نگاه تازه سعودی به امنیت منطقه

تشکیل شورای کشورهای دریای سرخ و خلیج عدن

منشور تاسیس شورای کشورهای دریای سرخ و خلیج عدن در ژانویه 2020 در سعودی به امضای وزرای امور خارجه کشورهای یاد شده رسید. طرح تشکیل این نهاد در دسامبر 2018 مطرح شد. در آن زمان، نشستی در دفتر ملک سلمان بن عبد العزیز پادشاه سعودی در ریاض برگزار شد. وزیران امور خارجه کشورهای عربی و آفریقایی ساحلی دریای سرخ و خلیج عمان در آن جلسه شرکت کردند.

ریاض بعدها مقر نهاد تازه تاسیس شد. وزیران امور خارجه درباره چشم انداز همکاری بین کشورهای عضو و نقش تشکیل نهاد مشترک در تقویت امنیت و ثبات و بازرگانی و سرمایه گذاری در این منطقه حیاتی و مهم گفتگو کردند.

وزارت امور خارجه سعودی در آن زمان گفت «طرح تشکیل شورای کشورهای دریای سرخ و خلیج عدن از سوی ملک سلمان مطرح شد. هدف برقراری امنیت و ثبات در این منطقه و ایجاد همسویی و هماهنگی در فرآیند توسعه کشورهای منطقه حساس و مهم و نیز تقویت تجارت بین المللی و کشتیرانی بین المللی و تقویت امنیت و سرمایه گذاری و توسعه کشورهای یاد شده اعلام شد».

آغاز به کار شورای کشورهای دریای سرخ و خلیج عدن بیانگر چشم انداز استراتژیک سعودی برای حفظ امنیت و ثبات منطقه در شرایطی است که تهدیدها و خطرهای پیرامون منطقه در حال فزونی هستند.

اگرچه تنش روزافزون به ویژه پس از کشته شدن قاسم سلیمانی فرمانده سپاه قدس به عنوان ویژگی اصلی منطقه در شرایط کنونی بروز می کند با این حال خردورزی کشورهایی که خطر تنش کنونی را درک کردند برای مقابله با تنش آفرینی ضروری به نظر می رسد. سعودی و مصر از جمله کشورهای پیشرو در رویکرد مبتنی بر خردورزی هستند.

این دو کشور ضمن مخالفت با درگیری و کشمکش از امنیت و ثبات در منطقه حمایت می کنند.

سعودی و مصر دخالت های منطقه ای و بین المللی در امور داخلی را رد می کنند. همکاری کشورهای منطقه برای تامین امنیت و مقابله با تهدیدها و برنامه ریزی برای آن ضروری به نظر می رسد.

از این رو، طرح تشکیل شورای کشورهای دریای سرخ و خلیج عدن توسط سعودی به دلیل اهمیت این گذرگاه آبی بین المللی مطرح شد.

سعودی می داند که این گذرگاه آبی از موقعیت ژئواستراتژیک در منطقه و جهان برخوردار است. سعودی و مصر به ترتیب مرزی طولانی با دریای سرخ دارند. به همین دلیل این دو کشور به فکر افتادند تا اقدام مهمی در راستای بهره برداری بهینه از این گذرگاه آبی و نحوه تامین امنیت آن در نظر بگیرند. اقدامی که با تشکیل یک نهاد منطقه ای مشترک کشورهای ساحلی به مرحله عمل درآمد. البته این الگو در برخی از گذرگاه های آبی جهان نیز اجرا شده است.

گزارش زیر نگاهی انداخته به وظایف و نقش این نهاد نوپا:

نخست: دریای سرخ؛ گذرگاه آبی دارای موقعیت ژئواستراتژیک

دریاها و اقیانوس ها در تاریخ سیر تکاملی بشر از اهمیت استراتژیک مهمی برخوردار بوده اند. دریاها و اقیانوس ها یا به عنوان گذرگاه های آبی مهم بین قاره ها و کشورها و یا در مقام مسیر مبادلات بازرگانی و راه های اقتصادی نقش آفرینی می کنند.

اهمیت حوزه های آبی در سال های گذشته و به دنبال پی بردن به اهمیت کف آب ها افزایش یافته است. کف اقیانوس ها و دریاها ضمن برخورداری از منابع طبیعی فراوان به گذرگاه هایی برای انتقال لوله های گاز و نفت یا کابل های ارتباطی زیر دریایی تبدیل شده اند.

از این رو، همه كشورها به دنبال دسترسی به دریا یا گذرگاه های دریایی هستند چرا که مساله دسترسی به آبراه ها فارغ از اندازه آن در آینده اهمیت ویژه ای خواهد داشت.

این الگو در مورد دریای سرخ نیز صدق می کند. دریای سرخ نسبت به دریاها و اقیانوس های جهان به دلیل برخورداری از موقعیت ژئواستراتژیک از اهمیت دو چندانی برخوردار است. دریای سرخ مرکز اتصال سه قاره بوده و سه منطقه مهم یعنی خاورمیانه و شاخ آفریقا و خلیج را به یکدیگر وصل می کند.

