تور خلیجی مکرون؛ تهدیدها و اهداف مشترک

حل و فصل مسایل باقی مانده و تحکیم همکاری امنیتی و اقتصادی
شاهزاده محمد بن سلمان ولیعهد سعودی ۴ دسامبر ۲۰۲۱ در جده از امانوئل مکرون رییس جمهور فرانسه استقبال کرد (فرانس پرس)

امانوئل مکرون رییس جمهور فرانسه با یک ابتکار خارجی دیگر که خالی از پیام های سیاسی و اقتصادی و دفاعی و امنیتی نبود در یک سفر دو روزه سوم و چهارم دسامبر ۲۰۲۱ به کشورهای خلیجی امارات و قطر و سعودی رفت. مکرون در حالی به کشورهای یاد شده سفر کرد که نزدیک شش ماه دیگر انتخابات ریاست جمهوری فرانسه در ماه مه ۲۰۲۲ برگزار می شود. او به دنبال تحقق دستاوردهای اقتصادی برای فرانسه است؛ به خصوص اینکه فرانسه چالش های اقتصادی متعددی دارد. از لغو قرارداد خرید زیردریایی از سوی استرالیا گرفته تا ائتلاف آکوس بین آمریکا و بریتانیا و استرالیا و شیوع سویه جدید کوید ۱۹ موسوم به اومیکرون و بازگشت به قرنطینه و محدودیت های سفت و سخت احتمالی که عواقب اقتصادی ناخوشایندی برای فرانسوی ها خواهد داشت.

پرزیدنت مکرون در سفر تازه خود به کشورهای خلیج همچنین به دنبال دستاوردهای خارجی و تحکیم و تثبیت همکاری و ائتلاف بین فرانسه و کشورهایی است که در منطقه ملتهب خلیج عربی قرار گرفته اند. کشورهای این منطقه تلاش هایی برای برقراری ثبات انجام دادند اما بالا گرفتن بحران لبنان همچون بنزین روی آتش بود. به اینها باید از سرگیری مذاکرات هسته ای در وین و مسایل دیگر را اضافه کرد که فرانسه را به تقویت نقش خود در منطقه واداشت. بی گمان فرانسه به دنبال حفظ منافع و نقش موثر خود در منطقه است و نمی خواهد دستاوردها و حضورش در خاورمیانه بر باد رود. ناظران بر این باورند که نقش و حضور فرانسه در خاورمیانه پس از این افزایش پیدا خواهد کرد چون چرخش در سیاست های دولت آمریکا منجر به کاهش نقش و حضور این کشور در منطقه شده است. ضمنا، امنیت منطقه خلیج اهمیت ویژه برای فرانسه دارد چرا که فرانسوی ها منافع متعددی در منطقه دارند و از نظر تاریخی سابقه طولانی سیصد ساله در منطقه دارند. یورش ارتش فرانسه به مصر اواخر قرن هیجدهم سرآغاز حضور و نقش آفرینی فرانسه در منطقه بود. نقش فرانسه در اوایل دهه نود میلادی پررنگ تر شد و این کشور در پی حمله عراق به کویت در ۱۹۹۱ به ائتلاف متحدان غربی برای آزادسازی کویت پیوست. فرانسوی ها پس از عملیات آزادسازی کویت چندین توافقنامه همکاری در حوزه دفاعی با کشورهای خلیج امضا کردند. همکاری بین فرانسه و کشورهای خلیج در قالب یک ائتلاف منطقه ای برای مقابله با تهدیدهای فزاینده در خاورمیانه ادامه پیدا کرد و دولت فرانسه در ۲۰۰۶ سند همکاری با کشورهای خلیج در زمینه مبارزه با تروریسم را منتشر کرد.

رویکرد دولت فرانسه برای نقش آفرینی در زمینه حفظ امنیت خلیج در ۲۰۲۰ هم قابل ملاحظه بود که اینجا به چند مورد اشاره می کنیم:

-اول: فرانسه در چارچوب افزایش قدرت ماموریت «جگوار» که پس از حملات پهپادی به تاسیسات نفتی سعودی آغاز شد سیستم های راداری در ساحل شرقی سعودی مستقر و ناو هواپیمابر «شارل دوگل» را از ماه ژانویه تا آوریل ۲۰۲۰ به خاورمیانه اعزام کرد تا خدمات پیشیبانی به عملیات ارتش فرانسه در قالب ائتلاف بین المللی ضد داعش ارایه کند.

-دوم: وزارت خارجه فرانسه ۲۰ ژانویه ۲۰۲۰ از پیوستن ۸ کشور به ائتلاف دریایی اروپایی تحت رهبری فرانسه برای تامین امنیت کشتیرانی در منطقه خلیج عربی خبر داد.

