برنامه های هسته ای کشورهای خاورمیانه

شفافیت سازنده سعودی در تقابل با ابهام مخرب ایران

اقدامات ایران در راستای جنگ افروزی و تنش آفرینی در تقابل با فعالیت های سعودی برای برقراری صلح و امنیت قرار دارد. ایران برای دست یابی به اهداف خود از سیاست های راهبردی گوناگونی برخوردار است. حکومت ایران به دنبال خرید وقت برای دست یابی به توانمندی های هسته ای نظامی است. سعودی اقدامات بی سابقه ای در راستای افزایش توان رزمی و ظرفیت های فناوری انجام می دهد. حکومت سعودی درصدد دست یابی به فناوری «صلح آمیز» هسته ای و ورود به باشگاه هسته ای جهان است. اهداف سعودی با توجه به موقعیت و جایگاه بین المللی و نیز مشخصات کشورهای پیشرو و نیز اصل برقراری صلح دنبال می شود. صلح نیازمند یک قدرت حامی آن است. اما حکومت ایران بر خلاف سعودی از برنامه های متعددی برای نقش آفرینی منطقه ای برخوردار است. حکومت ایران در راستای افزایش نفوذ و تامین منافع  توانمندی های نظامی خود را در کشورهای همسایه به کار می گیرد. منافع ایران از طریق تنش آفرینی و جنگ افروزی در کشورهای گوناگون خاورمیانه تامین می شود.
 
برنامه هسته ای ایران متوقف نشده اما این برنامه به دنبال خروج پرزیدنت دونالد ترامپ از برجام با موانع روز افزونی روبرو شده است. دولت آمریکا تحریم های اقتصادی دو مرحله ای بر ایران وضع کرد. این در حالیست که سعودی در حال خریداری سامانه های تسلیحاتی پیشرفته و افزایش توانمندی های فناوری و رزمی است. گزارش های بین المللی متعددی درباره شتاب روزافزون و اقدامات عملی سعودی برای بهره برداری از فناوری هسته ای در راستای خدمت به کشور منتشر شده است. این طرح با ابزارهای قانونی و مشروع و همکاری قدرت های بزرگ از جمله ایالت متحده آمریکا و زیر نظر شاهزاده محمد بن سلمان ولیعهد و وزیر دفاع سعودی دنبال می شود.

  برخی گزارش های امنیتی به این مساله اشاره کردند که سعودی توانست قدرت های بین المللی را به این متقاعد کند که افزایش توانمندی های هسته ای در این کشور یک مصلحت داخلی و بین المللی است. واشنگتن درباره برنامه هسته ای سعودی نرمش نشان داده است. سعودی در این راستا می تواند فعالیت های هسته ای گوناگونی از جمله غنی سازی اورانیوم و پردازش ضایعات هسته ای انجام دهد. این فعالیت ها مقدمه ای برای دست یابی سعودی به مواد لازم برای گسترش برنامه هسته ای «صلح آمیز» به شمار می روند. سعودی با این فناوری می تواند به کشورهای «هسته ای» ملحق شود. حکومت سعودی در تلاش است تا از یک سو، توانمندی های هسته ای صلح آمیز را تقویت کند و از سوی دیگر در راستای ارتقای ظرفیت و فناوری های لازم برای پر کردن خلا در موازنات راهبردی در اسرع وقت تلاش می کند.

در حالیکه فشار بر ایران بیش از پیش افزایش یافته و تحریم های روزافزون بر ایران اعمال شده که پیامدهای منطقه ای به دنبال دارد شاهزاده محمد بن سلمان ولیعهد سعودی اعلام کرد که سعودی در راستای گسترش توانمندی های گوناگون از جمله برنامه هسته ای تلاش می کند. پادشاهی سعودی اقدامات پرشتابی در راستای دست یابی به برنامه هسته ای انجام داده است. شاهزاده محمد بن سلمان ولیعهد سعودی نخستین نیروگاه هسته ای کشور را در جریان بازدید از شهر علوم و فناوری ملک عبد العزیز در نوامبر پارسال راه اندازی کرد.

