اردوغان پیش از گرفتن سهم خود در سوریه پا پس نمی کشد

حملات زمینی و هوایی ترکیه در سوریه ادامه دارد

 

روند افزایش و تثبیت نفوذ ترکیه در شمال سوریه ادامه دارد که بی گمان نشان می دهد دولت ترکیه برای مدت طولانی قصد ماندن در این مناطق را دارد. ترکیه در بخش های شمال سوریه حکومت های محلی تابع خود برقرار کرده و برای خود تشکیلات و دم و دستگاه فراوانی راه انداخته است. بیش از ده هزار سرباز ترکیه ای در منطقه مستقر و بیشتر از هفت هزار دستگاه خودروی زرهی و تانک از ماه فوریه تا کنون به استان ادلب ارسال شده است. علاوه بر این، سامانه های پدافندی مدرن و ایست های بازرسی و خودروهای گشت مشترک روسیه و ترکیه در این منطقه مستقر هستند. روسیه و ترکیه پس از توافق درباره ایجاد منطقه کم تنش گشت زنی مشترک را آغاز کردند.

در حالیکه ترکیه در حال افزایش نفوذ در سوریه است اردوغان رییس جمهور ترکیه در نشست مجازی سران روسیه و ترکیه و ایران مخالفت خود را با «برنامه های استقلال گرایانه» در سوریه اعلام کرد و گفت این برنامه ها امنیت ملی همسایگان سوریه را تهدید می کند. این نشست روز چهارشنبه (اول جولای) در چارچوب روند آستانه درباره بحران سوریه برگزار شد.

یک روز پس از این کنفرانس اردوغان راهی دوحه شد و با شیخ تمیم بن حمد امیر قطر ملاقات کرد. دو طرف درباره آخرین تحولات اوضاع سوریه و لیبی گفتگو کردند.

ترکیب پیچیده منافع و دخالت هدفمند  

سیاست آنکارا درباره سوریه از همان آغاز اعتراضات در این کشور دستخوش سردرگمی و آشفتگی شد. ترکیه از سال ۲۰۱۷ اقدام به چهار حمله نظامی اصلی برای مقابله با «داعش» و نیروهای دموکراتیک سوریه کرد و چند منطقه امن در آنجا ایجاد کرد که به هر حال کمتر از انتظاراتش بودند. ترکیه ظاهرا در حال پیشبرد برنامه هایش و نفوذ هدفمند و سیستماتیک در بخش های شمالی سوریه است. استفاده از لیر ترکیه در شمال سوریه یکی از نشانه های آشکار تطبیق این استراتژی است.  

اما چگونه آنکارا با وجود تعارض منافع روسیه و آمریکا و ایران موفق به نفوذ طی کشمکش و جنگ ده ساله در سوریه شد؟ 

ترکیه مجموعه پیچیده ای از منافع و ملاحظات در سوریه دارد. بنا به دیدگاه داود اوغلو وزیر امور خارجه و نخست وزیر اسبق ترکیه قرار بود منافع ترکیه در سوریه به نحو غیر خشونت آمیز مدیریت شود و «مشکلات با همسایگان به صفر برسد». اما داود اوغلو و دیدگاه معروفش پس از قدرت گیری رجب طیب اردوغان رییس جمهور کنونی و خانواده و اطرافیانش کنار زده شده و گفتمان خصمانه و مشت آهنین بر سیاست داخلی و خارجی ترکیه حاکم شد. 

دخالت ترکیه در سوریه به طور خلاصه در سه بخش قابل بررسی است:

یکم: ترکیه با دخالت نظامی مستقیم در شمال سوریه در چهار سال گذشته به مدیریت آشوب پرداخت. این رویکرد عواقب فاجعه باری در سوریه به دنبال داشت و منجر به افزایش کشمکش در این کشور شد. 

دوم: دستگاه های اطلاعاتی و وزارت خارجه ترکیه در ارکان تشکیلات سیاسی و نظامی اپوزیسیون رژیم سوریه به طور چشمگیری نفوذ کردند.

سوم: دولت ترکیه موفق به مدیریت و کنترل ۴ میلیون نفر آواره و بی خانمان شد که از سوریه گریخته و چندین سالی است که ساکن ترکیه شده اند. بخش های شمالی در سوریه با جمعیت چند میلیون نفری تحت کنترل و نفوذ ترکیه هستند.

