سفر السیسی به سعودی در سایه تحولات کنونی منطقه و جهان به چه معناست؟

تداوم توافق درباره افزایش همکاری همه جانبه
مراسم استقبال ملک سلمان بن عبد العزیز خادم حرمین شریفین از عبد الفتاح السیسی رییس جمهور مصر (واس)

سعودی و مصر در سایه تحولات مهم و پرشتاب در منطقه عربی و خاورمیانه و جهان که سایه آن بر همه دنیا سنگینی می کند نقش های کلیدی در سطح جهان عرب و منطقه و بین المللی ایفا می کنند. در این میان گام نخست، همکاری و هماهنگی بنیادین و اشتراک نظر بین این دو کشور دوست است. دنیا گرفتار اتفاقات دراماتیک و غیر منتظره جاری در جهان پس از تهاجم روسیه به اوکراین شده است. غربی ها مرتب تحریم های روسیه را تشدید می کنند و روسیه زیر بار تحریم های پولی و اقتصادی سنگینی قرار دارد. جنگ در اوکراین نظام دو قطبی بین المللی را احیا کرد که از جنگ سرد از میان رفته بود. عبد الفتاح السیسی رییس جمهور مصر با توجه به این تحولات در «سفری بسیار مهم» به سعودی با ملک سلمان بن عبد العزیز خادم حرمین شریفین و شاهزاده محمد بن سلمان ولیعهد دیدار و گفتگو کرد. حال، این پرسش مطرح می شود که این سفر چرا حالا و به چه هدفی انجام شده است؟ جهان اینک به سمت نظام دو قطبی میل پیدا کرده و دولت آمریکا به کشورهای منطقه فشار می آورد تا در ماجرای این جنگ با آمریکا همصدا باشند و روسیه را تحریم کنند. اما موضع آمریکایی ها بعضا با منافع مصر و سعودی تعارض دارد. روابط مصر و سعودی با روسیه خواه در حوزه سیاست و خواه اقتصادی فراگیر است.

کشورهای عربی به طور عام و مصر و سعودی به طور خاص روابط راهبردی با آمریکا دارند و این وضعیت را پیچیده تر کرده است. مصر و سعودی از جمله کشورهایی بودند که در قطعنامه سازمان ملل حمله روسیه به اوکراین را محکوم کردند اما با این حال اداره کانال سوئز پس از درخواست آمریکا از مصر برای بستن این مسیر آبی به روی روسیه بی طرفی کانال سوئز را اعلام کرد.

سعودی در پرتو پیامدهای تحریم های غرب علیه روسیه به عنوان یک بازیگر مهم مطرح می شود. تحریم ها علیه روسیه باعث افزایش بی سابقه قیمت نفت شده و حالا عده ای نگران این هستند که بازارها نمی توانند عواقب این بحران را تحمل کنند؛ به ویژه در شرایطی که غربی ها در کوتاه مدت نمی توانند جایگزینی برای واردات نفت و گاز روسیه پیدا کنند. روسیه بیش از ۴۰ درصد گاز اروپایی را تامین می کند و به این دلیل اروپایی ها به این سادگی نمی توانند نفت و گاز روسیه را حذف کنند. حالا شاید غربی ها پیشنهاد افزایش عرضه از سوی سعودی برای جبران کمبود عرضه مطرح کنند که این مسئولیت سعودی را سنگین تر خواهد کرد.

