بحران آسیب‌های اجتماعی در سایه نظام جمهوری اسلامی

فقر از جمله آسیب های اجتماعی مهم در ایران است

فقر، بیکاری، اعتیاد، طلاق، کودکان کار، ازدواج کودکان، ترک تحصیل، افزایش مهاجرت نیروی کار متخصص و افراد تحصیلکرده، حاشیه‌نشینی، کارتن‌خوابی، گورخوابی، کانتینر خوابی، فاضلاب‌خوابی، ، قاچاق مواد مخدر و اعضای بدن، رواج مشاغل کاذب چون دستفروشی، همگی از جمله آسیب‌های اجتماعی مهم در جامعه ایران به شمار می‌روند.


 

فقر

در کشوری که ثروت نفت زیر پوست آن است، بسیاری از شهروندانش که پیشتر با «بدمسکنی» و «حاشیه‌نشینی» و بیکاری روبرو بوده‌اند، اکنون به دلیل «گرسنگی مفرط» و فقر تا کمر در سطل‌های زباله خم می‌شوند تا شاید پسمانده‌‌ای خوراکی برای سیر کردن شکم خود بیابند و یا تکه لباسی کهنه پیدا کنند.

کوچک شدن سفره ایرانیان تنها بخشی از پیامدهای فقر است؛ مدت‌ها پیش، مواردی چون ورزش، کتاب، فیلم، سفر، تفریح و حتی درمان از زندگی بسیاری از آنها حذف شده است.

 

با وجود منابع عظیم نفتی مردم با فقر دست و پنجه نرم می کنند

 

با این وجود آیت‌الله لطف‌الله دژکام؛ امام جمعه شیراز می‌گوید «مشکلات معیشتی وجود دارد اما راهی جز این نیست». حتی کارشناسی در صداوسیما با مدرک دکترای روانشناسی، ساکن منطقه ۲ تهران از محله‌های مرفه پایتخت به مردم توصیه می‌کند که باید با این شرایط کنار بیایند یا میوه نخورند، اتفاقی که نمی‌افتد.

 

این همه در حالی است که ابراهیم رئیسی رئیس دولت سیزدهم اواخر سال گذشته گفته بود فقر مطلق نباید به سال ۱۴۰۱ برسد وعده‌اى که حسن روحانی نیز در سال ۹۶ داده بود. اما آمارها نشان می‌دهد تورم سالانه برای دهک‌های فقیر جامعه در مقایسه با دهک‌های ثروتمند جامعه بیشتر بوده، بطوری که میانگین تورم برای پنج دهک فقیرتر ۴۰ درصد و میانگین تورم برای پنج دهک ثروتمندتر ۳۸ درصد بوده است.

از سوی دیگر مسئولان پس از چهار دهه، از بازگشت دوباره کالابرگ الکترونیک همان کوپن دهه ۶۰ خورشیدی در «شرایط جنگی» خبر داده‌‌اند همان کوپن‌هایی که در دفترچه‌هایی کوچک به مردم ایران داده می‌شد تا کالاهای اساسی را بر اساس سهمیه بخرند.
 

اما در حالی که طبقه متوسط جامعه ایران در حال محو شدن و سقوط به سمت فقیر شدن است، اقلیتی ثروتمند با درآمدهایی میلیاردی برای درمان به خارج از کشور می‌روند. خودروهای ایمن خارجی سوار می‌شوند. تصاویر تفریح شان در سالن‌های ورزشی و دیسکوهای کشورهای خارجی منتشر می‌شود. در کشورهای خارجی ویلا و آپارتمان دارند اما در اظهار نظرهای رسمی خود مردم را به مقاومت، صبوری، ایستادگی مقابل دشمن و حمایت از کالای داخلی و سوار شدن خودروهای ساخت داخل دعوت می‌کنند.

چندی پیش چند عکس از یک خانواده چادری منتشر شد که از استانبول به همراه حجم بالای بار وارد «فرودگاه امام خمینی» تهران شده بودند خیلی زود شخص شد آنها زهرا مشیر و مریم قالیباف همسر و دختر محمدباقر قالیباف و امیررضا بحیرایی داماد او هستند که برای خرید سیسمونی به ترکیه سفر کرده بودند.