 



رییس جمهور سوریه و همتای ترکیه ای اش در کاخ ریاست جمهوری در دمشق ۱۱ اکتبر ۲۰۱۰ (گتی)

 

فصل اول: چهار حمله نظامی

ماجرای حضور نظامی ترکیه در سوریه به دنبال توافق برای ایجاد مناطق کم تنش و استقرار مراکز ایست و بازرسی آغاز شد. این مراکز تحت مدیریت مشترک روسیه و ترکیه و ایران در بخش های شمالی سوریه قرار دارند. با این حال، ارتش ترکیه با همکاری و حمایت گروه های مسلح سوریه از ۲۰۱۶ تا ۲۰۲۰ چهار حمله نظامی در شمال سوریه انجام داد.

حضور نظامی مستقیم ترکیه درست در ماه اوت ۲۰۱۶ آغاز شد. هدف عملیات نظامی سپر فرات مقابله با داعش و بیرون راندن این گروه از مناطق مرزی سوریه و ترکیه بود. ضمنا، ترکیه نمی خواست بخش غربی رود فرات و شهرهای مرزی با ترکیه به دست نیروهای دموکراتیک سوریه بیفتد.

گروه های متعددی از جمله ارتش آزاد سوریه و فیلق الشام و تیپ سلطان مراد تحت حمایت ترکیه هستند و دولت ترکیه برای این گروه های مسلح مناطق امنی در خاک ترکیه ایجاد کرده تا از آنجا وارد سوریه شوند. آنها همچنین از پشتیبانی هوایی و توپخانه ای و آموزش نظامی و تسلیحاتی ارتش ترکیه برخوردار هستند.

دومین حمله نظامی ترکیه به منطقه عفرین در ۲۰۱۸ بود که سرانجام این شهر و روستاهای اطرافش توسط ارتش ترکیه اشغال شد و تعداد بسیاری از ساکنانش مجبور شدند به مناطق دیگر کوچ کنند. عملیات نظامی شاخه زیتون به علت آشوب و ناامنی و دزدی و غارت و آدم ربایی توسط گروه های مورد حمایت ترکیه در عفرین انتقاد گسترده محافل بین المللی و نهادهای حقوق بشری را به دنبال داشت.

نزدیک ۱۰ درصد خاک سوریه تحت اشغال ترکیه است. ترکیه در مناطق تحت کنترل خود اداره های مختلف از جمله پست و مرکز حواله پول و پرداخت حقوق کارکنان شوراهای شهر و خطیبان مسجد و معلمان ایجاد کرده است. با این حال اما دولت ترکیه اصرار دارد که اسم حضورش در سوریه را نباید اشغالگری یا قیمومت گذاشت و اینکه دولت در صدد اداره آشوب در بخش های شمالی در سوریه است. 

مناطق تحت کنترل ارتش ترکیه و گروه های مسلح مورد حمایت ترکیه در سوریه دستخوش ناامنی گسترده و وضعیت فاجعه بار اقتصادی هستند. آژانس های کمک رسانی بسیاری از فعالیت در مناطقی مثل ادلب خودداری می کنند. هیات تحریر الشام (جبهه النصره قدیم) در این منطقه حضور چشمگیری دارد و یکی از گروه های اسلام گرای تندرو به شمار می رود و در فهرست گروه های تروریستی است.

فعالان سوریه می گویند دولت ترکیه در حال اجرای برنامه خود در بخش های کرد نشین است که شامل تغییر ساختار جمعیتی این مناطق به منظور ریشه کن کردن حضور و فرهنگ کردها در مناطقی مثل عفرین و اسکان شهروندان عرب از ادلب و حومه دمشق و حمص و حماه است. دولت ترکیه همچنین متهم به «ترکیزاسیون» سیستماتیک در بخش های تحت کنترل خود است که به عنوان مثال نمونه اش را در تغییر اسم یکی از مدارس منطقه به تنزیله اردوغان می بینیم. تنزیله مادر رییس جمهور ترکیه است. یا نام پارکی را گذاشته پارک امت عثمانی.

 



رییس جمهور ترکیه همواره از مساله باز کردن مرزهایش برای انتقال پناهجویان سوریه به اروپا به عنوان اهرمی برای باج خواهی سیاسی و کسب امتیازات بیشتر استفاده می کند. این عکس مهاجران سوریه در منطقه حائل واقع در مرزهای ترکیه و یونان پس از باز شدن مرزهای ترکیه است (گتی)

 

فصل دوم: نفوذ در گروه های اپوزیسیون سیاسی و نظامی

دولت ترکیه از آغاز شکل گیری گروه های اپوزیسیون رژیم سوریه نفوذ قابل ملاحظه ای بین آنها دارد. استانبول مقر شورای ملی سوریه و ائتلاف ملی برای انقلاب پس از تاسیس شد. مقر ده ها سازمان و گروه سیاسی مثل دولت موقت سوریه در ترکیه است.