این سفر پرسش های فراوانی درباره اهداف و توان قدرت نمایی سعودی و مصر برای کشیدن بساط از زیر پای ترکیه و اسراییل در مساله پادرمیانی بین دو کشور درگیر روسیه و اوکراین مطرح کرده است چون پادرمیانی ترکیه و اسراییل برای پایان جنگ دستاوردهای متعددی برای ترکیه و اسراییل به همراه خواهد داشت که لزوما مطابق با منافع عربی نخواهد بود. علاوه بر این، اشتراک مساعی دو کشور درباره دغدغه های سعودی به طور خاص و نگرانی بقیه کشورهای خلیجی به طور عام از نقش و سیاست های سراسر مخرب ایران علیه امنیت ملی عربی از جمله اهداف و محورهای گفتگو بین السیسی و مسئولان سعودی بوده است. ایران احتمالا از جنگ اوکراین کاسبی می کند، روسیه و ایران به هم نزدیک شده اند و روابط ایران و چین رشد پیدا کرده است که می تواند منجر به شکل گیری ائتلاف سه جانبه بین ایران و چین و روسیه گردد و تاثیرات گوناگونی بر کشورهای عربی خواهد گذاشت. در پرتو این تحولات سفر السیسی به سعودی اهمیت پیدا می کند. دو طرف بر اهمیت حفظ امنیت و آرامش در دریای سرخ تاکید کردند و این مساله برای دو طرف حائز اهمیت است، به خصوص در شرایطی که خبرهایی درباره موافقت دولت سودان با ساخت پایگاه دریایی روسیه در بندر پورت سودان منتشر شده و نگرانی کشورهای مختلف درباره تبدیل شدن این منطقه به کانون جدید درگیری و تنش بین المللی افزایش یافته است. بنابراین، مسئولیت قاهره و ریاض که دو طرف کلیدی برای حفظ امنیت دریای سرخ هستند سنگین تر شده است. دو کشور همچنین در جریان این سفر مواضع خود را درباره فاصله گرفتن از درگیری بین روسیه و اوکراین و غرب و بی طرفی و تاکید بر راهکارهای غیر خشونت آمیز برای این بحران هماهنگ کردند. پس می توان گفت زمان سفر السیسی به سعودی دارای ابعاد مهمی است چون قبل از آغاز مقدمات برای نشست آتی سران عرب در پایتخت الجزایر انجام شده؛ دو طرف باید در مورد بازگشت سوریه به اتحادیه عرب و باز تنظیم روابط کشورهای عربی برای مقابله با تاثیرات بحران در اوکراین رایزنی و هماهنگی کنند.

دیدگاه های مشترک و بی طرفی در جنگ

سفر پرزیدنت عبد الفتاح السیسی به سعودی و دیدار وی با ملک سلمان بن عبد العزیز خادم حرمین شریفین و شاهزاده محمد بن سلمان ولیعهد چند پیام مهم داشت. دکتر عبد الله الاشعل دستیار وزیر خارجه سابق مصر در گفتگو با «المجله» گفت «پیام اول سفر این بود که دو کشور به عنوان دو بازیگر موثر در جهان عرب در شرایط کنونی منطقه باید رایزنی و گفتگو و مواضع خود را هماهنگ کنند. پیام دوم: شرایط حساس منطقه. به عبارت دیگر شاهزاده محمد بن سلمان ولیعهد دو گفتگوی تلفنی با جو بایدن رییس جمهور آمریکا و با ولادیمیر پوتین رییس جمهور روسیه انجام داد. پرزیدنت السیسی نیز در حال رایزنی و گفتگو با پرزیدنت بایدن و پوتین است. بنابراین ایجاد همگرایی و دیدگاه مشترک و بی طرفی و اجتناب از تناقض مواضع کشورهای عربی در درگیری بین روسیه و اوکراین به مصلحت مصر و سعودی است. دو کشور می توانند اختلاف اندک بینابینی را مدیریت کنند. مصر و سعودی به قطعنامه مجمع عمومی سازمان ملل برای محکومیت تهاجم روسیه در اوکراین رای مثبت دادند و دو طرف باید درباره این هماهنگی و یکسویی در سطوح بالا رایزنی کنند. پرزیدنت السیسی در سفر به سعودی درباره این تحولات با مسئولان سعودی گفتگو کرده است. ترکیه و اسراییل برای نقش آفرینی در این بحران پیشنهاد پادرمیانی کرده اند. البته شاید پرزیدنت السیسی با مسئولان سعودی درباره طرح میانجی گری عربی در بحران رایزنی کرده باشد.

