سند چشم انداز 2030؛ راهکار مشکلات جمعیتی و بازار کار

بافت جدید جمعیتی: مقیم کمتر و گردشگر بیشتر

ازدحام شدید جمعیت در بیش از یکسال گذشته در سعودی کاهش یافته است. حالا ترافیک کمتر شده و بحران تقاضای مسکن هم به ویژه در شهرهای بزرگ کم رنگ تر شده است. مسیرهای مدرسه و محل کار کوتاه تر شده و مراکز خدمات رسانی و مدارس دولتی و خصوصی و بین المللی دیگر آنقدرها شلوغ نیستند.

جمعیت نیروی کار ارزان خارجی که بی حساب و کتاب یا به شکل غیر قانونی یا عدم رعایت محدودیت زمانی ویزای حج و عمره وارد کشور شده اند کاهش یافته است. حتی گداها هم کمتر در کوچه و خیابان به چشم می خورند. شمار خانه های استیجاری در شهرهای بزرگ و متوسط با تخفیف های 30-40 درصدی نسبت به سه سال پیش بیشتر شده است.

جمعیت مهاجر شهرهای مقدس مثل مکه و مدینه افزایش چشمگیری پیدا کرده است. سرمایه گذاری های بی حد و حصری در زیر ساختارها و بخش های خدماتی و گردشگری در دست  اقدام است. سامانه ویزای ویژه گردشگری به منظور افزایش گردشگران راه اندازی شده که بازدیدکنندگان می توانند بعد از خرید بلیت برای حضور در مراسم ویژه و بین المللی در سعودی از آن بهره مند شوند.

علاوه بر این، طرح ویژه اعطای اقامت بلند مدت موسوم به «اقامت ویژه» برای جذب سرمایه گذاران خارجی و نیروی کار ماهر اجرا شده است.

آیا در سند چشم انداز 2030 سعودی به بافت جمعیتی خاصی اشاره شده است؟ مهم ترین ویژگی های آن چیست؟

کاهش جمعیت مقیم

 سعودی در نیمه 2017 سیاست های مالی ویژه ای در خصوص افراد مقیم اعلام کرد. افزایش پلکانی مالیات افراد مقیم بخشی از این برنامه است که کل خانواده افراد مقیم را شامل می شود. نرخ مالیات تا نیمه سال 2020 به اوج خود می رسد و هر نفر باید ماهانه 400 ریال (106 دلار) پرداخت کند. شرکت های خصوصی خارجی نیز با افزایش پلکانی مالیات روبرو هستند که تا سال 2020 به بیشترین میزان یعنی 800 ریال (213 دلار) برای هر کارگر خارجی افزایش پیدا می کند.

حدود دو میلیون کارگر شرکت های خصوصی با ویزای خروج نهایی در سال های 2017 و 2018 این کشور را ترک کرده اند.

اگر به این رقم، خانواده های دو میلیون کارگر و نیز مقیمان غیر قانونی را نیز اضافه کنیم می بینیم که حدود 3.6 میلیون نفر کشور را برای همیشه ترک کرده اند.

به گفته آمار نهادهای گوناگون حالا جمعیت افراد مقیم از حدود 12 میلیون نفر در پنج سال گذشته به چیزی حدود 9.6 میلیون نفر کاهش یافته است. احتمالا با پایان تعطیلات تابستانی افراد مقیم بیشتری سعودی را ترک می کنند. دست آخر، تنها افراد مقیم که توان پرداخت مالیات را دارند و افراد با درآمد متوسط روبه بالا در کشور می مانند و جمعیت افراد مقیم دارای اقامت رسمی در چند سال آینده کاهش چشمگیری پیدا می کند.

مزایا و معایب 

یکی از نمودهای آرایش جمعیتی جدید که با درآمد افراد ارتباط دارد این است که سعودی دیگر کشوری نیست که اقامت آسان در اختیار گروه های مقیم کم درآمد قرار دهد.

گروهی از افراد مقیم در سعودی با فرزندآوری حق اقامت کسب می کردند. دولت سعودی پیشتر به والدین فرزندان متولد این کشور اقامت می داد. فرزندان می توانستند در سعودی درس بخوانند و بزرگ شوند و کار کنند.

