تمدید آتش بس در یمن؛ فرصت صلح یا آرام کردن تنش ها؟

تداوم تمدید آتش بس گزینه محتمل تر
طولانی ترین آتش بس در یمن از آغاز جنگ (گتی)

«خوشحالم که اعلام کنم دو طرف درگیر برای تمدید آتش بس تا دو ماه دیگر از ۲ اوت ۲۰۲۲ تا ۲ اکتبر ۲۰۲۲ توافق کردند... دو طرف توافق کردند تا برای رسیدن به یک توافق آتش بس جامع در اسرع وقت ممکن گفتگوهای بیشتری انجام دهند».

این متن بیانیه کوتاهی است که در دوم اوت ۲۰۲۲ از سوی نماینده سازمان ملل در امور یمن منتشر شد. توافق آتش بس بین دولت یمن و حوثی ها از ماه آوریل ۲۰۲۲ آغاز شد و دستاوردهای مهمی مثل کاهش تنش و درگیری داشته است. به گفته سازمان ملل یمن گرفتار یکی از جنگ های طولانی و بدترین فاجعه انسانی جهان شده است. چندین میلیون نفر از مردم یمن در خطر گرسنگی قرار دارند و هزاران تن از جمله ساکنان مناطق تحت کنترل حوثی ها به خدمات درمانی و پزشکی فوری نیاز دارند که در یمن وجود ندارد. زیر ساختارهای یمن نابود شده و ۸۰ درصد جمعیت ۳۰ میلیونی این کشور کمک دریافت می کنند.

حالا تمدید توافق آتش بس این سوال را مطرح می کند که پس از پایان این مهلت چه خواهد شد؟ آیا این توافق چنانکه نماینده سازمان ملل گفت مقدمه ای برای دست یابی به توافق آتش بس جامع است؟ توافقی که با استناد به قطعنامه های سازمان ملل و طرح ابتکاری سعودی خلیجی حاصل می شود. هدف اصلی طرح ابتکاری خلیجی برقراری امنیت و ثبات در یمن است.

سازمان های امداد رسانی در یمن خواستار تمدید آتش بس بودند (رویترز)

 

اما پیش از پاسخ به این پرسش باید به دو نکته مهم اشاره کرد: رویدادهای یمن در اوایل با بحران کنونی تفاوت داشت. آنچه در یمن روی داد تلاشی برای الگو برداری از به اصطلاح بهار عرب بود که به زمستان سرد و سخت برای مردم عرب تبدیل گردید. اما کودتای حوثی ها مثل بلایی بود که به جان این کشور و ثروت های ملی آن افتاد و یمن را چند پاره کرد و نهادهای دولتی یمن را مثل لیبی و سوریه به باد فنا داد. مردم در اول با مطالبات معیشتی مثل برخورداری از زندگی با کرامت و بهبود شرایط معیشتی به خیابان ها ریختند اما گروه های ستیزه جو مثل اخوان المسلمین و حوثی ها که با کیان دولت سر دشمنی دارند از آب گل آلود یمن ماهی گرفتند تا برنامه های غیر ملی خود را اجرا کنند و به حاکمیت و استقلال کشورها ضربه بزنند. این اتفاق در مصر و تونس و مراکش افتاد و گروه اخوان المسلمین برای اخوانی سازی سیستم حکومتی در این کشورها نقشه کشیده بودند. گروه های دنباله رو رژیم ایران در منطقه هم نقش مشابه اخوان المسلمین دارند و در حال چپاول ثروت ها و تسلط بر کشورهای تحت نفوذشان مثل یمن هستند. این نشان می دهد که یمن بر اثر خیزش مردمی در سال ۲۰۱۱ به این حال و روز نیفتاده بلکه گروه حوثی قبل از قیام ۲۰۱۱ با پروپاگاندای غیر ملی خود یمن را به سمت و سوی کنونی برد. دولت یمن قبل از ۲۰۱۱ یک نهاد قدرتمند بود و موفق به شکست حوثی ها در کشمکش های مختلف مثل جنگ های صعده در ۲۰۰۶ شد اما حوثی ها پس از اعتراضات مردمی یمن در ۲۰۱۱ فرصت را غنیمت شمردند و با حمایت نامحدود رژیم ایران تمام تلاش خود را برای تسلط و تصرف دولت به کار بردند. سعودی از همان ابتدا با طرح حوثی ها مخالفت کرد و زود دست به کار شد و با تشکیل یک ائتلاف عربی اسلامی در راستای نجات یمن اقدام کرد. این ائتلاف نقشه های رژیم ایران را نقش بر آب کرد چون رژیم ایران می خواست با استفاده از حوثی ها بر یمن مسلط شود. نکته مهم درباره یمن این است که این کشور از بافت جمعیتی و مذهبی خاصی تشکیل شده و همواره عرصه دخالت های منطقه ای و بین المللی بوده است. یمن با موقعیت ژئو استراتژیک خود ذخایر سرشار نفتی و معادن مختلفی را در خود جای داده و طرف های منطقه ای و بین المللی متعددی همواره به این کشور چشم طمع داشته و به دنبال تامین منافع و پررنگ کردن حضور خود در یمن بوده اند که اکثرا به ضرر مردم یمن تمام می شد. گسترش نادانی و فقر و نیازمندی در جامعه یمن باعث سوء استفاده بازیگران منطقه و جهان از یمن شده و در این میان مردم یمن بازنده اصلی هستند و تاوان این دخالت ورزی ها را پرداخت می کنند. این دخالت های مغرضانه باعث شد تا دولت سعودی به کمک برخی کشورهای عربی مثل مصر و امارات با موضع گیری قاطعانه بر موضع ثابت خود در حمایت از دولت یمن و حفظ حاکمیت ملی و تمامیت ارضی کشور تاکید کنند.

