ادبیات کودک؛ دنیای متروکه در جهان عرب

حوزه ای تشنه دستاوردهای درخشان

«یکی بود یکی نبود... زیر گنبد کبود.. غیر از خدا هیچ کس نبود...» با این مقدمه قصه آغاز می شود و وارد دنیای قصه و قصه گویی می شویم. پدر و مادرها معمولا قصه را با عبارت بالا آغاز می کنند. قصه گویی برای کودکان باعث می شود تا خود آنها بعدها کتابخوانی را آغاز کنند. اما آیا هنوز هم کتابخوانی مثل قدیم است؟ و آیا هنوز کتاب و داستان رفیق کودکان در کشورهای عربی است؟  
در این نوشتار به ادب و آثار داستانی کودک در چند سال گذشته اشاره می کنیم:
 




یعقوب الشارونی

گفتنی است ادبیات کودک در جهان عرب با توجه به جمعیت رو به رشد کودکان چندان مورد توجه قرار نگرفته است.

اغلب آثار منتشر شده و تالیفات نویسندگان درباره «ادبیات بزرگسالان» است. به عبارت دیگر، بیشتر کتاب ها برای بزرگسالان تالیف می شوند و بخش تولیدی ویژه کودک وجود ندارد. یعقوب الشارونی یکی  از پیشگامان ادبیات کودک به «المجله» گفت «پروسه توزیع و تبلیغات آثار کودکان در دوره اخیر توسط انتشاراتی ها به کندی پیش می رود. البته این مساله چند دلیل عمده دارد از جمله: کاهش شدید بودجه خرید کتاب کودک برای کتابخانه مدارس توسط وزارت آموزش و پرورش. این در حالیست که ترویج و تولید آثار کودکان در این کتابخانه ها نیاز مبرم است. خانواده ها در کشورهای عربی در شرایط کنونی و با توجه به شرایط اقتصادی سخت به خرید کتاب برای کودکان توجهی ندارند. کتابخوانی و کتاب کودک در برخی خانواده ها با توجه به گرانی کتاب ها جایگاه مهم خود را از دست داده است».

او افزود «ادبیات کودکان مشکل ندارد. به عنوان مثال، کتاب هایم هر ساله به چاپ مجدد می رسند و با استقبال گسترده و قابل توجه روبرو هستند. موضوع کتاب ها مجموعه ای از ادبیات و ارزش های اخلاقی و تربیتی است. مشکل ادبیات کودک این است که انتشاراتی ها و مراکز توزیع کتاب این نوع تالیفات را ترجیح نمی دهند. همچنین، مرور و بررسی و نقد آثار کودک عملا متوقف شده است. ارزیابی و نقد منجر به شناسایی نقاط ضعف و نقاط قوت تولیدات نویسندگان می شود».

الشارونی خاطر نشان کرد «زبان عربی یکی از مهم ترین مشکلات حوزه ادبیات کودکان است. مخاطبان آثار انگلیسی زبان به ویژه کودکان در چند سال اخیر در کشورهای عربی افزایش یافته اند».

داستان های فولکلوریک

ادبیات کودکان یکی از حوزه های ادبیات به شکل عام به شمار می رود. گفتمان این ادبیات باید با ذهنیت و مفاهیم شناختی کودکان متناسب باشد. ادبیات کودکان دارای معیارهای روانی و اجتماعی و تربیتی متناسب با این گروه سنی است. داستان کودک در گذشته عبارت بود از داستان های فولکلوریک قدیمی و ادبیات توده که حاوی پند و اندرز اخلاقی یا پیام ادبی بودند. هزار و یک شب و سند باد و علاءالدین و علی بابا سهم بسزایی در رونق و غنای ادبیات کودک ایفا کردند. «ماجراهای آلیس در سرزمین عجایب» اثر نویسنده انگلیسی «لوئیس کارول» کتابی است که  ادبیات کودک معاصر با آن آغاز شد. این کتاب در نیمه قرن نوزدهم منتشر و به بیش از 170 زبان ترجمه شد.