 

السیسی به همراه ولیعهد سعودی از نمایشگاه جهانی صنایع دفاعی و محله تاریخی الطریف بازدید کرد

 

الاشعل گفت «سعودی درباره نقش ایران در منطقه دغدغه جدی دارد. مصر و سعودی درباره مسایل متعدد گفتگو کردند که البته جنگ در اوکراین مساله اول و فوری است. سعودی و مصر بر این گزاره اتفاق نظر دارند که موفقیت هر گونه پادرمیانی احتمالی ترکیه یا اسراییل نباید به ضرر کشورهای عربی تمام شود و این دو کشور نباید دستاوردهای سیاسی بر خلاف امنیت ملی عربی کسب کنند».

او افزود «ترکش های جنگ در اوکراین به اقتصاد جهان از جمله مسایل مهم روز است. این جنگ قیمت نفت را افزایش داده. سعودی تولید کننده بزرگ نفت و دومین دارنده ذخایر نفتی دنیا و مصر از جمله اعضای سازمان اوپک است. پس هماهنگی در مورد این موضوع به طور خاص و بررسی آثار اقتصادی ناشی از تحریم های اقتصادی آمریکا و اروپا علیه روسیه از جمله مسایل مورد توجه سعودی و مصر در شرایط کنونی است. آیا مصر و سعودی به جمع تحریم کنندگان بین المللی روسیه می پیوندند یا اینکه مسیر بی طرفی پیش می گیرند؟ هفت کشور قدرتمند دنیا علنا از مصر خواستند تا ضمن همراهی اروپایی ها و مقابله با روسیه کانال سوئز را به روی کشتی های روسیه ببندد.
کانال سوئز وضعیت بین المللی ویژه دارد و به همین دلیل مصر پیشنهاد بستن کانال سوئز را نپذیرفت. دولت مصر نمی تواند این خواسته اروپایی ها را تامین کند چون وضع کانال سوئز با وقوع هر گونه شرایط بحرانی دچار آشفتگی می شود.

بنده به یاد دارم وقتی کشتی های عراق از تردد در گذرگاه های آبی بین المللی منع شدند در سمت دستیار حقوقی و توافقات بین المللی وزارت خارجه بودم و   یادداشت اعتراضی به حسنی مبارک رییس جمهور اسبق مصر فرستادم و گفتم که مصر نباید در اجرای این قطعنامه و جلوگیری از عبور کشتی های عراق در کانال سوئز شرکت کند چون اگر مصر جلوی تردد کشتی های عراق در کانال سوئز را می گرفت بر خلاف کنوانسیون قسطنطنیه درباره اداره کانال سوئز عمل می کرد.

امنیت کنونی دریای سرخ در معرض خطر قرار دارد چون دریای سرخ هم احتمالا با تحریم های روسیه مواجه خواهد بود و کشتی هایی که از دریای سرخ رد می شوند ممکن است حامل کالا یا محصولات تحت تحریم باشند. مساله امنیت دریای سرخ از ۱۹۸۳ یعنی همزمان با وقوع چندین انفجار در دریای سرخ اثنای جنگ عراق و ایران مطرح شد. دریای سرخ دغدغه اصلی مصر و سعودی است چون گروه حوثی هم در دریای سرخ حضور دارد. اگرچه ایران همسایه بی آزاری برای مصر به شمار می رود اما دولت مصر دغدغه های سعودی درباره حمایت ایران از حوثی ها را درک می کند.