سعودی و مصر و سودان و اردن و یمن و جیبوتی و سومالی و اریتره هشت کشور ساحلی دریای سرخ هستند. این هشت کشور به جز اریتره عربی هستند. اریتره نیز عضو ناظر در اتحادیه عرب است.

جزایر دریای سرخ توسط کشورهای عربی اداره می شوند. دلایل اهمیت ژئواستراتژیک دریای سرخ به شرح زیر است:

دریای سرخ در شمال از طریق کانال سوِئز به دریای مدیترانه و در جنوب از طریق باب المندب به خلیج عدن متصل است.

کارکرد دریای سرخ موجب افزایش اهمیت استراتژی نظامی و اقتصادی این گذرگاه می شود. مسیر کشتی های حامل کالا و نفت و گاز به جای دور زدن قاره آفریقا چند هزار کیلومتر کوتاه تر می شود. مبادلات سالانه کالای کشورها از طریق دریای سرخ به 2.5 تریلیون دلار می رسد که چیزی در حدود 13 درصد کل مبادلات جهانی است.

نفت خام از کشورهای تولید کننده یعنی کشورهای خلیج عربی از طریق دریای سرخ به اروپا و آمریکا منتقل می شوند. طبق برخی آمارها حدود 60 درصد انرژی مورد نیاز اروپا و حدود 25 درصد صادرات نفت کشورهای خلیجی به آمریکا از طریق دریای سرخ جا به جا می شود.

موقعیت استراتژیک و وزن اقتصادی خلیج عربی به باب المندب و دریای سرخ بستگی دارد. به عبارت دیگر می توان گفت امنیت منابع انرژی جهان و امنیت دریای سرخ دو مقوله تفکیک ناپذیر هستند.

دریای سرخ موقعیت مهمی در طرح چینی «یک کمربند یک جاده» دارد. چینی ها با اجرای طرح «یک کمربند یک جاده» به دنبال بازتشکیل نقشه جغرافیایی تجارت جهانی هستند.

امنیت ملی عربی در کل و امنیت کشورهای ساحلی دریای سرخ و امنیت کشورهای منطقه شاخ آفریقا به یکدیگر گره خورده اند. این مناطق امنیتی با یکدیگر ارتباط دارند. دریای سرخ مرکز ثقل همه این بخش ها به شمار می رود.

کشورهای ساحلی دریای سرخ لزوما سیاست های همسو و هماهنگ و مشترکی ندارند. این کشورها در اکثر اوقات حتی با یکدیگر تقابل دارند.

علاوه بر این، مناطق حساس متعدد با موقعیت سوق الجیشی در پیرامون دریای سرخ قرار دارند. رود نیل و شاخه های فرعی آن و اماکن مقدس اسلامی و تاسیسات نفتی در نزدیک دریای سرخ هستند که همین باعث افزایش اهمیت استراتژیک دریای سرخ می شود.

این منطقه با توجه به اهمیت دریای سرخ به قطب جذب ابرقدرت های جهان و قدرت های منطقه ای تبدیل شده و هر کدام از این کشورها به دنبال تامین منافع و اهدافشان هستند. از این رو، منطقه به عرصه کشمکش سیاسی و حتی نظامی تبدیل شده است. این کشورها بر این باورند که هر کسی کنترل و اداره منطقه دریای سرخ را در اختیار بگیرد می تواند در رویکردهای اقتصادی و نظامی بین المللی تاثیرگذار باشد.

دوم: اهمیت و اهداف شورای کشورهای دریای سرخ و خلیج عدن 

امضاکنندگان سند تشکیل شورای کشورهای دریای سرخ و خلیج عدن به اهمیت اقتصادی و تجاری و سرمایه گذاری این منطقه پی بردند. نیز رهبران کشورهای یاد شده درک می کنند که هماهنگی و رایزنی ما بین درباره این آبراه استراتژیک تا چه اندازه ای ضروری است. این هماهنگی نه تنها برای کشورهای عضو بلکه برای اقتصاد جهانی نیز ضروری به نظر می رسد. این شورا سه وظیفه به عهده دارد:

 -مقابله با تهدیدهای مشترک
-حافظت از کشتیرانی
-تقویت توانمندی های امنیتی و نظامی

شورای کشورهای دریای سرخ و خلیج عدن تقویت ابزارهای ثبات و همکاری و هماهنگی بین اعضا و کل منطقه را در دستور کار خود قرار داده است. این همکاری در نهایت به مصلحت حکومت ها و مردم منطقه است.

گفتنی است شورای کشورهای دریای سرخ و خلیج عدن جای شورای همکاری خلیج را نخواهد گرفت.

