بالکان؛ منطقه نفوذ جدید ایران

دروازه تهدید امنیت اروپا
سربازان آمریکایی در فرودگاه بین المللی سارایوو ۱۵ مه ۲۰۲۱ (گتی)

همزمان با تشدید فشار و محدودیت ها بر ایران و افزایش تلاش برای متوقف کردن تحرکات و دخالت های تنش زا و تهدید آفرین ایران در منطقه و جهان حکومت ایران در پی باز تنظیم ائتلافات پیشین و تحرکات آرام است تا بدین وسیله شاید حلقه نجات یا گریزی از محاصره کنونی بیابد. از یک طرف دولت پرزیدنت جو بایدن عزم خود را جزم کرده تا ایران را وادار به گردن نهادن به قطعنامه های بین المللی کند و در غیر این صورت ایران با تحریم و اقدامات تنبیهی بیشتری روبرو خواهد شد. مقام های اروپایی هم نسبت به هسته های نرم رژیم ایران که تهدیدی برای امنیت جوامع اروپا است سخت گیری بیشتری نشان می دهند. رژیم ایران در داخل با فشار و نارضایتی گسترده مردم از شرایط ناگوار اقتصادی و اجتماعی روبرو است. مردم در اعتراض به این اوضاع دشوار بارها به خیابان ریختند و خواهان حقوق و آزادی خود هستند اما گوش رژیم به این حرف ها بدهکار نیست و هنوز سرگرم ماجراجویی های خارجی و نادیده گرفتن حقوق مردمی است که بر اثر شیوع همه گیری کرونا با فقر و بدبختی بیشتری روبرو شده اند. حکومت ایران برای گریز از بحران های داخلی به دنبال کارت هایی برای مدیریت مشکلاتش است تا شاید قدری از شدت مشکلات داخلی و انزوای خارجی کاسته شود.

چرخش به سمت منطقه بالکان به رژیم ایران از طرفی فرصتی برای مانور با اروپایی ها را می دهد و از طرف دیگر رژیم از طریق استفاده از بازوهای خود در این کشورها منبع درآمد جدید کسب کرده است. کشورهای بالکان موقعیت ویژه ای در استراتژی سیاست خارجی رژیم دارند.

این گزارش حضور ایران در منطقه بالکان را از دو زاویه بررسی می کند:

 

باقر عزت بیگویچ رهبر حزب اقدام دموکراتیک در بوسنی و حسن روحانی رییس جمهور قبلی در جریان سفر به تهران در ۲۰۱۶ (خبرگزاری آناتولی)

 

بالکان؛ منطقه ژئواستراتژیک در برنامه راهبردی ایران

منطقه بالکان جایگاه برجسته ای در استراتژی افزایش نفوذ رژیم ایران در جهان دارد و ایران با نفوذ در این حوزه می تواند اهرم های فشار بیشتری برای مدیریت پرونده های پیچیده خود در منطقه و جهان ایجاد کند. بالکان از دو جنبه برای رژیم ایران مهم است:

یکم: بالکان بستر مناسبی برای سیاست های سران رژیم آخوندی است که در سال ۱۹۷۹ بر پایه اصل ولایت فقیه و ایجاد حکومت شیعی یا به عبارت دیگر حکومت فرقه ای شکل گرفت. سیاست خارجی رژیم بر اساس حمایت از فرقه گرایی و اختلاف افکنی بین مردم تنظیم شده تا حس سرسپردگی به میهن یا ملی گرایی در میان افراد جامعه یا بخشی از آن از بین برود. این سیاست را به وضوح در مورد گروه شبه نظامی حزب الله لبنان می بینیم. حزب الله لبنان با هدف اجرای پروپاگاندای رژیم ایران و تلاش برای به دست گرفتن مراکز تصمیم گیرنده سیاسی کشور تشکیل شد. الگوی مزبور اینک در عراق و یمن نیز اجرا می شود. رژیم ایران برای اجرای این سیاست در کشورهای بالکان تلاش می کند. حوزه بالکان از گروه های گوناگون و متفاوت نژادی و مذهبی تشکیل شده و از این رو، بستر مناسبی برای تحرکات رژیم ایران و ایجاد قدمگاه و نشر تشیع به سبک ایرانی است. مسلمانان در برخی کشورهای بالکان مثل آلبانی و کوزوو و بوسنی و هرزگوین اکثریت جمعیت را تشکیل می دهند و در کشورهای دیگر مثل بلغارستان در اقلیت هستند.