سفر پرزیدنت السیسی به سعودی قبل از برگزاری نشست سران عرب در الجزایر انجام شد. مسئولان عرب در حال تدارک و آماده سازی این نشست هستند و مسئولان مصر و سعودی درباره دیدگاه های خود درباره مسایل مندرج در برنامه این نشست گفتگو و هماهنگی کردند. یکی از مسایل مطرح کنونی بازگشت احتمالی سوریه به اتحادیه عرب است. مصر کما بیش به بازگشت دوباره سوریه تمایل دارد اما سعودی رغبت چندانی ندارد. سایه جنگ روسیه در اوکراین بر نشست سران عرب سنگینی خواهد کرد و این امر مستلزم ایجاد و تلاش برای توافق و تفاهم بین کشورهای عربی فارغ از اختلافات دیگر است. این بحران کشورهای عربی را وادار خواهد کرد تا در مورد راهکارهای لازم برای جلوگیری از تاثیرات ویرانگر ترکش های جنگ در اوکراین به تفاهم برسند. بحران اوکراین یک کشمکش جهانی است و سفر پرزیدنت السیسی به سعودی به موقع انجام شد چون بحران بین روسیه و اوکراین و پیامدهای آن گریبان همه کشورها را خواهد گرفت و از طرف دیگر دولت آمریکا به کشورهای عربی فشار می آورد تا در ماجرای تحریم روسیه با آمریکا همراهی کنند. مساله دیگر قرار گرفتن گروه حوثی در فهرست تروریسم آمریکا است. آتش بس با ایران نزدیک به نظر می رسد. گفتگوهای اولیه بین مقام های سعودی و ایران در عراق این پرسش را مطرح می کند که آیا این مذاکرات بستر ساز گفتگوی جدی بین کشورهای عربی و ایران خواهد بود؟ یا اینکه موانع موجود در این مسیر فراوان است؟ ایران در جنگ بین روسیه و اوکراین موفق به کسب دستاوردهای متعدد شد. ایران که آمریکا را در رویارویی با روسیه ضعیف و درمانده دید قوت قلب بیشتری گرفته است. تهاجم روسیه به اوکراین باعث افزایش همگرایی بین روسیه و ایران شد. روسیه در گفتگوهای هسته ای وزن و اعتبار بیشتری پیدا خواهد کرد و احتمالا ائتلاف سه جانبه بین روسیه و چین و ایران شکل بگیرد که شاید نظم منطقه عربی را پس از جنگ دچار تحول کند. نظم قبلی مناسبات بین کشورهای عربی دیگر توان تعامل با مواجهه فزاینده بین روسیه و غرب را نخواهد داشت پس کشورهای عربی باید در این زمینه با هم رایزنی و هماهنگ کنند».

اثرات مستقیم بر حوزه انرژی

دکتر عمرو الشوبکی پژوهشگر مرکز مطالعات سیاسی و استراتژیک الاهرام در گفتگو با «المجله» درباره سفر پرزیدنت السیسی به سعودی معتقد است «این سفر گواه روابط ژرف بین دو کشور و لزوم هماهنگی و همکاری راهبردی دو جانبه است».

او افزود «پیامدهای جنگ در اوکراین در حوزه انرژی و گاز و محصولات غذایی و صنایع و علل جنگ و تاثیر آن بر کشورهای عربی به طور عام و مصر و سعودی به طور خاص محور اصلی گفتگوها بین پرزیدنت السیسی و مسئولان سعودی بود. دو طرف درباره مسایل دیگری مثل جنگ در یمن و بحران لیبی و سوریه نیز رایزنی کردند».
 

بیانیه مشترک سعودی و مصر بر رد دخالت در امور کشورهای عربی تاکید کرد

 

اهمیت این سفر با توجه به تحولات و آثار تهاجم روسیه به اوکراین افزایش پیدا می کند. این جنگ آثار ناگواری بر نظام جهانی و اوضاع اقتصادی و پولی و منابع انرژی دارد. سعودی یکی از صادرکنندگان اصلی نفت و گاز جهان است و این جنگ به شدت به منابع انرژی ضربه زد. آمریکایی ها گزینه های دیگر واردات گاز به جای روسیه را بررسی می کند. اگر اروپا گاز و انرژی روسیه را تحریم کند پیامدهای ناگوار خواهد داشت. دو طرف همچنین عواقب این جنگ بر خاورمیانه به خصوص در زمینه انرژی را بررسی کردند. تلاش ترکیه برای ایفای نقش میانجی بین روسیه و اوکراین با توجه به موقعیت جغرافیایی ترکیه قابل تفسیر است. بنابراین، پرزیدنت السیسی و مقام های سعودی بر آثار این جنگ در منطقه تمرکز کردند.

البته موضع محتاطانه و چشم انداز راهبردی در خصوص پیامدهای این معضل در چنین شرایطی ضروری به نظر می رسد. به هر حال، مصر و سعودی مستقیما مسئولیت حفظ ثبات و امنیت دریای سرخ را بر عهده دارند. اگرچه دریای سرخ در حال حاضر با خطر جدی و مستقیم مواجه نیست اما همکاری و رایزنی مصر و سعودی برای حفظ امنیت دریای سرخ ضروری و اساسی است.