ولیعهد سعودی ضمن تاکید بر برنامه هسته ای صلح آمیز گفت «اگر تهران به بمب هسته ای دست یابد سعودی هم این کار را انجام می دهد». شاهزاده محمد بن سلمان در مصاحبه با شبکه آمریکایی سی بی اس گفت «سعودی به دنبال دست یابی به بمب هسته ای نیست اما اجازه نمی دهد توازن قدرت های منطقه دستخوش مشکل شود.

بی گمان، ایران در جایگاه رقابت با سعودی قرار ندارد. ارتش ایران یکی از پنج ارتش بزرگ کشورهای اسلامی نیست. اقتصاد سعودی بزرگ تر از اقتصاد ایران است. ایران و سعودی از لحاظ وزن سیاسی و توانمندی نظامی و اقتصادی هم تفاوت فاحشی با یکدیگر دارند».

مهندس خالد الفالح وزیر انرژی و صنایع سعودی از همکاری کشورش و آمریکا برای ساخت نیروگاه هسته ای در سعودی خبر داد. او افزود «سعودی به دنبال این است که واشنگتن بخش جدایی ناپذیری از برنامه هسته ای سعودی باشد. برنامه ای که فقط کارکرد صلح آمیز خواهد داشت». خبرگزاری سعودی گفت «ولیعهد سعودی سنگ بنای هفت طرح استراتژیک در بخش انرژی هسته ای و انرژی های تجدید پذیر و تصفیه آب و علم ژنتیک و هواپیماسازی را گذاشت».

در این راستا، شهر انرژی هسته ای و تجدید پذیر ملک عبد الله (KACARE) از برگزاری دوره های آموزشی منابع انسانی سعودی در حوزه استخراج اورانیوم خبر داد.
طرح استخراج و فرآوری اورانیوم یکی از اهرم های اصلی برنامه ملی انرژی هسته ای است. این طرح به تامین نیازمندی های اصلی توسعه ملی پایدار می پردازد. در سند چشم انداز 2030 به لزوم دست یابی به توسعه ملی پایدار اشاره شده است.
 

  
برنامه هسته ای؛ كاربرد صلح آمیز در سعودی و کاربرد نظامی در ایران 

اهداف برنامه هسته ای سعودی واضح و شفاف هستند. این کشور به دنبال دست یابی به انرژی صلح آمیز هسته ای است. ایران در مقابل رویکرد نظامی هسته ای و سیاست «مبهم و ویرانگری» را درباره برنامه نظامی هسته ای در پیش گرفته است.

سعودی با در نظر گرفتن الگوهای بین المللی و چارچوب های قانونی به ساخت نیروگاه های هسته ای می پردازد که با برنامه هسته ای غیر علنی دارای کاربرد نظامی فاصله دارند. مقام های سعودی همواره تاکید کرده اند که برنامه هسته ای سعودی به منظور افزایش توانمندی های اقتصادی و شناخت فناوری راه اندازی شده و ارزیابی های علمی را مورد توجه قرار می دهد.

استراتژی هسته ای ایران و سعودی با یکدیگر تفاوت دارند. حکومت ایران برای دست یابی به بمب هسته ای دستگاه های سانتریفیوژ راه اندازی کرد. برنامه هسته ای سعودی با هدف علنی دست یابی به توانمندی های هسته ای غیر نظامی آغاز شد. سعودی در این زمینه با سازمان های بین المللی و کشورهای دارای توانمندی هسته ای عظیم همکاری می کند.

فعالیت هسته ای سعودی با توجه به داده های متعددی آغاز شده است. حدود 20 درصد برق را می توان از انرژی هسته ای تامین کرد. این یکی از کاربردهای انرژی هسته ای در جهان است. کشورهای فراوانی در جهان عمدتا انرژی خود را از نیروگاه های هسته ای تامین می کنند. بیش از 76 درصد برق فرانسه با کمک نیروگاه های هسته ای تامین می شود. این رقم در بلژیک و سوئد حدود 46 درصد است. بیش از 450 نیروگاه هسته ای در جهان وجود دارد و ده ها نیروگاه دیگر هم در حال ساخت هستند. 25 درصد کل نیروگاه های هسته ای جهان (140 نیروگاه) در آمریکا وجود دارد.

