ریاض و واشنگتن؛ شراکت راهبردی ۸۰ ساله

دیدگاه واحد و چالش های مشترک
کاخ سفید گفت سعودی شریک استراتژیک آمریکا است (رویترز)

سفر جو بایدن رئیس جمهور آمریکا و نشست سران تاریخی در ۱۵ و ۱۶ ژوئیه ۲۰۲۲ به سعودی بنا به دعوت ملک سلمان بن عبد العزیز آل سعود پادشاه سعودی به منظور گسترش زمینه های همکاری و افزایش مناسبات تاریخی و شراکت راهبردی دو جانبه. این سفر بخشی از سیاست چند جانبه دولت آمریکا در مناطق مختلف جهان برای رویارویی با به قول آمریکا تهدیدهای روسیه و چین علیه منافع ایالت متحده آمریکا به شمار می رود. دیدار پرزیدنت جو بایدن با سران منطقه هم بخشی از دیدارها و سفرهای دیپلماتیک او به کشورهای مختلف بود. بایدن ماه مه میزبان رهبران جنوب شرق آسیا (آسه آن) و بعد میزبان رهبران آمریکای لاتین بود و نشست سران گروه ۷ و اجلاس سران ناتو هم در برنامه کاری بایدن در ژوئیه هستند. دو نکته مهم در سفر بایدن به منطقه عبارتند از:

اول: جایگاه و نقش مرکزی سعودی در خاورمیانه.

دوم: روابط سعودی و آمریکا در چند دهه گذشته چند دست انداز و اختلاف نظر داشته اما با این حال مناسبات مستحکم همواره بر اختلافات غلبه می کنند چرا که منافع دو جانبه گذرا و موقتی نبوده بلکه جنبه موجودیتی داشته و برای دو طرف اهمیت ویژه دارد.

 

سفر بایدن به سعودی با دعوت ملک سلمان بن عبد العزیز (رویترز)

 

این یادداشت زمان بندی و منافع طرفین و پیامدهای سفر پرزیدنت بایدن به منطقه را بررسی می کند. 

 

منافع متقابل 

حالا درست است که پیشتر گفته شد روابط آمریکا و سعودی در دوره ریاست جمهوری جو بایدن به کدورت تبدیل می شود و به خصوص اینکه پرزیدنت بایدن در کمپین های انتخاباتی چند بار از سعودی و نقش این کشور انتقاد کرد اما تحولات منطقه و جهان باعث شد تا تلاش برخی مخالفان سفر بایدن به سعودی نقش بر آب گردد. ضمنا، دولت آمریکا در حال حاضر گرفتار بحران ها و مشکلات متعدد داخلی و خارجی است که هر روز پیچیده تر می شوند. مشکلات اقتصادی و اجتماعی در آمریکا افزایش یافته و علاوه بر اینها، دولت آمریکا هنوز از بحران همه گیری کووید ۱۹ عبور نکرده بود که وارد تونل تاریک بحران روسیه و اوکراین شد. جنگ روسیه در اوکراین ضربه بزرگی به اقتصاد آمریکا زد و باعث افزایش تورم و بیکاری شد. بانک فدرال رزرو در یک اقدام بی سابقه در بیش از نیم قرن گذشته نرخ بهره بانکی را افزایش داد و دولت بایدن مجبور شد تا در برخی مواضع خود تجدید نظر کند چون شعارهای آنچنانی و وعده های پرزرق و برق به درد مردم آمریکا نمی خورد و در ثانی رای دهندگان در نیمه ماه نوامبر به پای صندوق های رای می روند و بایدن تمایل ندارد بخت پیروزی دموکرات ها در این انتخابات را کاهش دهد. این عوامل باعث چرخش دوباره رئیس جمهور آمریکا به خاورمیانه شد چون به هر حال رقبای آمریکا مثل روسیه و چین در خاورمیانه حضور دارند و آمریکا نمی تواند جلوی آنها را بگیرد. حضور چین و روسیه در منطقه منافع آمریکا را در معرض خطر قرار می دهد و در این میان سعودی نقش کلیدی در منطقه دارد.