 

فقر و بيكاری از عوامل افزایش آمار خودکشی در جامعه ایران است

 

این سفر در حالی صورت گرفته است که قالیباف در جریان مناظره انتخاباتی سال ۹۶ به شدت از واردات سیسمونی و لباس بچه از خارج از کشور انتقاد کرده بود.


 

بیکاری

آمارهای مرکز آمار ایران مربوط به وضعیت اشتغال و بیکاری زمستان ۱۴۰۰ نشان می‌دهد نرخ بیکاری مردان ۸/۴ درصد و برای زنان ۱۴/۹ درصد بوده است. همچنین سهم فارغ‌التحصیلان مرد از کل بیکاران مرد ۲۶/۸ درصد بوده اما فارغ‌التحصیلان زن از کل بیکاران زن ۷۱/۸ درصد بوده‌اند.

 

امیر کلهر روزنامه نگار ساکن تهران در این زمینه به المجله می‌گوید: «ایران کشوری که قطب موشکی دنیا و ام‌القرای جهان اسلام است انرژی هسته‌ای می‌خواهد که به مردم ساده دلش، وعده آب و برق مجانی و مقام انسانیت داده است اما حالا کاسه چه کنم چه کنم برای گذران زندگی دست گرفته‌اند. اتوبوس و مترو خوابی بعد از پشت‌بام خوابی و ماشین خوابی در کشور باب شده است. زنان برای امرار معاش موی سرشان را می‌فروشند. قیمت برنج سر به فلک کشیده است. نان سهمیه‌بندی و ماکارونی کمیاب و گران شده است. شکر و روغن نیست و هزار اتفاق ناگوار دیگر که معیشت مردم را زیر سوال برده، اما به هیچ مسئولی این وضع زندگی مردم بر نمی‌خورد و صدایشان در نمی‌آید. حالا امروز هم در گرانی و کمبود ماکارونی می‌گویند که مضر است و برای سلامتی زیان دارد. بازیگر تلویزیون گرانی و کمبود ماکارونی را تمسخر می‌کند، چون با درد و مصیبت مردم بیگانه است و این‌ها کاسه‌لیسان، بی‌رگان و بی‌وجدان‌هایی هستند که در کنار آن‌هایی که نانشان را در خون مردم می‌زنند، نانشان را با چاشنی آه و درد و رنج مردم می‌خورند».


او ادامه می‌دهد: «وضعیت طوری شده که مردم خیلی از مایحتاج روزانه‌شان را حذف کرده‌اند اما در تلویزیون برنامه آموزش آشپزی تهیه می‌کنند ودر برنامه‌‌ای دیگر می‌گویند توقع مردم بالا رفته است».
 

این همه درحالیست که فهرست مواد غذایی هزاران خانواده ایرانی با حذف خوراکی‌های مرسوم، به برنج پخته و اسکلت مرغ یا گاو یا گوسفند حتی چلو سیب‌زمینی و ساندویچ سیب‌زمینی و تخم‌مرغ آب‌پز رسیده است. آمارها نشان می‌دهند که سرانه مصرف مواد خوراکی ضروری چون گوشت و مرغ و تخم‌مرغ و لبنیات و میوه و سبزیجات در ایران به شدت کاهش پیدا کرده است.


 

حاشیه‌نشینی

در سال‌های گذشته مهاجرت از روستاها و شهرستان‌های کوچک به حاشیه شهرهای بزرگ به دلیل ناتوانی در پرداخت اجاره بها افزایش پیدا کرده، از سوی دیگر به دلیل افزایش سه تا پنج برابری اجاره‌بهای مسکن، بخشی از مستاجران ساکن در محله‌های شهری به حاشیه شهرها رانده شده‌اند. بر اساس برخی آمارهای رسمی اعلام شده حدود یک چهارم از جمعیت ایران حاشیه‌نشین هستند.