بررسی ها و تحلیل های بین المللی همواره به خطرات ناشی از فناوری انرژی هسته ای اشاره می کنند. گزارش های نهادهای بین المللی این نکته را مطرح می کنند که دست یابی به انرژی هسته ای احتمال دست یابی به بمب هسته ای را افزایش می دهد. توانمندی هسته ای دارای «کاربرد دوگانه» است که بخشی از آن در حوزه فناوری و اقتصاد کاربرد دارد و بخش دیگرش دارای ابعاد راهبردی است. کشورهای دارای این  ظرفیت همواره در «گزینه های نظامی» برتری دارند و می توانند به سلاح هسته ای دست پیدا کنند.
 

رویکرد قدرت های منطقه ای برای دست یابی به برنامه هسته ای صلح آمیز

گسترش تسلیحات اتمی در سال های ۱۹۹۱ تا ۲۰۰۵ به یکی از مشکلات جهانی تبدیل شد که دلایل گوناگونی مثل فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و ظهور کشورهای هسته ای بعد از تجزیه شوروی و شناسایی برنامه هسته ای غیر علنی در چندین کشور در سال ۱۹۹۱ داشت. آفریقای جنوبی در سال ۱۹۹۳ تسلیحات اتمی خود را برچید. هند و پاکستان در ۱۹۹۸ از برنامه هسته ای نظامی خبر دادند. و دست آخر نیز برنامه هسته ای ایران شناسایی شد.

یکی از مشکلات مرتبط با گسترش تسلیحات اتمی همان گسترش کاربرد صلح آمیز انرژی هسته ای است. ۶۰ کشور جهان برنامه هسته ای غیر نظامی دارند. ذخایر عظیم ضایعات هسته ای برجا مانده از راه اندازی نیروگاه ها یا برچیدن تسلیحات اتمی وجود دارد. همچنین تجارت خرید و فروش مواد و تجهیزات هسته ای در «بازار سیاه» در جهان رونق گرفته است.

برق ۱۲ کشور در حال رشد از انرژی هسته ای تامین می شود. حدود ۴۴ درصد برق کره جنوبی از انرژی هسته ای تامین می شود. این رقم در آرژانتین ۱۱.۴ درصد و آفریقای جنوبی ۶.۵ درصد و هند ۲.۳ درصد و پاکستان ۰.۶ درصد است. ۵۰ درصد نیروگاه های در حال ساخت جهان در کشورهای در حال رشد قرار دارند.

از همین رو، تمایل کشورهای خاورمیانه برای پیوستن به باشگاه هسته ای -با انگیزه تامین انرژی یا به دلایل اقتصادی و زیست محیطی- عجیب نبود. برخی این کشورها به خاطر حساب و کتاب های ژئواستراتژیک و «تحرک پیشگیرانه» برای منع وقوع شکاف احتمالی در منطقه برنامه هسته ای خود را آغاز کردند.

مصر و امارات و ترکیه هم همچون سعودی در صدد آغاز برنامه هسته ای دارای کاربرد صلح آمیز هستند. فناوری هسته ای در تامین انرژی و نوسازی ساختار فناوری حکومت و تقویت منابع انسانی و ارتقای جایگاه منطقه ای کاربرد دارد. هر چند کشورهای متعددی در منطقه اعلام کردند که اگر رژیم ایران اسلحه هسته ای تولید کند یا اهداف هسته ای کنونی رژیم نادیده گرفته شود آنها نیز در مسیر دست یابی به تسلیحات هسته ای حرکت می کنند اما گمانه زنی ها حاکی از آن است که سعودی و کشورهای اعتدال عربی گزینه های دیگری برای مقابله با مساله تسلیحات هسته ای در منطقه دارند.