دولت سعودی که مهره مهم و معتبر در منطقه به شمار می رود حالا به بازیگر موثر در عرصه بین المللی تبدیل شده و این حضور موثر سعودی در دوران بحران و مشکلات جهانی کاملا پیداست. البته ناگفته نماند که نقش آفرینی سعودی در سطح بین الملل از این سال های اخیر آغاز نشده بلکه دولت سعودی از دهه هفتاد میلادی با شوک اول نفتی در جهان وارد عرصه بین المللی شد و نقش آفرینی این کشور در حوزه های مختلف جهانی رفته رفته افزایش پیدا کرد که به برخی از آنها اشاره می کنیم:

اول: نقش سعودی در اداره اقتصاد جهان با ریاست نشست سران گروه ۲۰ در سال ۲۰۲۰. سعودی اولین کشور عربی است که رئیس اجلاس سران جی ۲۰ شد و نقش موثر و سازنده در مقابله با آثار و تبعات اقتصادی همه گیری کووید ۱۹ در کشورهای مختلف به ویژه کشورهای توسعه نیافته بازی کرد.

-نشست اضطراری سران گروه ۲۰ به میزبانی سعودی برگزار شد و کشورهای عضو این گروه بیش از ۲۱ میلیارد دلار برای مقابله با همه گیری کرونا کمک و بیش از ۵ تریلیون دلار به اقتصاد جهان تزریق کردند. طرح ابتکاری تعلیق بدهی کشورهای فقیر هم یکی از دستاوردهای گروه ۲۰ در دوران ریاست سعودی بود. تعلیق بدهی بستر مناسب برای ۷۳ کشور فقیر دنیا ایجاد کرد تا در حوزه های اجتماعی و درمانی و اقتصادی برای مهار کرونا هزینه کنند. طرح تمدید تعلیق بدهی تا پایان سال ۲۰۲۱ بود و ۴۷ کشور تحت پوشش آن قرار گرفتند.

دوم: طرح های ابتکاری سعودی سبز و خاورمیانه سبز و هدف دست یابی به کربن صفر در سعودی تا ۲۰۶۰ برای مقابله با تغییر اقلیم. دولت سعودی برای تحول جهان در حوزه انرژی می کوشد. شاهزاده محمد بن سلمان ولیعهد سعودی گفت «طرح ابتکاری سعودی سبز منجر به فرصت های سرمایه گذاری عظیم برای بخش خصوصی و اشتغال زایی در مشاغل نوین و آینده دار برای نسل جوان و خلاق سعودی می شود و افزایش مناسبات بین المللی را به دنبال دارد که بی گمان تاثیر سازنده بر منطقه و جهان خواهد داشت».

سوم: نقش سازنده سعودی برای مقابله با پیامدهای نفتی و گازی بحران روسیه و اوکراین. ائتلاف بین المللی اوپک پلاس به ریاست سعودی دوم ژوئیه بر سر افزایش ۶۴۸ هزار بشکه ای عرضه روزانه در ماه ژوئیه به توافق رسیدند و عرضه نفت در ماه اوت هم ۶۴۸ هزار بشکه در روز افزایش پیدا می کند. آمریکا از این اقدام اوپک پلاس استقبال کرد و گفت «دولت آمریکا از نقش سعودی به عنوان رئیس اوپک پلاس و تولید کننده بزرگ این ائتلاف برای دست یابی به توافق میان اعضای مجموعه قدردانی می کند».

چهارم: نقش سعودی در حفظ امنیت و ثبات منطقه اهمیت دارد.

-تمدید آتش بس در یمن که چندی پیش با حمایت سازمان ملل انجام شد طولانی ترین آتش بس در جنگ هفت ساله در کشور است که مورد حمایت و قدردانی آمریکا قرار گرفت.

کارین ژان پییر سخنگوی کاخ سفید دوم ژوئن گفت «اقدامات و نقش سازنده ملک سلمان پادشاه سعودی و ولیعهد برای تمدید آتش بس در یمن در خور تقدیر و ستایش است». این اظهارات نشانگر درک دولت آمریکا درباره نقش سازنده و کلیدی سعودی در منطقه به طور عام و در یمن به طور خاص است. او افزود «اگر دیپلماسی همکاری محور (طرف های) منطقه ای نبود آتش بس انجام نمی شد و مقصود ما به طور خاص سعودی است که با رهبری ملک سلمان و ولیعهد سعودی به تقویت و تثبیت آتش بس کمک کردند».