به دنبال ناکامی یا کند شدن روند گفتگوهای ژنو که زیر نظر سازمان ملل درباره ایجاد راهکار سیاسی انجام شد نفوذ ترکیه در سوریه افزایش یافت. نقش ترکیه در روند گفتگوهای آستانه به عنوان ضامن گروه های اپوزیسیون و در توافق های سوچی و مناطق کم تنش برجسته شد. بعد از آن هم نوبت یازده نشست آستانه رسید و ترکیه رسما آموزش و مسلح کردن و تامین مالی ارتش ملی سوریه را به عهده گرفت و بعدها از این گروه در نبردهای خود در شمال سوریه بهره گرفت.

در این شرایط بود که اپوزیسیون سوریه از لحاظ سیاسی و نظامی ترجیح دادند دنباله رو ترکیه شوند چون باید بین ترکیه از یک سو و ایران و روسیه از سوی دیگر یا به عبارتی بد و بدتر یکی را انتخاب می کردند. هیات های اپوزیسیون سوریه به طور مستقیم از سوی وزارت امور خارجه و اطلاعات ترکیه معرفی می شدند.  یا مثلا متن توافق های بین پوتین و اردوغان درباره ادلب به ترکی و روسی و انگلیسی ترجمه می شدند نه عربی.

نفوذ ترکیه از جمله دلایل ناکامی فرستاده های سابق سازمان ملل در سوریه مثل استفان دی میستورا و گر پدرسون برای تشکیل کمیته تدوین قانون اساسی به شمار می رود. آنکارا و مسکو و تهران همواره حق وتو داشتند و اگر شخصیت هایی که برای تدوین قانون اساسی معرفی می شدند مورد پسند این کشورها نبودند همه فرآیند به بن بست می خورد. همین مساله باعث شد تا این مذاکرات که بنا بود به محلی برای گردهمایی گروه های سوریه برای آغاز راهکار سیاسی باشد به گوی نبرد و درگیری نیابتی بین کشورهای ضامن تبدیل شود.

و بر این اساس ترکیه موفق شد نیروهای سیاسی کرد مخالف دولت ترکیه را از کمیته تدوین قانون اساسی حذف کند که مورد حمایت روسیه و ایران و فرستاده سازمان ملل در این مورد قرار گرفت.

یکی از اعضای کمیته تدوین قانون اساسی گفت ترکیب کنونی کمیته قانون اساسی در حقیقت چراغ سبزی به آنکارا برای انجام حمله نظامی دیگر در مناطق خودمختار بود. آنکارا می گوید این مناطق بازوی حزب کارگران کردستان است. ساعاتی پس از اعلام تشکیل کمیته تدوین قانون اساسی عملیات نظامی چشمه صلح در شمال شرق سوریه برای مقابله و اخراج نیروهای دموکراتیک سوریه و ایجاد منطقه امن برای اسکان پناهجویان سوریه آغاز شد.

چشمه صلح یکی از چهار حمله نظامی ترکیه به سوریه است که با همکاری ارتش ملی سوریه انجام شد. این ارتش تحت حمایت مالی و تسلیحاتی ترکیه قرار دارد.

 



اغلب گذرگاه های مرزی بین ترکیه و سوریه در نیمه ۲۰۱۰ به دست گروه های اپوزیسیون رژیم سوریه افتاد. رفت و آمد بین دو کشور راحت و آسان شد. صدها هزار نفر از مردم سوریه که از جنگ فرار کردند وارد ترکیه شدند

 

فصل سوم: مرزها؛ حربه دولت ترکیه

ترکیه برای اولین بار در ۲۰۱۶ به طور مستقیم و هدفمند از مساله باز کردن و بستن مرزها بهره برداری کرد که با عملیات نظامی سپر فرات همزمان بود.

سوریه و ترکیه حدود هزار کیلومتر مرز مشترک دارند.

اغلب گذرگاه مرزی بین سوریه و ترکیه در نیمه ۲۰۱۲ به دست گروه های اپوزیسیون افتاد و رفت و آمد بین دو کشور بدون هیچ دردسر و به راحتی انجام شد. صدها هزار نفر از مردم سوریه که از جنگ و گرفتاری فرار کردند به ترکیه رفتند. مردم حتی با گذرنامه های منقضی شده یا بدون پاسپورت به ترکیه سفر می کردند.

افراد بسیاری تعریف کردند که چطور جلوی چشم نیروهای مرزبانی و پلیس ترکیه در سال های اول جنگ از سوریه به ترکیه سفر کردند.

برخی این چشم پوشی حکومت ترکیه را در عبور از مرز و بی توجهی در کنترل مرزها را نوعی اقدام انسانی دولت ترکیه نسبت به مردم سوریه تعبیر کردند. اما چند سال بعد نتایج ناگوار تخلیه بخش های شمالی مشخص شد و ماجرای محنت و گرفتاری پناهجویان سوریه شروع شد.