بنابراین، سیاست دولت فرانسه برای حضور در منطقه خلیج در راستای کمک به حفظ ثبات و امنیت در پرتو تنش های فزاینده و پیچیده و بهم پیوسته جای تعجب ندارد. فرانسه از نقش تخریبی و تهدید آفرین ایران و گروه های نیابتی اش در منطقه خبر دارد و شاید تنش و آشوب اخیر در مورد اظهارات توهین آمیز جرج قرداحی وزیر اطلاع رسانی مستعفی لبنان علیه کشورهای خلیج به طور عام و سعودی به طور خاص دولت فرانسه را واداشت تا به سرعت دست به کار شده و جلوی بدتر شدن اوضاع و افزایش تنش را بگیرد. کاخ الیزه در بیانیه ای در مورد سفر مکرون گفت «مکرون از آغاز دوره ریاست جمهوری در ۲۰۱۷ همواره به دنبال نقش آفرینی برای حفظ امنیت و ثبات منطقه ای است که از دریای مدیترانه تا خلیج گسترده شده».

 

آرامکو سعودی و چندین شرکت فرانسه در جریان سفر مکرون به ریاض تفاهم نامه های همکاری امضا کردند (واس)

 

اهداف سفر پرزیدنت امانوئل مکرون به سه کشور خلیجی با درک دیدگاه فرانسه درباره منطقه خلیج آشکار می شود و این دیدگاه از دو بخش اصلی تشکیل شده است: 

بخش اول: تاکید بر نقش آفرینی سیاسی و امنیتی و دفاعی فرانسه در منطقه خلیج. کشورهای خلیج و فرانسه در این زمینه همگرایی و منافع مشترک دارند که در دو مورد زیر آشکار می شود:

۱-فرانسه و کشورهای خلیج در مورد تهدیدها و مشکلات اصلی منطقه از جمله مبارزه با تروریسم و برنامه هسته ای ایران و دخالت های رژیم ایران در امور کشورهای منطقه دیدگاه مشترک و همگرایی دارند که در اظهارات پرزیدنت مکرون در این تور خلیجی برجسته شد. او در امارات درباره از سرگیری مذاکرات هسته ای بین ایران و قدرت های جهانی با تاکید بر لزوم شرکت کشورهای منطقه در این مذاکرات گفت «اگر کشورهای خلیج و اسراییل در مذاکرات هسته ای شرکت نکنند رسیدن به یک توافق بسیار دشوار خواهد بود.. همه می دانیم که غنی سازی در ایران از سرگرفته شده و این عامل تهدید برای امنیت منطقه به شمار می رود. بازرسان آژانس اتمی باید به سایت های هسته ای ایران دسترسی داشته باشند و وظایف خود را در ایران انجام دهند».

مکرون در سعودی هم با ابراز نگرانی درباره امکان دست یابی ایران به تسلیحات هسته ای گفت «نگرانی در این باره مشروع است». او در نشست مطبوعاتی پیش از ترک جده افزود «نه فقط همسایگان ایران بلکه کل خاورمیانه و جامعه جهانی درباره برنامه هسته ای ایران نگرانی دارند». پرزیدنت مکرون قبل از آغاز تور خلیجی در گفتگوی تلفنی با ابراهیم رئیسی رییس جمهور ایران گفت «ایران باید فورا به تعهدات برجامی و وظایف خود در قبال آژانس اتمی بازگردد و سریعا همکاری با آژانس را از سربگیرد تا بازرسان وظایف خود را انجام دهند». مکرون پیش از این هم گفته بود «توافق هسته ای دیگر با ایران بدون هماهنگی با سعودی به نتیجه نمی رسد و کنار گذاشتن سعودی در مذاکرات هسته ای منتهی به برجام در ۲۰۱۵ اشتباه بزرگی بود». به عبارت دیگر می توان گفت مکرون با سفر به منطقه و به خصوص سعودی در پی جلوگیری از وقوع اشتباهی است که با امضای برجام در ۲۰۱۵ آغاز شد. نتیجه این بود که مفاد برجام اجرا نشد و حالا به دنبال یک توافق دیگر هستند. از این رو، اگر برگزارکنندگان مذاکرات به دنبال نتیجه بخش بودن آن هستند باید موضع فرانسه را مد نظر قرار بدهند.