بعد از پایان آتش بس دو ماهه چه می شود؟ 

با توجه به دو نکته ای که گفته شد سه احتمال برای چشم انداز تمدید آتش بس در یمن وجود دارد:

اول: تمدید آتش بس برای دو ماه دیگر. با توجه به این گزینه توافق آتش بس در یمن برای دو ماه دیگر با توجه به همان مفاد توافق کنونی تمدید خواهد شد و احتمالا موارد دیگری به منظور بهبود شرایط دشوار انسانی به آن اضافه می گردد. طرف های درگیر در یمن هم در گفتگوهای خود بر تمدید آتش بس توافق کردند. گفتنی است که فرستاده سازمان ملل در یمن برای یک توافق آتش بس ۶ ماهه با اقدامات دیگر و تسهیلات مختلف تلاش کرد اما با توجه به فضای بی اعتمادی بین طرف های درگیر و شکایت های متعدد متقابل درباره اجرای توافق کنونی موفق نشد. بنابراین می توان گفت که همه طرف های درگیر برای رسیدن به این آتش بس زیر فشار بودند تا اینکه زیر بار توافق رفتند.

دوم: دست یابی به توافق جامع که مقدمه ای برای آغاز روند سیاسی جدید با استناد به قطعنامه های سازمان ملل و طرح ابتکاری خلیجی خواهد بود. فرستاده سازمان ملل در امور یمن گفت «هر گونه توافق جامع تر فرصتی برای گفتگو درباره آتش بس سراسری و مسائل بشر دوستانه و اقتصادی و آماده سازی برای از سرگیری روند سیاسی تحت رهبری یمنی ها و با حضور سازمان ملل مهیا می کند و بدین ترتیب شرایط برای برقراری صلح پایدار و عادلانه فراهم می شود». همه طرف های یمنی و خارجی با تایید این گزینه بر اهمیت استفاده از تمدید آتش بس برای رسیدن به توافق جامع تاکید کردند. جو بایدن رئیس جمهور آمریکا نیز با استقبال از تمدید توافق آتش بس گفت «از گروه های یمنی می خواهیم از این فرصت برای آغاز روند سازندگی زیر نظر سازمان ملل استفاده کنند تا شرایط برای رسیدن به توافق جامع فراهم شود و امکان تردد آزادانه و پرداخت حقوق کارمندان لحاظ گردد و راه برای حل پایدار جنگ تحت رهبری یمنی ها باز شود».

 سوم: از سرگیری مجدد جنگ. اگر توافق تمدید آتش بس یا رسیدن به توافق جامع و سراسری به نتیجه نرسید چند پارگی در یمن افزایش خواهد یافت. اظهارات مسئولان دو طرف درباره آتش بس این گزینه را تقویت می کند. به عنوان مثال «شورای عالی سیاسی» حوثی ها قبل از امضای توافق تمدید آتش بس گفت «این توافق یک الگوی تکان دهنده و ناامید کننده بود که در آینده تکرار نخواهد شد».

احمد عوض بن مبارک وزیر خارجه یمن پس از امضای توافق تمدید آتش بس گفت «این توافق شکننده است اما دولت یمن تعامل مثبت با توافق آتش بس دارد».