وزیر امور خارجه سعودی در این راستا گفت «این شورا به جای شورای همکاری فعالیت نخواهد کرد». اما با این حال هنوز ابهامات فراوانی در خصوص شورای نوپا وجود دارد. مفاد اساسنامه این شورا هنوز منتشر نشده تا از این طریق بتوان به ساز و کار فعالیت این نهاد پی برد.

وزیر امور خارجه سعودی گفت «شورای کشورهای دریای سرخ و خلیج عدن ساز و کار فعالیت مشترکی دارد. این نهاد یک دبیرخانه و نشست های دوره ای و نیز اجلاس سران خواهد داشت. شورای کشورهای دریای سرخ و خلیج عدن طرحی است برای هماهنگی و همکاری همه جانبه».

او به جزئیات دیگری در مورد نحوه تشکیل و دستور کار جلسه ها اشاره نکرد.

سوم: امنیت مشترک دریای سرخ؛ مشکلات و راهکارها

امنیت دریای سرخ در معرض چالش های متعددی قرار دارد. کشمکش های داخلی در برخی کشورهای منطقه یکی از این مشکلات است. اما با این حال افزایش دخالت خارجی و حضور اقتصادی و نظامی آمریکا و چین و نیز حضور محدودتر فرانسه و روسیه و ژاپن مهم ترین مشکل مطرح در شرایط کنونی است. 

به اینها باید حضور اسرائیل و هم پیمانی های مستقیم و غیر مستقیم این کشور در منطقه و نیز حضور نیروهای ایرانی را نیز باید افزود.

نیروهای ایرانی در پالایشگاه بندر عصب حضور دارند و به لحاظ نظامی از این منطقه حمایت می کنند. از سوی دیگر، ترکیه نیز در پروژه های متعددی در سودان از جمله طرح توسعه یک بندر و نیز جزیره سواکن در دریای سرخ حضور دارد. ترکیه تا مدت نامعلومی به بازپروری و مدیریت این بندر پرداخته است. نیز ترکیه در طرح های دیگری در سومالی و کشورهای آفریقایی دیگر حضور دارد.

اهمیت تشکیل شورای کشورهای دریای سرخ و خلیج عدن در راستای مقابله با این چالش ها و تهدیدها بروز می کند.

خلیج امتداد ژئوپلیتیک دریای سرخ به شمار می رود. مسئولیت حفاظت از امنیت و ثبات منطقه مستلزم همکاری سیاسی و اقتصادی و امنیتی و نظامی و فرهنگی و زیست محیطی کشورهای عضو است. در این شرایط توصیه های زیر مفید است:

-تسریع در تکمیل کلیه اقدامات اداری و سازمانی و قانونگذاری و لجستیکی برای آغاز به کار شورا. در این راستا، ساختارهای سازمانی باید هر چه سریع تر فعالیتشان را آغاز کنند تا اینکه این شورا بتواند در بحران های کنونی منطقه ای نقش آفرین باشد و به یک نهاد صوری بی خاصیت برای مقابله با مشکلات و تهدیدها تبدیل نشود.

-ایجاد ساز وکار حقوقی در شورا. وظیفه این واحد بازنگری و پیگری وضعیت حقوقی دریای سرخ و خلیج عدن و حقوق کشورهای ساحلی خواهد بود. کنوانسیون سازمان ملل متحد در مورد حقوق دریاها مصوب سال 1982 و قطعنامه های دیوان کیفری بین المللی به عنوان مرجع مورد استفاده قرار می گیرند.

-سرعت بخشی در تدوین برنامه راهبردی در راستای محفاظت از محیط زیست و توسعه پایدار منابع دریایی و ساحلی و مهار خطرات فعالیت های انسانی و صنعتی و ضایعات و ماهیگیری بی رویه و نشت نفت و خطرات زیست محیطی دیگر.
-ایجاد مناطق جدید آزاد تجاری در کشورهای ساحلی دریای خزر مثل الگوی دبی و هنگ کنگ.

خلاصه اینکه امنیت دریای سرخ به عنوان یک گذرگاه آبی مهم و با توجه به نقش این آبراه در عرصه جهان و منطقه مورد توجه همه کشورها قرار دارد. دریای سرخ نقش عمده ای در تامین امنیت و ثبات بین المللی دارد و حلقه ارتباطی بین شرق و غرب به حساب می آید.

شورای کشورهای دریای سرخ و خلیج عدن یک سازمان همکاری و هماهنگی مشترک است. این نهاد در راستای افزایش تلاش های منطقه ای برای تقویت امنیت و ثبات در منطقه عمل می کند و به تامین امنیت مرزهای دریایی و گذرگاه های استراتژیک کشورهای عضو می پردازد.

این سازمان همچنین وظیفه توسعه اقتصادی کشورها از طریق افزایش مبادلات بازرگانی و سرمایه گذاری را به عهده دارد که در نهایت به مصلحت کشورها و مردم منطقه خواهد بود.