این مساله بخشی از مهندسی جمعیتی آینده به شمار می رود. بدین ترتیب، سعودی به بازار کار مهارت های حرفه ای مورد نیاز این کشور تبدیل می شود و دیگر کشوری برای مهاجرت دائم نسل های کارگر نیست.

سعودی از طریق رویکرد جدید جمعیتی فرصت های اشتغال بیشتری برای شهروندان ایجاد می کند.

جنبه های مثبت این رویکرد به سرعت نمایان شدند. حالا فشار بر بخش زیر ساختارها و انرژی کاهش یافته است. مصرف در حوزه های گوناگون سعودی رو به کاهش است. مصرف گازوئیل در سال 2018 حدود 25.2 درصد نسبت به 2017 کاهش داشته است.

از سوی دیگر، کاهش جمعیت افراد مقیم منجر به کاهش تقاضا در بخش کالا و مسکن شده است.

به عنوان مثال، دویچه وله در ماه فوریه گزارشی درباره افزایش مهاجرت شهروندان سوریه و فلسطین و لبنان و مصر از سعودی و کشورهای خلیج به آلمان در سه سال گذشته منتشر کرد. چند هزار پروژه و شرکت توسط افراد مهاجر ایجاد شد.

این گزارش افزود «تقاضای روز افزون و ورود نیروهای کار ماهر و باتجربه از کشورهای یاد شده به بازار کار آلمان افزایش یافته است». بازار کار آلمان به بیش از یک میلیون نیروی کار با مهارت نیاز دارد. با این اوصاف، مرکز تصمیم گیرنده در سعودی چه راهکاری برای نگه داشتن سرمایه های ایجاد شده در این کشور در نظر گرفته است؟
 




سند چشم انداز 2030؛ پویایی حال برای ساخت آینده 

گرین کارد برای افراد مقیم متمول

 طرح ویژه اعطای اقامت بلندمدت به متقاضیان خارجی در 23 ژوئن به اجرا گذاشته شد.

این طرح که توسط شاهزاده محمد بن سلمان ولیعهد سعودی تنظیم شد شباهت زیادی به سیستم درخواست اقامت دائم در آمریکا (گرین کارد) دارد.

این یک تحرک واقعی برای جلوگیری از خروج سرمایه افراد مقیم و جذب سرمایه های خارجی است. دارندگان اجازه اقامت بلند مدت در سعودی از داشتن ملک و خانه و تجارت برخوردار هستند. آنها می توانند خانواده هایشان را نیز نزد خود بیاورند و از همه امکانات دولتی مثل دانشگاه و بیمارستان و سفر هوایی و زمینی و غیره برخوردار شوند.

اقامت بلند مدت در سعودی از دو بخش تشکیل شده است: اقامت دائم با مالیات 800 هزار ریال (213 هزار دلار) در سال و اقامت سالانه با مالیات 100 هزار ریال (26 هزار دلار) در سال.

نگاهی به ارقام مالیات نشان می دهد که این مالیات تنها به طبقه متمول و کارمندان عالی رتبه با حقوق های نجومی اختصاص یافته است. این رویکرد باعث می شود تا سرمایه از کشور خارج نشود.

رشد فعالیت های عمره و گردشگری  

جمعیت عمره گزاران در سعودی از آغاز مراسم حج پارسال تا قبل از آغاز مراسم حج کنونی به 7 میلیون و 440 هزار نفر رسید.

سعودی برنامه ای برای افزایش جمعیت عمره گزاران تا 30 میلیون نفر در 2030 در نظر دارد. دولت سعودی به تازگی به عمره گزاران اجازه داده تا به بخش های مختلف کشور سفر کنند. عمره گزاران پیش از این تنها از حق تردد در مکه و مدینه برخوردار بودند.