دوم: بالکان عرصه لجستیکی بی سر و صدا برای ایران به حساب می آید که از طرفی سازمان های اطلاعاتی جهان به این منطقه حساس نیستند و از طرف دیگر دستگاه های امنیتی و اطلاعاتی کشورهای حوزه بالکان دچار ضعف نهادی هستند. از این رو، ایران می تواند بدون دردسر حضور خود را در نزدیکی اروپا تثبیت کند چرا که بالکان پل مهمی به سمت نفوذ در جوامع اروپایی است. کریل آوراموف و روسلان طراد دو پژوهشگر سه سال پیش در یک گزارش اطلاعاتی آمریکا که در وبسایت (The Globe Post) منتشر شد با افشای برنامه های غیر علنی ایران برای افزایش نفوذ در کشورهای حوزه بالکان گفتند «حملات سایبری و عملیات اطلاعات جعلی ایران در جهان مورد توجه سرویس های اطلاعاتی بین المللی و رسانه ها قرار گرفته اما حضور ایران در منطقه بالکان هنوز در کانون توجه نیست. طبق این گزارش رژیم ایران پس از اینکه نتوانست در کشورهای بالکان پایگاه های عملیاتی و خانه های امن در راستای تنظیم و برنامه ریزی برای حملات در کشورهای اروپایی احداث کند در حال ایجاد پایگاه های اطلاعاتی برای تنظیم عملیات تروریستی است. به عبارت دیگر هدف ایران برای افزایش حضور در حوزه بالکان این است که کشورهای بالکان به پایگاه های عملیات تروریستی در اروپا تبدیل شوند.

هواداران حزب الله عکس های قاسم سلیمانی در لبنان در دست دارند (۵ ژانویه ۲۰۲۰- گتی)

 

تحرکات ایران با ابزارهای گوناگون

برخی کارشناسان می گویند حضور رژیم ایران به بهانه مذهب و کمک به مسلمانان بوسنی در دوره جنگ با صرب ها و کروات ها پس از فروپاشی یوگسلاوی در دهه نود میلادی غیر علنی بود اما عده ای بر این باورند رژیم ایران یک برنامه حساب شده و دقیق برای افزایش نفوذ پیش می برد و در این راستا از شرایط کشورهای بالکان پس از فروپاشی سوءاستفاده کرد و به حمایت از مسلمانان در بوسنی پرداخت. سعید قاسمی فرمانده پیشین سپاه علنا گفت «سپاه پاسداران در جنگ بوسنی که در مارس ۱۹۹۲ آغاز شد تحت پوشش هلال احمر فعالیت نظامی انجام می داد». هدف نفوذ به کشورهای حوزه بالکان و تبدیل کردن آنها به حوزه نفوذ ایران بود. قاسمی افزود که ایران اقدام به جذب نیروهای ولایی از کشورهای گوناگون کرد. او به نقش ایران در حمایت مالی و تسلیحاتی و اعزام نیرو برای کمک به بوسنی اشاره کرد و گفت «ما هلال احمری هایی بودیم که برای آموزش نیروهای جهادی به بوسنی رفته بودیم». به دنبال امضای قرارداد صلح دیتون در بوسنی در ۱۹۹۵ و پایان جنگ داخلی و خروج ارتش صربستان رژیم ایران سفارت بزرگی در سارایوو افتتاح کرد.

حضور رژیم ایران پس از این واقعه از طریق بازوهای اصلی خود مثل حزب الله لبنان در منطقه پررنگ تر می شود.

بیش از ۲۵ سال پیش جنگ در بوسنی پایان یافت اما رژیم ایران از آن جنگ برای حضور و افزایش نفوذ در این منطقه سوق الجیشی استفاده کرد و این رویکرد همچنان از سوی ایران دنبال می شود. البته حالا رژیم ایران در تمام کشورهای بالکان حضور دارد. حسن روحانی رییس جمهور پیشین ایران در دیدار با همتای صربستانی خود تومیسلاو نیکولیچ در تهران گفت «تهران و بلگراد ظرفیت های فراوانی برای تقویت همکاری در راستای مقابله با ترویج خشونت و تروریسم در منطقه و جهان دارند». این نشانگر رویکرد موفق دستگاه دیپلماسی ایران برای متقاعد کردن صربستان در جهت عبور از چالش ها و آثار دخالت ایران در جنگ داخلی به نفع بوسنی است.

محمد جواد ظریف وزیر خارجه پیشین ایران مارس ۲۰۱۸ به چهار کشور حوزه بالکان سفر کرد. هدف ظریف از سفر به صربستان و بلغارستان و کرواسی و بوسنی و هرزگوین به قول خود او شکستن انزوای ایران و ایجاد ائتلاف و هم پیمانی با برخی از کشورهای شرق اروپا و معرفی ایران به عنوان قربانی است.

