آیا سعودی آغازگر «توازن سازی» در دنیای جدید می شود؟

نظم جدید منطقه برای پر کردن خلأ آمریکا
ملک سلمان بن عبد العزیز پادشاه سعودی و شاهزاده محمد بن سلمان ولیعهد (آسوشیتدپرس)

نگاه متوازن سعودی درباره جنگ روسیه در اوکراین برای ناظران سیاسی جای تعجب نداشت بلکه آن را ثمره رویکرد سیاسی چندین و چند ساله سعودی برای تحلیل و بررسی دقیق موازنه قدرت در جهان و تنوع شرکا و هم پیمانان قلمداد می کنند. به گفته دکتر احمد الشهری تحلیلگر سیاسی سعودی «سیاست های آشفته و تفکر ایدئولوژی زده دولت های آمریکا از زمان پرزیدنت اوباما از جمله سیاست های تخریبی با حمایت از قیام هایی که برخی کشورهای عربی را چند پاره کردند و دنباله روی از تفکر گروه الاخوان و رژیم ایران منجر به تقویت نگاه موازنه گرا در سعودی شد».

آنچه اینک در محافل سعودی شنیده می شود این است که دولت دموکرات کنونی در آمریکا دنباله رو دوران ریاست جمهوری اوباما با بی توجهی به سیاست های دخالت جویانه در امور داخلی کشورهای خلیج و عربی است و این خط مشی بر خلاف اصول ثابت روابط بین سعودی و آمریکا در هشتاد سال گذشته و چرخش از ائتلاف و هم پیمانی به سمت سرسپردگی تلقی می شود.
رویکرد آمریکا با چرخش سیاست روسیه و نگاه متوازن تر و هم تراز به سمت جهان عرب به خصوص سعودی حتی در دوران دشوار همزمان شده است. دستکم وزارت خارجه روسیه بر خلاف آمریکایی ها درباره مسائل داخلی کشورهای عربی و وضعیت آزادی های سیاسی و ادیان و غیره گزارش نمی نویسد و از آن برای تحت فشار قرار دادن کشورهای عربی استفاده ابزاری نمی کنند. سیاست سعودی در خصوص جنگ جاری اسلاوها بین روسیه و اوکراین منجر به شکل گیری دکترین جدیدی شد که بر اساس آن بستر «توازن سازی» در دنیای جدید شکل خواهد گرفت. این توازن سازی چیست و چه نقش موثری در عرصه سیاسی جهان خواهد داشت؟ چطور بستر این نگاه متوازن منجر به اصلاح ناهنجاری سیاسی کنونی در عرصه بین الملل و تغییر یکه تازی آمریکا در اداره جهان می شود؟ دوستان و متحدان و هم پیمانان این نظم جدید چه نقشی ایفا خواهند کرد؟

 

نه شرقی نه غربی
بلوک توازن بین شرق و غرب نه غرب باور است و نه شرق باور بلکه در جهت برقراری روابط متوازن با همه کشورها در راستای تامین منافع بلوک توازن حرکت می کند. این رویکرد فقط در حد حرف یا تئوری پردازی نیست چرا که سعودی در جریان جنگ جاری همواره برای میانجی گری بین روسیه و اوکراین ابراز آمادگی کرد و این بدین معناست که به رغم اینکه مناسبات سعودی و روسیه قوی تر از مناسبات این کشور با اوکراین بوده اما سعودی جانب هیچ طرفی را نگرفته است. سعودی و شرکا و هم پیمانان سعودی بر خلاف تمایل غرب روسیه را تحریم نکردند اما در مقابل سعودی و متحدانش دو جمهوری واقع در اوکراین که روسیه استقلال آنها را به رسمیت شناخت استقلال این دو منطقه را به رسمیت نشناختند.

فهد ناظر سخنگوی سفارت سعودی در آمریکا می گوید تخاصم گسترده بین آمریکا و سعودی بعید به نظر می رسد چون مقام های دو کشور با یکدیگر هماهنگی می کنند. همکاری بین سعودی و آمریکا در مسائل متعدد مثل امنیت و دفاع و مبارزه با تروریسم و افزایش همکاری اقتصادی و سرمایه گذاری جریان دارد.

شاهزاده محمد بن سلمان ولیعهد سعودی و ولادیمیر پوتین رئیس جمهور روسیه روابط گرم و خوبی دارند.

ضیافت ملک سلمان بن عبد العزیز برای ولادیمیر پوتین رئیس جمهور روسیه در ریاض. ۱۴ اکتبر ۲۰۱۹. (رویترز)

 

عبد الرحمان عبد الجبار تحلیلگر سیاسی که مدتی ساکن روسیه و مدتی ساکن آمریکا بوده بر این باور است «نه شرقی نه غربی! رویکرد سیاسی متوازن سعودی الزاما به معنای این نیست که این کشور علیه کسی جبهه گیری کرده یا اینکه طرف فلان کشور را گرفته است.