نزدیک چهار میلیون نفر از شهروندان سوریه در ترکیه هستند. دولت ترکیه از مساله پناهجویان به عنوان اهرم فشار سیاسی و اقتصادی استفاده می کند که سود کلانی برای دولت به همراه داشته است. دولت ترکیه با سوء استفاده حداکثری از مساله پناهجویان میلیاردها دلار با عناوین گوناگونی مثل کمک اتحادیه اروپا به پناهجویان به جیب زد. ترکیه تنها گذرگاه عبور کالاهای خارجی به بخش های شمال سوریه و کمک های آژانس های کمک رسانی بین المللی شد. اتحادیه اروپا و ترکیه توافقنامه ای برای کنترل موج مهاجرت دریایی به اروپا امضا کردند و دولت ترکیه بیش از ۴۰ میلیارد لیره ترکیه عایدش شد. گفتنی است این مبلغ بیش از یک سوم کسری بودجه ترکیه را در ۲۰۲۰ تامین می کند.

اغلب سوری های مقیم شهرهای ترکیه مستاجر هستند و کار می کنند و مالیات می دهند. با این حال مثلا آژانس بین المللی ژاپن (جایکا) ۲۷۵ میلیون لیر ترکیه برای بهبود سیستم دفع فاضلاب به شهرداری غازی عینتاب کمک کرد تا از فشاری که بر اثر ورود پناهجویان وارد شده کاسته شود. این یک مورد از کمک های مالی به ارزش یک میلیارد لیره ترکیه است که به شهرداری ها برای بهبود و توسعه زیر ساخت های شهری در مناطق اقامت پناهجویان سوریه پرداخت شده. به اینها باید سرمایه گذاری بازرگانان سوری و تامین مالی کامل آموزش در ترکیه از سوی یونیسف را افزود که پول آن به دست وزارت آموزش ترکیه می رسد.

مرزها در ۲۰۱۵ بسته شد و دولت ترکیه بلندترین دیوار حائل جهان را بین سوریه و ترکیه احداث کرد! گشت های امنیتی افزایش یافتند و ویزا برای مسافران سوریه اجباری شد.

رییس جمهور ترکیه به رویکرد باج خواهی سیاسی و کسب امتیازات بیشتر از اروپایی ها ادامه دارد و حربه اردوغان تهدید به باز کردن مرزها به روی پناهجویان سوریه برای انتقال به اروپا بود. او در فوریه ۲۰۱۹ رسما اعلام کرد که ترکیه جلوی پناهجویان را برای انتقال به اروپا نمی گیرد.

بنابراین بی توجهی به کنترل مرزها اساسا یک اقدام انسان دوستانه نبود. یکی از نتابج باز گذاشتن مرزها این بود که هزاران پیکارجوی خارجی از کشورهای جهان برای پیوستن به داعش و جبهه النصره وارد سوریه شدند.

سازمان های حقوق بشری بین المللی اینک دولت ترکیه را متهم به بی اعتنایی بیش از حد و چشم پوشی در خصوص ورود پیکارجویان خارجی به سوریه و حتی همکاری و هماهنگی با آنها می کنند.

 

امنیت ملی؛ دستاویز ترکیه 

به طور خلاصه می توان گفت دولت ترکیه در واکنش به انتقادها درباره دخالت نظامی این کشور در شمال سوریه همواره از امنیت ملی ترکیه به عنوان دستاویز استفاده می کند. دولت ترکیه استدلال می کند که روسیه و آمریکا نیز در این منطقه حضور دارند و نیروهای دموکراتیک سوریه الگوی مناسبی برای حکومتداری درست و دموکراتیک در بخش های تحت نفوذ خود نیستند اگرچه این نیروها موفق به پس راندن داعش از شمال و شمال شرق سوریه شده اند.

شمال سوریه اینک کارت برنده ترکیه است. ترکیه می خواهد به دنیا نشان دهد که به یک قدرت بین المللی تبدیل شده و توان دفاع از امنیت ملی کشور در برابر پس لرزه های احتمالی پیروزی یا رسیدن کردهای سوریه به راه حل منصفانه را دارد. ترکیه می خواهد به دنیا بگوید پرو‌ژه های بازسازی در شمال سوریه به صورت انحصاری در اختیار این کشور است. ترکیه ایجاد شبکه های تلفن همراه و جاده سازی را در شمال سوریه آغاز کرده و شعبه های مدارس و دانشگاه های ترکیه در این منطقه افتتاح شده اند. ترکیه تنها گذرگاه انتقال کالاهای آماده و کمک های موسسات بین المللی برای چند میلیون نفر از مردم سوریه است.