افزایش بهای اجاره در کنار عدم اراده مسئولان جمهوری اسلامی برای کنترل نرخ اجاره سبب شده بسیاری از خانوارهای کم‌درآمد که پیشتر قادر به پرداخت اجاره خانه خود بودند به ناچار در محل‌هایی غیرمتعارف نظیر کانکس، پشت‌بام، چادرهای مسافرتی و یا اتومبیل‌های فرسوده و اسقاطی زندگی کنند.
 

یکی دیگر از پدیده‌هایی که به گواهی رسانه‌های داخلی افزایش بیشتری یافته «اجاره خانه اشتراکی» است. روزنامه دنیای اقتصاد روز ۲۴ خردادماه در گزارشی اعلام کرد بررسی رفتار مستاجران در بازار پر التهاب اجاره مسکن تهران نشان می‌دهد پس از مهاجرت به شهرهای بزرگ حومه مانند کرج دومین واکنش گروهی از مستاجران تب بالای اجاره بها به شکل اجاره نشینی مشارکتی در بازار مسکن مشهود شده است مقصود از اجاره نشینی مشارکتی سکونت دو خانواده در یک آپارتمان اجاره‌‌ای حتی در برخی محله‌های گران قیمت شهر نظیر بخش‌های غیر مصرفی واقع در مناطق یک و دو است.

خبرگزاری ایسنا نیز در گزارشی نوشته در ابتدای سال ۱۴۰۰، متوسط قیمت هر مترمربع خانه در تهران بیش از ۲۹ میلیون تومان بود، اما با گذشت ۱۱ ماه، این نرخ افزایش یافت و از ۳۵ میلیون تومان فراتر رفت.


 

افزایش آمار خودکشی

بر اساس گزارش رسانه‌های داخلی، پس از شیوع ویروس کرونا خودکشی به دلیل فقر، تبعیض و اختلاف طبقاتی و نابسامانی‌های اجتماعی و خانوادگی، به شدت افزایش یافته است. ده‌ها نوجوان پس از شیوع کرونا، به دلیل بسته شدن کرونا و عدم امکان تحصیل حضوری و نداشتن تلفن همراه یا تبلت برای شرکت در کلاس‌های آنلاین دست به خودکشی زدند. با این وجود تاکنون نهادهای مسئول جمهوری اسلامی آماری از خودکشی دو سال اخیر منتشر نکرده‌اند ولی بررسی اخبار و گزارش‌های داخلی بیانگر موج گسترده اقدام به خودکشی در اقشار گوناگون و همچنین افراد زیر ۱۸ سال است.

 

اعتیاد و مواد مخدر

به گواه آمارها برخلاف اهداف قانون برنامه ششم توسعه، مصرف مواد مخدر نه تنها با کاهش مواجه نشده بلکه افزایش نیز داشته است.

 

گسترش مواد مخدر و اعتیاد در میان جوانان از جمله آسیب های اجتماعی پیچیده در ایران است

 

سلمان ذاکر عضو کمیسیون اجتماعی مجلس شورای اسلامی در اردیبهشت ماه جاری وضعیت در حوزه مواد مخدر را نگران کننده دانسته و اعلام کرده است: «سن اعتیاد به سن ۱۰ تا ۱۲ سالگی و مقطع راهنمایی رسیده است».

پیشتر اکرم مصورى معاون امور زنان حسن روحانى در مهرماه ۱۳۹۷ با بیان اینکه سن مصرف مواد مخدر و اعتیاد میان نوجوانان و جوانان به شدت کاهش یافته است گفته بود: «مهمترین آسیب زنان در حال حاضر در ایران اعتیاد است. آمارها نشان می‌دهد سن اعتیاد دخترها از سن ۱۵ سالگى هم پایین‌تر آمده است».

مقامات مسئول هرگز هیچ آماری از میزان دانش‌آموزان مبتلا به اعتیاد در ایران را منتشر نکرده‌اند اما به گواه مددکاران اجتماعی و کارشناسان این حوزه آمارهای مربوط به این حوزه بیشتر از آمار و ارقام حکومتی است.