فرمان پادشاه سعودی در سال ۲۰۰۹ به گسترش انرژی هسته ای اشاره کرد و از آن به عنوان یک مساله بنیادین برای تامین تقاضای فزاینده انرژی در کشور برای تولید برق و آب آشامیدنی یاد شده است.
سعودی در سال ۲۰۱۱ از برنامه خود برای راه اندازی چندین نیروگاه هسته ای در بیست سال آینده خبر داد و گفت که این نیروگاه ها حدود ۲۰ درصد برق کشور را تامین خواهند کرد.

موسسه Institute Washington گفت که دامنه برنامه هسته ای صلح آمیز سعودی و برنامه هسته ای ایران نه تنها شباهت دارند بلکه سعودی در این زمینه از ایران پیشی گرفته است. برنامه هسته ای سعودی بر پایه اقتصادی راه اندازی شده است. تولید انرژی برق از نیروگاه های هسته ای منجر به افزایش صادرات نفت و گاز می شود. پژوهش ها و مطالعات سیاسی در آمریکا نشان می دهد که مناسبات واشنگتن و ریاض منجر به تحولات مهم در خاورمیانه خواهد شد. این تحولات در راستای تامین منافع سعودی است. تمایل سعودی برای راه اندازی پروژه های هسته ای عظیم نمودی از این مناسبات است. پروژه های هسته ای سعودی بزرگ ترین برنامه هسته ای در منطقه به شمار می روند. این بدین معناست که سعودی بعدها و در صورت لزوم می تواند در راستای حفظ امنیت و تامین منافع منطقه ای و بین المللی خود به توانمندی هسته ای نظامی دست پیدا کند.

اولی هاینونن کارشناس در کالج بیلور دانشگاه هاروارد و معاون دبیر کل آژانس بین المللی انرژی هسته ای می گوید «سعودی تعهدات دیپلماتیک در راستای منع گسترش تسلیحات هسته ای امضا کرده است. این کشور می تواند در صورت «بی توجهی ایران به تعهداتش در ان پی تی» استراتژی های دیگری در نظر بگیرد. سعودی در سال ۱۹۸۸ به عضویت «پیمان منع گسترش تسلیحات هسته ای» در آمد. توافقنامه ضمانت بین المللی در سال ۲۰۰۹ بین سعودی و آژانس بین المللی انرژی هسته ای امضا شد. اما سعودی هم مثل ایران هنوز «پروتکل الحاقی» در مورد بازرسی دقیق تاسیسات اتمی را امضا نکرده است. سعودی همواره بر خلع سلاح هسته ای در خاورمیانه تاکید کرده است.

روزنامه نیویورک تایمز گفت دولت پرزیدنت ترامپ در صدد همکاری با سران سعودی در رابطه با راه اندازی نیروگاه های هسته ای است. سعودی با این اقدام گزینه های متعددی در آینده در اختیار خواهد داشت. این روزنامه افزود «جارید کوشنر مشاور ارشد ترامپ و شاهزاده محمد بن سلمان ولیعهد سعودی درباره برنامه هسته ای سعودی و نقش حمایتی آمریکا در این زمینه گفتگو کردند».
 

 
خطرات ناشی از برنامه هسته ای ایران

سعودی با رویکرد میانه رو در مسیر راه اندازی نیروگاه های هسته ای حرکت می کند. طرح های کلان تولید انرژی در این نیروگاه ها کلید می خورد. سعودی از جامعه بین الملل می خواهد تا رفتار مسئولانه درباره پیامدهای زیانبار ناشی از رویکرد هسته ای ایران در پیش بگیرد. اما سعودی در عین حال برای همه گزینه ها آمادگی دارد تا در صورت لزوم امنیت کشور و منطقه را تامین کند. سیاست هسته ای ایران بزرگ ترین تهدید برای منطقه به شمار می رود.

اقدامات سعودی بر مبنای داده های متعددی تنظیم شده است. گفتگوهای طولانی میان ایران و جامعه بین الملل درباره برنامه هسته ای و عدم رسیدن به توافق نهایی.