اختلاف نظر و تفاوت دیدگاه بین سعودی و آمریکا به حد تخاصم و دشمنی نخواهد رسید. از سوی دیگر، سعودی علنا وارد ائتلاف با روسیه نمی شود».

او در ادامه خاطر نشان کرد «گفتمان آمریکا با متحدان از جمله سعودی گاهی تحریک آمیز و آزار دهنده است.. ما درباره سیاست چماق و هویچ صحبت می کنیم.. این گفتمان نامناسب است.. طرح هایی مثل لایحه نوپک که اجازه می دهد اوپک و کشورهایی مثل روسیه که با این سازمان همکاری می کنند به دلیل افزایش غیر طبیعی قیمت های نفت مورد پیگرد قانونی قرار بگیرند. تصویب چنین لوایحی اعتماد بین کشورها را کاهش می دهد».


بازتاب اوضاع اقتصادی

تولید ناخالص داخلی سعودی در سال جاری نزدیک یک تریلیون دلار خواهد بود. رشد اقتصادی پرشتاب در سه ماهه نخست سال جاری حدود ده درصد بود و روند رشد اقتصادی ادامه خواهد داشت.
واقعیت اقتصادی سعودی این است که امکان و ظرفیت و استقلال کافی برای اثبات وجود و موقعیت در دنیای جدید وجود دارد. کالاها و محصولات سعودی به ویژه نفت و محصولات پتروشیمی هم در شرق و هم در غرب خریدار دارد. کشورهای نوظهور مثل هند و برزیل و مکزیک اینک از مسیر افزایش تولید ناخالص داخلی در دهه های گذشته نقش مهم تر و پررنگ تری در سیاست های جهان ایفا می کنند و این الگو در مورد سعودی هم صدق می کند. سعودی از امتیاز ویژه یعنی تبدیل شدن به بلوک توازن دنیا برخوردار است و همکاری بالاخص اقتصادی با همه به منظور افزایش ثبات و امنیت از ویژگی های این ساختار نوین است.
فهد البقمی روزنامه نگار اقتصادی سعودی گفت «رشد اقتصاد سعودی با شتاب ادامه دارد و موقعیت صندوق سرمایه گذاری های عمومی سعوی که ۶۲۰ میلیارد دلار تحت مدیریت دارد از نظر حجم دارایی ها در رده پنجم جهان است. برآوردها حاکی از سود سرشار صندوق سرمایه گذاری های عمومی در سال جاری است که می توان این سرمایه های مازاد را در پروژه های داخل و خارج کشور تزریق کرد. این امر منجر به افزایش نفوذ اقتصادی سعودی در جهان خواهد شد».


شهر صنعتی نیوم در سعودی بزرگ ترین مجتمع صنعتی شناور جهان است

 

بنابراین، اقتصاد قوی و مترقی سعودی از انعطاف پذیری و آزادی و قدرت بیشتری برای ایجاد یک بلوک جهانی متوازن و دارای روابط اقتصادی متوازن با همه برخوردار است.
 

تحولات سیاسی

عبد الرحمان عبد الجبار افزود «آمریکا می خواهد منطقه را ترک کند تا حواسش متوجه رویارویی با روسیه و چین شود و در این میان، تحرک موثر سعودی گویای آمادگی این کشور برای سامان دادن و آرام کردن اوضاع منطقه و پر کردن جای خالی آمریکایی ها است. دولت سعودی برای ایفای این نقش در چند محور حرکت کرده؛ گفتگو با ایران و ترکیه و عراق و اقدامات اخیر در یمن و بازگشت سفیر سعودی به بیروت نشان می دهد که دولت سعودی در نقش خود در مسیر افزایش آرامش و صلح و ثبات حرکت می کند و از مجادلات بین غرب و روسیه و چین فاصله گرفته است».

با این اوصاف، این بلوک با کارکرد توازن گرایی که سعودی هسته اصلی آن است در راستای برقراری صلح و ثبات در خاورمیانه نقش آفرینی می کند و سعودی برای ایفای نقش کلیدی خود در این نظم نوین از نقاط قوت سیاسی و اقتصادی و مذهبی بهره می گیرد.

 

یک سرباز سعودی در یکی از نقاط مرزی با یمن (گتی)

 

عبد الجبار در پایان افزود «ممکن است که کشورهای دوست و هم پیمان دیگر هم به سعودی در این ساختار جدید دارای کارکرد توازنی بپیوندند و بلوک قدرتمند سومی برای ایجاد توازن در دنیای چند قطبی کنونی شکل بگیرد چون به هر حال جنگ و درگیری به جز نکبت و بدبختی ارمغانی برای بشریت نداشته و نخواهد داشت و اینک می بینیم که جنگ منجر به مشکلات متعددی در زمینه غذا و انرژی و منابع پایدار گردیده است».