تعامل با بحران اوکراین از زاویه عربی

سفر السیسی به سعودی برای تنظیم دیدگاه مشترک عربی درباره این بحران چندین پیام داشت. اول: بحران بین اوکراین و روسیه دغدغه اصلی کشورهای جهان است. حالا درست است که تهاجم در یکی از کشورهای اروپایی صورت گرفته اما به گفته دکتر محمد عز العرب رییس گروه مطالعات عربی مرکز مطالعات سیاسی و استراتژیک الاهرام تاثیرات بحران به کشورهای دیگر در مناطق جغرافیایی مختلف سرایت می کند. بنابراین، افزایش گفتگو و رایزنی بین مقام های سعودی و مصر که گرانیگاه و مرکز ثقل در خاورمیانه هستند ضروری به نظر می رسد. جنگ در اوکراین آثار ناگواری دارد اما در حقیقت افزایش نرخ نفت تا حدی به نفع کشورهای عربی نفت خیز بود. مصلحت مصر ایجاب می کند که نیازمندی های کشور در حوزه انرژی را با قیمت مناسب از کشورهای عربی بخرد و بنابراین کشورهای عربی باید با توجه به دیدگاه و منافع خود با این بحران تعامل کنند. مصر خواسته ای در خصوص برگزاری نشست شورای اتحادیه عرب برای بررسی و تبیین دیدگاه کشورهای عربی درباره بحران در اوکراین و راهکارهای غیر خشونت آمیز و گفتگو مطرح کرد چون یکی از خطرات جدی بحران کنونی این است که برخی کشورها به ویژه دو قدرت اصلی یعنی آمریکا و روسیه شاید در راستای ایجاد نظام دو قطبی حاد حرکت کنند. بی طرفی هدف اصلی مصر و سعودی است. کشورهای عربی دیدگاه متفاوت خود را از طریق مصر و سعودی، دو قدرت عربی در تریبون های مختلف منطقه ای مثل جلسات اتحادیه عرب و نشست سران بیان می کنند. ما اینجا درباره پرونده های مرتبط با آثار بحران جاری بین روسیه و اوکراین صحبت می کنیم. مصر و سعودی جدای از مساله اوکراین موضوعات دیگری مثل مبارزه با تروریسم و تندروی برای بحث و گفتگو دارند. سعودی و مصر درباره مساله تروریسم به ویژه گروه اخوان المسلمین به همگرایی رسیده اند.

شاهزاده محمد بن سلمان ولیعهد در گفتگو با مجله «آتلانتیک» گفت «گروه اخوان المسلمین و شاخه های این گروه در منطقه موج تندروی را تشکیل می دهند». این اظهارات تحول بزرگی را نشان می دهد چون مصر در ۲۰۱۵ اعلام کرد که اخوان المسلمین به خطر مهار نشدنی تبدیل شده اند اما سعودی آن زمان بر این باور بود که تهدید اخوان المسلمین قابل کنترل است. دیدگاه سعودی در ۲۰۲۲ به مرحله همگرایی با نگاه مصر درباره اخوان المسلمین رسیده است و سعودی به این نتیجه رسید که اخوان المسلمین که نقش کلیدی در شکل گیری تندروی در منطقه و جهان دارند به خطر غیر قابل کنترل تبدیل شده اند. پس، افزایش همکاری و تلاش مشترک در این مرحله ضروری به نظر می رسد. مقام های دو کشور در مورد روابط دو جانبه نیز گفتگوهای مختلفی انجام دادند. اتصال شبکه برق مصر به سعودی از جمله موضوعات مورد توجه طرفین است و دولت مصر به این پروژه به عنوان یکی از برنامه های مشترک با کشورهای دوست و برادر نگاه می کند. در حقیقت مصر می تواند در زمینه اتصال شبکه برق خود به کشورهای لیبی و سودان و سعودی و عراق و اردن همکاری کند و مقامات مصر و سعودی درباره این پروژه مشترک عربی می توانند رایزنی کنند. البته مساله افزایش سرمایه گذاری ها بین دو کشور از جمله مباحث بین طرفین است.

