بخش سوم اقتصاد در سعودی؛ منابع متعدد با قابلیت نوآوری

صد سالگی بخش ملی غیر انتفاعی
برنامه های اجرای اهداف تحول در بخش غیر انتفاعی ادامه دارد (فرانس پرس)

کارزار ملی تبلیغاتی برای اطلاع رسانی درباره «بخش سودده» سعودی حدود دو ماه قبل شروع شد. از یک نفر پرسیدند نظرت درباره بخش سودده چیست؟ او پاسخ داد «درباره بخش دولتی و بخش خصوصی می دانم اما از بخش سوم خبر ندارم».

کارزار «بخش سودده» در حقیقت اقدام هوشمندی برای جلب توجه مردم به بخش سوم اقتصاد و تغییر مفاهیم رایج درباره فرهنگ کاسبی در کسب و کارها است. سود واقعی در «بخش سودده» به عملکرد مالی محدود نمی شود بلکه منافع متعددی در حوزه اجتماع و سلامت و فرهنگ و آموزش  دارد. مهم ترین کارکرد «بخش سودده» حمایت از گروه های آسیب پذیر در بخش های اجتماعی و سلامت و آموزشی و فرهنگی و مالی و ورزشی و زیست محیطی و شغلی است.

بخش غیر انتفاعی مثل چتر بزرگی است که مجموعه وسیعی از امور خیریه و فرهنگی و سلامت و داوطلبانه را در بر می گیرد و شماری از کسب و کارها و پروژه های تجاری و صنعتی کلان سعودی سودشان را برای خدمت به جامعه اختصاص دادند و به بخش غیر انتفاعی پیوستند.

بخش غیر انتفاعی را با عناوین متعددی مثل بخش اقتصادی و اجتماعی یا بخش خیریه یا ان جی او و نهادهای جامعه مدنی و وقفی و سازمان های مردم نهاد می خوانند اما «بخش سوم» اقتصاد یک نام مورد توافق کشورهای مختلف است و تلاش برای افزایش توان رقابت بخش غیر انتفاعی با بخش های دولتی و خصوصی ادامه دارد. دولت سعودی در نظر دارد سهم «بخش سوم» اقتصاد از تولید ناخالص داخلی از ۰.۳ درصد در ۲۰۲۲ به ۵ درصد تا ۲۰۳۰ برسد.

چرا دولت سعودی به «بخش سوم» اقتصاد توجه دارد؟ آیا این بخش درآمد زاست؟ چه آثار اجتماعی دارد؟

صد سالگی اقتصاد غیر انتفاعی در سعودی 

بخش غیر انتفاعی در سعودی پدیده جدیدی نیست. عبد العزیز بن عبد الرحمان آل سعود پادشاه فقید سعودی (۱۸۷۶ تا ۱۹۵۳) آیین نامه توزیع صدقه و کمک های مالی را صادر کرد و اهداف خدمات اجتماعی در سال ۱۹۲۸ اعلام شد و کمیته های امور خیریه مثل کمیته عالی صدقه در ۱۹۲۹ و  دار الایتام حرمین در شهر مدینه در ۱۹۳۴ و خانه سالمندان در مکه در ۱۹۶۳ تاسیس شدند. انجمن غير انتفاعی البر در دهه پنجاه میلادی راه اندازی شد. این موسسه پرآوازه در شهرها و روستاهای سعودی شعبه دارد.

یکی از کارکنان بخش سوم اقتصادی که بیست سال سابقه کار در این بخش دارد در گفتگو با «المجله» گفت «این بخش مورد استقبال فزاینده از سوی افراد و سازمان ها قرار دارد چون همه به اهمیت و توان این بخش برای ایجاد تحول اجتماعی پی برده اند. نهادهای مذهبی و اجتماعی و سلامت بیشترین سهم را در اقتصاد غیر انتفاعی دارند. خیرخواهی و نوع دوستی و کمک به دیگری در جامعه سعودی رواج دارد و این نهاد مسئولیت رساندن کمک های خیرخواهانه به نیازمندان را انجام می دهند که در قالب خدمات و کالا یا کمک معنوی ارایه می شود».

او اضافه کرد «البته لزوما نباید همه پول ها به دست گروه های آسیب پذیرتر برسد بلکه می توان بخشی از کمک های خیرخواهانه را هزینه پژوهش های علمی و نوآوری و فرهنگ کرد. باید دیدگاه افکار عمومی نسبت به بخش سوم اقتصاد به تدریج تغییر پیدا کند».

یکی از ثروتمندان سعودی در سال ۲۰۱۷ مجموعه بزرگ وقفی ۶۰ میلیارد ریالی (۱۶ میلیارد دلاری) تاسیس و یک مرغداری را در آنجا راه انداخت. سود این مجموعه بزرگ وقفی برای پروژه های توسعه و خیریه در سعودی و خارج هزینه می شود.