سفر مکرون با خروج آمریکا از افغانستان همزمان شد و نگرانی ها درباره بازگشت تروریسم و جان گرفتن دوباره جریان های تروریستی در صورت ناکامی حکمرانی طالبان در افغانستان افزایش یافته است. همکاری بین کشورهای خلیج و اروپایی ها و در راس آنها فرانسه می تواند بستری برای ساماندهی اوضاع منطقه در پرتو کم رنگ شدن فزاینده نقش آمریکا باشد. پرزیدنت مکرون در حاشیه این سفر گفت نمایندگی دیپلماتیک در افغانستان دایر می کنیم. او از اعلام جزئیات خبر و زمان گشایش آن خودداری کرد اما گفت که فرانسه و کشورهای اروپایی برای تامین امنیت یک نمایندگی دیپلماتیک مشترک در کابل در حال رایزنی هستند که می تواند در آرام کردن اوضاع سهیم باشد.

۲-توافقنامه های همکاری در حوزه های امنیتی و نظامی منجر به افزایش توانایی نظامی و دفاعی کشورهای خلیج برای مقابله با تهدیدهای فزاینده و دخالت های همیشگی ایران می شود. امارات و فرانسه در این سفر چندین قرارداد همکاری و توافقنامه از جمله قرارداد فروش ۸۰ جنگنده رافال و ۱۲ فروند بالگرد کاراکال را امضا کردند. امارات هواپیماهای رافال را از ۲۰۲۷ تا ۲۰۳۱ تحویل می گیرد. امارات در پی تعویض ۶۰ هواپیمای داسو میراژ ۲۰۰۰-۹ است که در ۱۹۹۸ خریداری کرده. دو قرارداد یاد شده حدود ۱۷ میلیارد یورو هستند. فرانسه پس از لغو قرارداد فروش زیردریایی ها به استرالیا چشم به قراردادهای تازه با امارات دوخته است. پرزیدنت مکرون درباره قراردادهای تسلیحاتی تازه بین فرانسه و امارات گفت که این قراردادها از جمله توافقنامه های بزرگ تاریخی فرانسه هستند. فلورانس پرلی وزیر دفاع فرانسه هم از آنها به عنوان یک قرارداد تاریخی یاد کرد که صدها شغل برای فرانسوی ها ایجاد می کند.

بخش دوم: همکاری اقتصادی بین کشورهای خلیج و فرانسه بیانگر همگرایی اقتصادی و منافع اقتصادی مشترک است. بنابراین می توان گفت فرانسه که گرفتار بحران های اقتصادی فزاینده است با مصلحت گرایی در صدد گسترش و تحکیم روابط با کشورهای منطقه است. گفتنی است که فرانسه به خصوص پاریس پیش از شیوع کرونا با مشکلات اقتصادی گوناگون دست و پنجه نرم می کرد و پاریس عرصه اعتراضات جلیقه زردها بود که از نارضایتی اجتماعی درباره سیاست های دولت فرانسه خبر می داد. همزمان با آغاز شیوع همه گیری وضع بدتر و روند داد و ستد و تجارت بین المللی دچار محدودیت شده و به تعطیلی بسیاری از شرکت های فرانسوی انجامید. قراردادهای اقتصادی و نظامی بین فرانسه و سه کشور خلیجی بستر مناسب برای افزایش مبادلات فراهم و به اقتصاد فرانسه و کاهش آثار همه گیری در کشور کمک می کند. فرانسه گرفتار موج دیگر شیوع کرونا بوده و احتمال قرنطینه و اعمال محدودیت افزایش یافته که عواقب اقتصادی و معیشتی برای مردم فرانسه به دنبال خواهد داشت. مکرون در این سفر به دنبال گزینه های مناسب برای کاهش آثار کرونا بود و تفاهم نامه های فرهنگی و اقتصادی و نظامی امضا کرد که از این قرارند:

۱-تفاهم نامه های همکاری بین امارات و فرانسه در زمینه اقتصادی و فرهنگی: یک تفاهم نامه بین شرکت سرمایه گذاری مبادله و وزارت اقتصاد و دارایی فرانسه. تفاهم نامه بین وزارت صنایع و فناوری پیشرفته امارات و وزارت اقتصاد و دارایی فرانسه. توافقنامه همکاری بین ادنوک و توتال در حوزه انرژی. تفاهم نامه همکاری بین سازمان فضای محمد بن راشد و مرکز ملی مطالعات فضایی فرانسه برای اکتشاف ماه و چندین تفاهم نامه دیگر.