 

نخستین سفر پرزیدنت جو بایدن به خاورمیانه از آغاز دوره ریاست جمهوری

 

دیپلماسی نوین

نقش و حضور سعودی در عرصه بین المللی روز به روز پررنگ تر می شود. سفر رئیس جمهور آمریکا به سعودی ابعاد متعددی دارد. بررسی و رایزنی دیدگاه آمریکا درباره خاورمیانه و دیدگاه کشورهای منطقه درباره چشم انداز نقش آمریکا در دوره جنگ و تقابل کنونی در جهان از اولویت های سفر پرزیدنت بایدن است و اهمیت آن در ظهور سبک دیپلماسی نوین سران نمود پیدا می کند. پرزیدنت بایدن در نشست سران آمریکا و سعودی شرکت می کند و شاهزاده محمد بن سلمان ولیعهد نیز در این نشست حاضر خواهد بود. این اجلاس نقطه آغاز برای حل یا اصلاح اختلاف نظرها و تفاوت دیدگاه های دو جانبه به شمار می رود. پرزیدنت بایدن در سعودی در نشست سران خلیج با حضور رهبران شش کشور شورای همکاری خلیج و سران مصر و عراق و اردن شرکت می کند.

نشست سران خلیجی و عربی و آمریکا در سعودی دو هدف دارد:

اول: اهمیت مشارکت و همکاری عربی در سیاست خارجه سعودی که همواره برای برقراری ارتباط و همگرایی موثر بین کشورهای عربی که آگاهی بیشتری در مورد تحولات و مشکلات آینده دارند می کوشد. برگزاری نشست سران خلیج و رئیس جمهور آمریکا با حضور سه کشور عربی بیانگر این است که سعودی مثل چتری است که همه کشورهای عربی را دور هم جمع می کند. سعودی در این مرحله حساس منطقه مسئولیت حفاظت از امنیت ملی عربی را برعهده دارد.

 

دوم: حضور سه کشور عربی غیر خلیجی شرکت کننده در نشست سران آمریکا و عرب تصادفی نبود بلکه دلایل متعددی دارد. مصر و اردن در اکثر مسایل منطقه از جمله مساله فلسطین نقش تعیین کننده و اصلی دارند. مساله دیگر رویکرد رژیم ایران است که در بسیاری کشورهای منطقه و مسایل مختلف وارد شیب خطرناک شده و کشورهای یاد شده را در معرض خطر قرار داده است؛ به خصوص که توافق هسته ای که می توانست جلوی دست یابی ایران به اسلحه هسته ای را بگیرد به بن بست خورده و بدین ترتیب امنیت و ثبات در منطقه و جهان در معرض تهدید قرار گرفته است.

در پایان باید گفت سفر پرزیدنت جو بایدن به چند کشور منطقه و در راس آنها سعودی و دیدار و رایزنی با سران خلیجی و سه کشور عربی دیگر نشان می دهد که تحولات متعددی در پیش است که از یک سو خطرات و تهدیدات گوناگون به دنبال دارد و از سوی دیگر در برگیرنده منافع و زمینه های همکاری فراوان است و همه باید به ماهیت و حساسیت مرحله کنونی پی ببرند که تا چه حد امنیت و صلح بین الملل را در معرض خطر قرار داده است. اگر طرف های موثر بین المللی و منطقه برای کنترل و مهار تهدیدهای فزاینده کاری انجام ندهند صلح و امنیت بین المللی با خطر حقیقی مواجه می شود. دولت آمریکا دیر یا زود متوجه خطر شد و برای اصلاح روابط با سعودی کوشید. دولت آمریکا بداند که احیای روابط بین دو کشور اهمیت فراوان دارد. طرف سعودی هم باید بداند که شراکت با آمریکا جای همکاری با شرکای موثر دیگر بین المللی و منطقه ای از جمله روسیه و چین و هند و غیره را نمی گیرد.