منابع مالی بخش سوم اقتصاد

 بخش سوم اقتصاد (خیریه و خدمات اجتماعی) از انعطاف پذیری برخوردار بوده و منابع مالی متعدد و قابلیت بالایی در حوزه نوآوری دارد و اقتصاد و خیرخواهی و کمک های خیرخواهانه و داوطلبانه و نقش آفرینی در روند توسعه و ارتقای سطح کیفیت زندگی و اشتغال زایی را یکجا جمع می کند.

کمک های خیرین و موقوفات و زکات  کفاره و نذری منابع مالی اصلی بخش غیر انتفاعی هستند که برای برنامه های اجتماعی هزینه می شود.

همزمان با توجه فزاینده دولت سعودی به بخش غیر انتفاعی و اجرای سیاست های نظارتی و توانمند سازی موثر نهادهای این بخش رونق پیدا کردند. مرکز ملی توسعه سازمان های غیر انتفاعی در ۲۰۱۹ راه اندازی شد و هدف آن در وبسایت رسمی این مرکز بدین مضمون است:

«تنظیم و فعال سازی و توسعه نقش سازمان های غیر انتفاعی در بخش های توسعه و تلاش برای یکپارچه سازی برنامه های دولت در ارایه سرویس های مجوز دهی نهادهای غیر انتفاعی و نظارت مالی و اداری بر بخش غیر انتفاعی و افزایش هماهنگی و حمایت».

علاوه بر مرکز ملی توسعه سازمان های غیر انتفاعی اداره کل اوقاف وظیفه اداره امور موقوفات را بر عهده دارد.

صندوق توسعه منابع انسانی موسوم به «هدف» با اعطای مزایای گوناگون به کارکنان بخش های غیر انتفاعی از اشتغال زایی در این بخش حمایت و به نهادهای غیر انتفاعی برای نگه داشتن منابع انسانی کارآمد کمک می کند.

موسسه خیریه ملک خالد در گزارشی درباره بخش سوم (سازمان های غیر انتفاعی) گفت «حدود ۷ هزار نهاد خیریه در کشور وجود دارد و ۷۲ هزار نفر در این بخش کار می کنند و بیش از سه چهارم نیروی کار اتباع سعودی هستند. اکثر موسسات خیریه در حوزه های تبلیغات اسلامی و ارشاد و آموزش مذهبی و خدمات اجتماعی و سلامت متمرکز شده اند و حضور بخش غیر انتفاعی در حوزه های محیط زیست و آموزش و پژوهش و فرهنگ کم رنگ است».

این گزارش افزود «سهم سازمان های غیر انتفاعی از تولید ناخالص داخلی ۸ میلیارد ریال (۲.۱۳ میلیارد دلار) است و بیش از سه میلیون و نیم داوطلب سعودی در بخش های مختلف غیر انتفاعی حضور دارند».

 اقتصاد ارزشی

رونق بخش سوم اقتصاد در سعودی در تشکیل و تقویت اقتصاد ارزشی سهیم است. بازار سعودی از قدرت رقابتی بالا برخوردار است، به عبارت دیگر کاسبی و سودآوری اولویت داشته و فعالیت خیرخواهانه افراد پرنفوذ و پولدار و متمول تاثیر بسزایی در رونق بخش غیر انتفاعی دارد.

دولت در کار نهادهای غیر انتفاعی و بخش سوم اقتصاد دخالت نمی کند و فقط وظیفه تنظیم و ساماندهی و نظارت بر شفافیت معاملات مالی این سازمان ها دارد و شاید به همین دلیل هم این نهادها را نهادهای جامعه مدنی یا مردم نهاد می نامند. دولت عمدتا به این بخش تسهیلات می دهد.

سازمان های غیر انتفاعی و مردم نهاد پناهگاه گروه های آسیب پذیر در شرایط دشوار هستند. دولت سعودی به گروه های آسیب پذیر کمک می کند تا با درآمد زایی بهتر مهارت کافی برای ورود به بازار کار کسب کنند.

بخش سوم اقتصاد (وقف و امور خیریه) چشم اندازها و زمینه های متعدد و ناشناخته ای دارد. بنیاد جشنواره فیلم دریای سرخ یک بنیاد غیر انتفاعی است که درآمد آن برای توسعه و رونق بخشی به برنامه های فرهنگی هزینه می شود. این برنامه ها منجر به غنای عرصه هنر و علم و سلامت در سعودی می شود. کمک های خیرین و سود شرکت های مردم نهاد فقط صرف تامین غذا و دارو نمی شود بلکه در حوزه های علمی و هنری و فرهنگی و نوآوری هم هزینه می شود. بخش سوم اقتصاد (وقف و امور خیریه) در سعودی در خدمت انسان است. دولت سعودی می کوشد تا اقتصاد را در خدمت انسان قرار دهد و در این راستا مهارت آموزی باعث توسعه اقتصادی پایدار می گردد.

رونق سازمان های مردم نهاد که در متن بخش سوم اقتصاد قرار دارند به این معناست که اقتصاد در سعودی هر چه بیشتر در خدمت انسان قرار می گیرد و نقش سازنده و مثبت بر زندگی افراد -خیرین و نیازمندان تحت پوشش- می گذارد!