 

گروه های امداد رسان: آتش بس مزایای بشر دوستانه برای مردم یمن داشته است (رویترز)

 

صلح و آرامش موقت

گزینه اول با توجه به تحلیل و بررسی دقیق شرایط داخلی و منطقه ای و بین المللی در میان مدت و کوتاه مدت محتمل تر به نظر می رسد. موافقت گروه های درگیر با تمدید آتش بس برای بار سوم منجر به تثبیت صلح و آرامش موقت یک سال و نیم گذشته شد. این مدت بلند ترین آتش بس در یمن از آغاز جنگ هشت ساله به این سو به شمار می رود. مقامات رسمی طرفین درگیری به رغم نه تنها ده ها بلکه صدها مورد نقض آتش بس از سوی حوثی ها اما این بار به این توافق پایبندی نشان دادند و این رویکرد احتمالا با توجه به دو مساله زیر ادامه خواهد داشت:

اول: آتش بس برای دو طرفین مزایای حتمی دارد. حوثی ها از این دوره برای سامان دهی به اوضاعشان استفاده کردند و دولت یمن هم به دنبال آرام کردن تنش و سپس برنامه ریزی و اجرای گام های عملی برای کسب مشروعیت و مقبولیت مردم است. دولت یمن برنامه های سیاسی و امنیتی و اقتصادی عظیمی دارد.

فرستاده سازمان ملل در این باره گفت «مردم یمن نتایج مثبت آتش بس را در دو ماه گذشته دیدند. تعداد قربانیان غیر نظامی کاهش قابل ملاحظه داشت و محموله های سوخت بیشتری از بندر حدیده وارد کشور شد و پروازهای فرودگاه بین المللی صنعا پس از ۶ سال وقفه از سر گرفته شد».

دوم:‌ منطقه و کل جهان در دوره گذار با چشم انداز نامعلوم هستند. بدین ترتیب بازیگران موثر در بحران یمن انتظار و عدم عجله را ترجیح داده اند تا ببینند تحولات کنونی چه سرنوشتی برای توازنات بین المللی و منطقه رقم می زند و پس از آن تکلیف آتش بس کنونی مشخص خواهد شد که به سمت توافق برای آغاز یک روند سیاسی یا بازگشت به جنگ چرخش پیدا می کند. اما در این میان دو عامل تعیین کننده خواهد بود: اول: اینکه طرف های یمنی تا چه حد می توانند اوضاعشان را سامان دهند و جلوی مداخلات خارجی را بگیرند و منافع ملی و حفاظت از دولت ملی و حاکمیت ملی و استقلال کشور را در اولویت قرار دهند. طرف های یمنی بدین وسیله می توانند با رسیدن به تفاهم های داخلی به اوضاع سیاسی و شرایط اقتصادی سامان بخشیده و یکپارچگی ملی را به جامعه یمن بازگردانند. گروه های یمنی می توانند از تجربیات کشورهایی که بحران های مشابه را پشت سر گذاشتند استفاده کنند.

دوم: نقش موثر کشورهای عربی به رهبری سعودی و مصر در حمایت سیاسی و اجتماعی از گروه های یمنی که منجر به کم رنگ شدن نقش بازیگران دیگر از جمله ایران و گروه های سرسپرده رژیم ایران می شود. در این شرایط می توان به توافقات سیاسی برای سازندگی و نوسازی نهادهای سیاسی حکومت یمن دست یافت. در این میان پیشنهاد فراخوان برای آغاز گفتگوهای ملی بین طرف های یمنی زیر نظر سعودی در مصر ضروری به نظر می رسد. البته این گفتگوها باید دارای برنامه های شفاف و برنامه زمانی و اهداف مشخص و ابزارهای اجرایی داشته باشند.

در پایان باید گفت: یمن به دنبال کشورهای عربی می گردد که قادر باشند لبخند و خوشبختی را برای مردم این کشور به ارمغان بیاورند تا یمن موقعیت عربی و خلیجی اش را بازیابد و از کشمکش های منطقه ای و دخالت های بین المللی فاصله بگیرد. توافق های آتش بس موقتی هدف کاهش درگیری و جلوگیری از قتل و کشتار مردم را دنبال می کند اما به هر حال هدف اصلی آتش بس سراسری بازسازی کشور است و بدین ترتیب حاکمیت ملی و استقلال سیاسی به یمن بازمی گردد.