 

آسیب‌های اجتماعی در مدارس

مشکلات ساختاری دیگری چون نبود زیرساخت‌های آموزشی، فقر، تعصبات قومی، معلولیت، مشکلات خانوادگی، ازدواج زودهنگام، مهاجرت، حاشیه‌نشینی، کوچ‌نشینی و… باعث شده مسئولان تمامی تقصیرها را بر گردن کرونا بیاندازند در شرایطی که ترک تحصیل دانش‌آموزان موضوع جدیدی نیست، از سالهای گذشته وجود داشته و در پاندمی کرونا به وجود نیامده است!

اکنون که با وجود ادعای مسئولان در مورد عبور از پیک ششم کرونا، بسیاری از مدارس باز شده اما کاهش حضور دانش‌آموزان در مدارس سراسر کشور، به‌خصوص در استان‌های محروم به دلیل مشکلات مالی برای تأمین هزینه‌های تحصیل همچنان نگران‌کننده است. در این میان پس از شیوع کرونا شمار کودکان کار نه تنها در کلانشهرها بلکه حتی در شهرهای کوچک نیز به طرز چشمگیری افزایش داشته است.

آخرین گزارش‌های فعالان حقوق کودک و مددکاران اجتماعی از افزایش آمار کودکان کار وکودکان خیابانی به عنوان اصلی‌ترین قشر از کودکان آسیب‌پذیر در ایران حکایت دارد اما هیچ آمار مشخصی از تعداد کودکان کار در این کشور منتشر نشده است.

 

طلاق یکی از پیامدهای آسیب های اجتماعی متعدد در ایران است

 

مهدی عیسی‌زاده رئیس کمیسیون اجتماعی مجلس شورای اسلامی پاییز گذشته در این‌باره گفته بود که ۱۳ دستگاه مسئول کودکان کار هستند، اما بعد از ۴۲ سال هنوز آمار مشخصی از کودکان ارائه نشده و این باعث شرمندگی است.

از سوی دیگر آمارهای وزارت آموزش و پرورش در زمینه سلامت روانی و اجتماعی دانش آموزان نشان می‌دهند ۳۰ درصد از دانش‌آموزان در معرض آسیب‌های اجتماعی قرار دارند.

در روزهای ابتدایی مهر ماه سال ۹۷ و همزمان با بازگشایی مدارس، محمد حاتمی، معاون سازمان نظام روان‌شناسی ایران از وجود بیش از یک و نیم میلیون دانش‌آموز نیازمند فوری به خدمات روان-درمانی خبرداده و گفته بود ۱۰ درصد از دانش‌آموزان ایران در معرض آسیب‌های روانی قرار دارند.

 

بزهکاری‌های اجتماعی

افزایش بزهکاری‌های اجتماعی از جمله دزدی، جیب بری، زورگیری و سرقت وسایل شهری یکی دیگر از پیامدهای فقر و تنگدستی است که در جامعه امروز ایران روزبه روز بیشتر می‌شود. بنا به اعلام رئیس پلیس تهران بیش از نیمی از سرقت‌های خُرد در پایتخت توسط افرادی صورت می‌گیرد که هیچ پرونده و سابقه بزهکاری نداشته‌اند اما به خاطر فقر دزدی می‌کنند. مقامات جمهوری اسلامی برای این افراد اصطلاح «سرقت اولی» را به کار می‌برند!


 

امیر کلهر در بخش دیگری از سخنانش می‌گوید: «درحالیکه عربستان و امارات در حال سرمایه‌گذاری‌های گسترده در صنعت هوانوردی خاورمیانه و حوزه فضایی و پیشرفت‌های دیگر هستند ایران که روزگاری نگین منطقه بود چنان در مغاک و زشتی فرو رفته است، که در بی‌اعتباری پاسپورت، بی‌ارزشی پول ملی و… اولین است. در قهرمان دشمنی با دنیا و نارضایتی داخلی اول است. روزمره مردمان کشور هم در محور نان و کوپن است کجا روغن می‌دهند و کجا شکر، فردا چی گران می‌شود و چی بخریم از حالا مرغ چند شد و گوشت چطور شد پر از دل نگرانی و استرس برای فردا».