۲-تفاهم نامه های همکاری در حوزه اقتصاد و تجاری بین سعودی و فرانسه از جمله قرارداد فروش ۲۶ بالگرد شرکت ایرباس فرانسه به شرکت بالگردهای سعودی. شرکت اخیر ۲۰۱۸ توسط صندوق سرمایه گذاری های عمومی سعودی به منظور تنوع اقتصادی در کشور و تامین تقاضای فزاینده گردشگری لوکس و خدمات حمل و نقل هوایی تاسیس شد. قرارداد هفت ساله بین شرکت بین المللی آب و فاضلاب فیولیا و دولت سعودی برای اداره خدمات آب و فاضلاب ریاض و ۲۲ شهر پیرامونی. به گفته این شرکت فرانسوی سود حاصل از این قرارداد ۸۲.۶ میلیون یورو خواهد بود.

همچنین، فیولیا و وزارت سرمایه گذاری سعودی «توافقنامه شراکت راهبردی» برای «افزایش راندمان بخش عملیاتی و تجاری و حوزه آب در سعودی» امضا کردند. فیولیا قرارداد همکاری دیگری با آرامکو سعودی، غول نفتی جهان امضا کرده که بر اساس آن این شرکت فرانسوی «شریک انحصاری»‌ آرامکو در حوزه فرآوری ضایعات صنعتی و غیر صنعتی خواهد بود و به عبارتی فیولیا علاوه بر فرآوری سالانه ۱۲۰ هزار تن ضایعات خطرناک ۲۰۰ هزار تن ضایعات خطرناک دیگر را هم فرآوری می کند. پاریس از جمله شرکای تجاری عمده ریاض است. فرانسه دهمین مقصد واردات سعودی و یازدهمین مقصد صادرات به سعودی در چند سال گذشته بوده است. میزان مبادلات بازرگانی قبل از شیوع کرونا بالغ بر ۵۲ میلیارد ریال (۱۳.۸ میلیارد دلار) بوده که از این مجموع ارزش واردات فرانسه از سعودی ۳۲ میلیارد ریال (۸.۵ میلیارد دلار) و میزان واردات سعودی از فرانسه حدود ۱۷ میلیارد ریال (۴.۵ میلیارد دلار) است.

ناتالی ژولیت نماینده سنای فرانسه که جزو هیات همراه مکرون بود گفت «سفر مکرون به سعودی زمینه ساز مرحله جدید همکاری های راهبردی همه جانبه به منظور گسترش صلح و ثبات در منطقه شد».

در پایان باید گفت سفر امانوئل مکرون رییس جمهور فرانسه به خلیج از دو جنبه اهمیت دارد: اول: زمان سفر چون تنش و اختلافات بین کشورهای خلیج و لبنان به دنبال اظهارات وزیر اطلاع رسانی لبنان بالا گرفته و پیچیده شده است. بی گمان این سفر که به استعفای جرج قرداحی جمعه ۳ دسامبر انجامید منجر به حل این بحران شد. پرزیدنت مکرون و ولیعهد سعودی با نخست وزیر لبنان گفتگوی تلفنی داشتند که به گفته این مقام لبنانی «گام مهمی در راستای احیای روابط بردارانه و تاریخی بین لبنان و سعودی است». سفر مکرون با از سرگیری گفتگوهای هسته ای در وین همزمان شد و فرانسه گفت که از طرح حضور کشورهای خلیجی به خصوص سعودی در گفتگوهای هسته ای و رایزنی ها در مورد موضع مد نظر در خصوص سیاست های ایران حمایت می کند.

دوم: این سفر دستاوردهایی داشته و منجر به تاکید بر منافع مشترک و دیدگاه های همسو و مشترک در خصوص مسایل و بحران های منطقه شد. توافقنامه ها و تفاهم نامه ها برای تعمیق روابط به خصوص نظامی و دفاعی منجر به نگرانی و نارضایتی رژیم ایران شد. سعید خطیب زاده سخنگوی وزارت خارجه گفت «نباید نقش مخرب فرانسه در جنگ های خانمان سوز منطقه را نادیده گرفت». البته دیدگاه ایران جای تعجب ندارد چون ایران به تمامی کشورهایی که به مسایل خلیج توجه می کنند اتهام می زند. رژیم ایران رویکرد برقراری تعادل در منطقه و مقابله با افزایش نفوذ و خطر آفرینی ایران را به ایجاد ناامنی و بی ثباتی در منطقه تعبیر می کند. رژیم ایران به دنبال تصاحب و ثروت های مردم منطقه است و این باعث می شود رژیم ایران در حساب و کتاب های منطقه ای و برداشت و رویکرد خود دچار اشتباه راهبردی شود. ایران به دلیل همین اشتباهات استراتژیک گرفتار کشمکش های داخلی و بحران های خارجی شده و مستلزم بازنگری در دیدگاه و سیاست های خود درباره کشورهای منطقه است.