شمار گردشگران خلیجی از جمله عمره گزاران در سعودی پارسال حدود 6 میلیون نفر بوده است. دولت سعودی همچنان برای شرکت کنندگان در مسابقات ورزشی یا جشنواره های موسیقی و تفریحی مثل جشنواره موسم جده یا زمستان طنطوره سیستم ویزای آنلاین در نظر گرفته است. اخذ ویزای آنلاین در عرض 3 دقیقه با تخفیف ویژه خطوط هوایی سعودی منجر به افزایش شمار گردشگران خارجی خواهد شد.

علاوه بر این، عمره گزاران و گردشگران معمولا بیشتر از افراد مقیم خرج می کنند و مدت اقامت آنها کمتر بوده و حق فعالیت اقتصادی در کشور هم ندارند. گردشگران در واقع باعث رونق اقتصاد توریسم می شوند.
 

رشد جمعیت سعودی

سعودی از لحاظ جمعیت شهروندان و افراد مقیم تا حدودی دستخوش عدم توازن جمعیتی شده است. اما عدم تعادل جمعیتی در سعودی بسیار کمتر از دیگر کشورهای خلیج است. اکثریت جمعیت را در این کشورها نیروی کار خارجی تشکیل می دهند. افراد مقیم در سعودی در حال حاضر 30 درصد جمعیت کل کشور را تشکیل می دهند. همزمان با خروج این افراد، جمعیت کشور کاهش پیدا می کند.

طبق آمار نهادهای گوناگون مثل بانک جهانی و مرکز آمار سعودی نرخ زاد و ولد در سعودی در حال کاهش روز افزون بوده و از 7.3 فرزند در دهه هفتاد به حدود دو فرزند در سال های اخیر رسیده است. با این حال، سعودی با افزایش شدید جمعیت روبرو است یعنی چیزی معادل 600 هزار تولد در سال.

بیش از دو سوم نوزادان والدین سعودی تبار دارند. بیش از 350 هزار نفر جویای کار از فارغ التحصیلان دانشگاه ها و دانشکده های فنی و هنرکده ها و دبیرستان ها به جمعیت جویای کار اضافه شده اند. این جمعیت به خدمات اشتغال و مسکن و بهداشت و آموزش و غیره نیاز دارند.

مراکز تصمیم گیرنده بر این باورند که خروج چند میلیون نفر از افراد مقیم از بازار کار زمینه را برای اشتغال بیشتر شهروندان فراهم می کند. شهروندان سعودی جای آنها را خواهند گرفت. به موازات این رویکرد طرح بومی سازی برخی مشاغل به ویژه در حوزه مدیریت  و فروش در حال اجرا شدن است. افزایش مالیات بر شرکت ها در راستای افزایش هزینه کارگر خارجی در ازای کارگر سعودی نیز یکی دیگر از این سیاست ها است.

میانگین بیکاری از 12.7 درصد در سه ماهه چهارم 2017 به 12.5 درصد در سه ماهه نخست سال جاری کاهش یافته است.

حکومت سعودی به دلایل مذهبی یا اجتماعی سیاست تنظیم خانواده را در پیش نگرفته است. اما همزمان با افزایش میزان تحصیل در میان زنان و مردان و ارتقای آگاهی عمومی جامعه و افزایش هزینه زندگی و رقابتی بودن بازار کار باعث شده تا خانواده سعودی در دوره کنونی نسبت به چند دهه گذشته کوچک تر شود.

اقدامات بعدی 

وابستگی بیش از حد سعودی به نیروی کار خارجی ارزان در چند دهه پیشین و اعطای ویزای کار بدون شرط و شروط و سیاست یارانه ای باعث شد تا چندین میلیون نیروی کار غیر شایسته وارد بازار کار کشور شوند. بدین ترتیب، بخش های اقتصادی و مالی موازی با نهاد اقتصادی و مالی کلی شکل گرفتند که سودی برای جامعه ندارند.

سیاست اصلاح بافت جمعیتی و بازار کار زمان می برد. ساختار جمعیتی کنونی پیامدهای ناگواری برای بخش املاک و مصرف و تجارت به دنبال دارد و منجر به بروز تورم شده است. اما سیاست های درست همواره نتایج درخشانی به همراه خواهد داشت!
 


Subscribe to the discussion