همزمان با افشای نیروگاه های هسته ای غیر علنی در ایران تنش میان ایران و جامعه جهانی درباره پرونده هسته ای شدت گرفت. گفتگوهای هسته ای در سال ۲۰۰۲ آغاز شد. یکی از گروه های اپوزیسیون جمهوری اسلامی به آژانس بین المللی انرژی هسته ای ابلاغ کرد که ایران دو نیروگاه هسته ای در نطنز و اراک ساخته است. ایران این دو نیروگاه را به آژانس ابلاغ نکرده بود.

البته تحریم ها و رویکردهای گوناگون غرب درباره ایران تا حدودی جلوی توسعه برنامه هسته ای را گرفت. غربی ها درباره سیاست های تنش زای ایران و رویکرد این کشور برای دست یابی به اسلحه اتم ابراز نگرانی کردند. گفتگوهای هسته ای بین ایران و گروه ۵+۱ در سال ۲۰۰۳ آغاز شد. این گروه از پنج کشور هسته ای و اعضای دائم شورای امنیت به علاوه آلمان تشکیل شد. ایران و پنج قدرت جهانی در ۱۴ جولای ۲۰۱۵ به توافق برجام (برنامه جامع اقدام مشترک) دست یافتند. برخی از برجام به عنوان یک «توافق تاریخی» یاد کردند. دولت باراک اوباما گفت که این یک دستاورد برای دیپلماسی آمریکا به شمار می رود.

دولت ترامپ از برجام خارج شد. بسیاری از تحلیلگران غربی بعد از امضای برجام گفتند که «معامله» هسته ای با ایران بیشتر جنبه سیاسی دارد تا فنی و تنها کاربرد این توافق این است که دست یابی تهران به بمب اتم را به تاخیر بیندازد. ایران با توجه به بنود برجام توانایی غنی سازی اورانیوم را حفظ کرد. ایران بر خلاف تعهداتش در ان پی تی و قطعنامه های شورای امنیت غنی سازی اورانیوم را آغاز کرده بود.
غنی سازی اورانیوم از سوی ایران متوقف نشد. این اقدام بیانگر این بود که ایران مقاصد روشنی برای أغاز برنامه هسته ای نظامی دارد و اینکه برجام تنها تاکتیکی از سوی ایران برای خرید وقت بوده است.

سعودی... طلیعه دار فناوری هسته ای در منطقه

 واشنگتن پست گفت دولت پرزیدنت دونالد ترامپ گفتگو با سعودی درباره برنامه هسته ای این کشور را در ۲۰۱۷ آغاز کرده است. این برنامه توسط شرکت وستینگهاوس انجام می شود و دو طرف در این زمینه توافقنامه امضا کرده اند. اقدام سعودی باعث شد تا برخی کشورهای عربی هم در این زمینه فعالیت کنند. مصر و روسیه درباره راه اندازی برنامه هسته ای مصر به توافق رسیدند. ولادیمیر پوتین رییس جمهور روسیه در دسامبر ۲۰۱۸ به قاهره سفر کرد. دو طرف درباره راه اندازی نیروگاه هسته ای در منطقه «الضبعه» توافق کردند. سوخت هسته ای مصر توسط روسیه تامین خواهد شد و در مرحله اول ۴ نیروگاه هسته ای احداث می شود. پیش بینی شده که این نیروگاه در سال ۲۰۲۶ به مرحله بهره برداری و تولید برق برسد.

امارات هم در صدد راه اندازی نیروگاه هسته ای براکه با هزینه ۲۴.۴ میلیارد دلاری است که ۲۶۰۰ مگاوات ظرفیت تولید برق دارد.
 
البته رویکرد تنش زا و تهدید آفرین ایران به برنامه هسته ای محدود نشده و برنامه موشکی این کشور را هم شامل می شود.

اما در مقابل سعودی با همکاری برخی کشورهای عربی پروژه  های کلانی را اجرا می کنند که یکی از آنها برخورداری از برنامه هسته ای صلح آمیز است. فناوری هسته ای منجر به تامین انرژی و منافع سرشار اقتصادی و کسب تجربه در زمینه مدیریت نیروگاه های هسته ای و نیز برخورداری از گزینه های دیگر در صورت لزوم در آینده می شود.

 
 


Subscribe to the discussion