توافق درباره برنامه ها و راهبردها

 دکتر جهاد عوده استاد علوم سیاسی دانشگاه حلوان در مصر بر این باور است که سفر السیسی به سعودی از نظر تنظیم استراتژی مشترک مصر و سعودی حائز اهمیت است. این استراتژی مشترک باید با توجه به تحولات کنونی و بحران اوکراین تنظیم گردد. این مساله را باید در نظر داشت که روسیه و سعودی روابط سیاسی و اقتصادی بسیار محکم دارند.

او در ادامه گفتگو با «المجله» یادآور شد «مصر و سعودی دو رکن امنیت ملی عربی هستند و همگرایی برنامه و راهبردهای دو کشور ضروری به نظر می رسد. سفر پرزیدنت السیسی به سعودی در شرایطی انجام شد که ترکیه برای ایفای نقش هماهنگ کننده بین طرف های بحران اوکراین تلاش می کند و به همین دلیل مصر و سعودی به عنوان دو رکن امنیت ملی عربی و با توجه به موقعیتشان در منطقه باید به عنوان دو بازیگر موثر در این عرصه حضور داشتنه باشند.
بحث امنیت دریای سرخ همواره مطرح بوده است. دکتر جهاد عوده افزود «مساله دیگری درباره پایگاه دریایی روسیه در سودان مطرح است چون ناوهای روسیه با پیشران هسته ای می توانند در این پایگاه مستقر شوند. مصر و سعودی باید در این باره نیز گفتگو و هماهنگی کنند چون مساله این است که سودان بدون مذاکره و رایزنی با شرکای خود در منطقه با احداث این پایگاه دریایی روسیه موافقت کرد.

سعودی و مصر باید در مورد ایران و نیز لبنان و بحث بازگشت سوریه به اتحادیه عرب هماهنگی کنند و به یک دیدگاه مشترک درباره این مسایل برسند. البته توافق مصر و سعودی و قطر در مورد بازگشت سوریه به اتحادیه عرب ضروری است. این سفر به موقع انجام شده و تاثیر راهبردی بزرگی خواهد داشت».

جمال بیومی دستیار پیشین وزارت خارجه مصر در گفتگو با «المجله» خاطر نشان کرد «گفتگوهای تلفنی بین پرزیدنت السیسی از یک سو و پادشاه سعودی و شاهزاده محمد بن سلمان ولیعهد همواره برقرار است اما در شرایط کنونی، دیدار چهره به چهره و گفتگو درباره مسایل و بحران های فوری مثل اوکراین و بحران سوخت در جهان و تاثیرات بحران بر کشورهای عربی و خاورمیانه و نیز مساله سوریه و فرجام سوریه و بازگشت یا عدم بازگشت سوریه به اتحادیه عرب و نیز بررسی روابط دو جانبه ضروری است. به گمانم، بحران اوکراین و تاثیرات جنگ و نشست‌ آتی سران عرب و نیز امنیت دریای سرخ سه اولویت گفتگوهای مصر و سعودی بودند».
دکتر انور عشقی رییس مرکز مطالعات سیاسی و استراتژیک خاورمیانه در جده در گفتگو با «المجله» معتقد است «مصر و سعودی دو کشور برادرند که در طول تاریخ هیچ خصومت و دشمنی بین آنها بروز نکرده و همواره در مورد تحولات بین المللی و منطقه همکاری و همگرایی دارند. تحولات و رویدادهای جهان بر روی خاورمیانه و کشورهای عربی تاثیر خواهد گذاشت. تحولات جاری در منطقه هم همینطور. از این رو، همکاری و ایجاد بستر مشترک بین دو طرف ضروری است. خاورمیانه با توجه به سند چشم انداز قاهره و ریاض چشم انداز روشن خواهد داشت و مقامات دو کشور درباره برنامه های آینده محور رایزنی و همکاری می کنند. سند چشم انداز ۲۰۳۰ سعودی برنامه رهایی اقتصاد از نفت و رجوع به منابع دیگر را دنبال می کند. سند چشم انداز شاهزاده محمد بن سلمان ولیعهد کشور هدف تبدیل شدن خاورمیانه به اروپای دیگر را مد نظر قرار داده است».