عبد التواب یوسف یکی از نویسندگان پیشگام ادبیات کودک درباره پیشینه ادبیات کودک در جهان عرب می گوید «داستان «شیر و غواص» در قرن پنجم هجری قمری مقدمه تبلور ادبیات کودک بود. گروهی می گویند ادبیات کودک با قصه های تصویری کودکانه در سال 1912 آغاز شد».
 




کمال مغیث

دکتر کمال مغیث کارشناس امور تربیتی مصری به «المجله» گفت «ادبیات کودک یکی از اهرم های اصلی شکل گیری و جهت گیری ذهنیت کودکان است. کتابخانه مدارس در کشورهای عربی مهم ترین ابزار معرفی دنیای کتاب و ادبیات به کودکان به شمار می روند. در حالیکه کتابخانه مدارس در کشورهای عربی مورد توجه قرار ندارند وظیفه مدرسه فراتر از تحصیل و آموزش و امتحانات است».
مغیث یادآور شد «فناوری جایگاه مهمی در زندگی و رفتار کودکان دارد». او بر لزوم تقویت نقش نهادهای آموزشی و تربیتی یعنی خانواده و مدرسه برای ایجاد حس کتابخوانی در کودکان در کشورهای عربی تاکید کرد. کودکان باید زمانی را برای کتاب درنظر و از فناوری و تلویزیون فاصله بگیرند.

او درباره آینده زبان عربی در سایه گسترش زبان انگلیسی در میان نسل جدید در کشورهای عربی ابراز نگرانی کرد. او گفت خانواده ها باید توجه بیشتری به زبان عربی داشته باشند و کودکان زبان عربی را در کنار انگلیسی به خوبی یاد بگیرند.

تالیفات و نشر

تالیفات و آثار کودک در گذشته پربار و گوناگون بود. او به نشریه ها و مجموعه داستان های کودک در دوران کودکی اش اشاره می کند از جمله: مجموعه داستان «اولادنا» و مجله «سمیر» و «المکتبه الخضرا».
کامل الکیلانی نویسنده معاصر ادبیات کودک بیش از هزاران داستان تالیف کرده و مجموعه ای از داستان های کشورهای دیگر را نیز به عربی ترجمه کرده است. عبد التواب یوسف نیز نویسنده پیشکسوت ادبیات کودکان در کشورهای عربی به شمار می رود که آثار و ترجمه های فراوانی از ادبیات جهانی کودک دارد.

مسابقه و جایزه کتابخوانی

منتقد ادبی مصری خانم دکتر فاتن حسین به «المجله» گفت «تالیفات ویژه کودکان در شرایط کنونی بسیار محدود شده و محتوا پایین است. این آثار جنبه آموزشی برای کودکان در کشورهای عربی ندارند. تالیفات مهم و حتی قدیمی با مشکل نشر و توزیع مناسب روبرو هستند و خانواده ها و کودکان نمی توانند به آسانی بدان دسترسی داشته باشند. نویسندگان کتاب های کودک با توجه به عدم سودآوری چندان از آن رویگردان شده اند».

مسابقات متعددی درباره کتابخوانی و ادبیات کودک در ده سال گذشته برگزار شده است. این مسابقات محرک اصلی برای حمایت از ادبیات کودکان است. جشنواره کتابخوانی کودکان شارجه و جایزه ادبیات کودک مصطفی عزوز و مسابقه ادبیات کودک عرب از جمله طرح های کنونی در کشورهای عربی برای تشویق کتابخوانی کودکان به شمار می رود.
 فاتن حسین افزود «عوامل دیگری نیز منجر به کاهش تاثیر ادبیات کودکان شده که ارتباطی به نویسندگان و ناشران ندارد. فناوری بخشی از زندگی روزمره کودکان شده است. کودکان امروزی به دام سرگرمی های متعددی افتاده اند که آنها را از کتاب و کتابخوانی دور نگه می دارد. آموزش جنبه سرگرمی و تفریحی ندارد».


Subscribe to the discussion