل بحران کنونی است.