رژیم ایران در کنار دید و بازدیدهای رسمی و غیر رسمی از ابزارهای گوناگونی برای تثبیت حضور خود در منطقه استفاده می کند:

۱-نهادهای دینی گوناگون مثل موسسه مطالعات ایران شناسی فردوسی در تیرانا. مرکز کوثر در بلغارستان زیر نظر سفارت ایران اداره می شود و مراکز فرهنگی و کلاس های آموزش زبان عربی و فارسی برگزار می کند. موسسه قرآن در کوزوو در ۲۰۰۲ راه اندازی شد.

۲-ایجاد وبسایت های گوناگون به زبان های بومی کشورهای حوزه بالکان و تلاش برای حضور در برخی کانال های تلویزیونی این کشورها و راه اندازی کانال IRIB به زبان بوسنی در راستای ترویج فرهنگ و آشنایی با ایران و صدور کتب و مجله به زبان های محلی درباره ایران و نقش سیاسی ایران در جهان.

۳-راه اندازی انجمن ها و جمعیت های فرهنگی و مذهبی ایرانی در تمام کشورهای بالکان و حضور پررنگ وابسته های فرهنگی سفارتخانه ها از طریق برگزاری برنامه های فرهنگی و هنری و همایش با حضور اساتید و صاحبنظران و مقام های ایرانی و کلاس های درس درباره ایران با حضور شرق شناسان این کشورها.

۴-برگزاری جشنواره های فیلم ایرانی با حضور کارگردانان و هنرمندان و خبرنگاران در جهت تشکیل لابی بومی مروج سیاست های رژیم در محافل رسانه ای و فرهنگی و هنری کشورهای بالکان. برای مثال هفته سینمای ایران هر سال در پایتخت بلغارستان، صوفیا برگزار و توسط وزارت فرهنگ و ارشاد ایران تامین مالی می شود.

۵-استفاده از ساکنان بومی و برخی از مقیمانی که از نظر مذهبی از رژیم ایران تبعیت می کنند و تابعیت این کشورها را دارند. این افراد مقیم با خود ساکنان بومی ازدواج کرده اند و مشکلی از نظر رفت و آمد و فعالیت لجستیکی و روابط اجتماعی ندارند.

معترضان به نفوذ ایران در بغداد (آسوشیتدپرس)

 

در پایان باید گفت کشورهای اروپایی به تازگی رویکرد سخت گیرانه تری در ارتباط با هسته های مخفی وابسته به رژیم ایران و برنامه ریزی این گروه ها برای ایجاد ناامنی و بی ثباتی اجتماعی در پیش گرفته و به همین دلیل رویکرد ایران در کشورهای حوزه بالکان تا حدودی دچار تغییر شده است. این کشورها گذرگاه عبور به اروپای شرقی و اروپای مرکزی هستند. ایران به دنبال این است تا از این طریق قدرت چانه زنی با اروپایی ها را درباره پرونده های مهم به ویژه برنامه هسته ای و دخالت در امور کشورهای عربی را افزایش دهد اما اقدامات ایران بر خلاف منافع اروپایی ها است.

البته رویکرد دخالت جویانه رژیم ایران در کشورهای حوزه بالکان پدیده تازه ای نیست چون رادیو صدای اروپا در گزارشی گفت حزب الله لبنان از طریق ساپورت مالی و لجستیکی ایران گروهک های فراوانی در بسیاری از کشورهای بالکان به ویژه بلغارستان و بوسنی ایجاد کرده است. این گزارش چندان مورد توجه رسانه ها قرار نگرفت اما با این حال تهدیدهای فزاینده تحرکات ایران از طریق گروه های سرسپرده خود در مناطق همسایه اروپا پس از ایجاد محدودیت برای هسته های مخفی ایران در جوامع اروپایی باعث شده تا کشورهای حوزه بالکان اینک به پایگاه رژیم ایران تبدیل شوند. در این راستا دو راهکار به نظر می رسد:

یکم: تحرکات و برنامه های دستگاه اطلاعات ایران و حزب الله لبنان در کشورهای بالکان زیر نظر گرفته شود چون بدین وسیله می توان به مقابله با تهدیدهای ایران در کشورهای اروپایی پرداخت.

دوم: مقابله با افزایش نفوذ ایران در منطقه بالکان از طریق استفاده از روابط پرتنش ایران با برخی کشورهای منطقه مثل ایران و کوزوو. فعالیت های ایران در کوزوو پس از پایان جنگ در ۱۹۹۹ افزایش یافته و ایران آنجا سازمان های خیریه و فرهنگی بسیاری از قبیل مسجد و مدرسه دایر کرده است. ایران استقلال کوزوو را به رسمیت نمی شناسد و آن را یک پروژه آمریکایی می داند چون آمریکا در کوزوو پایگاه نظامی دارد. همین مساله موجب تنش در روابط بین ایران و کوزوو گردید و تمامی برنامه های موسسات غیر نظامی ایران در این کشور متوقف شد. اگرچه تنش در روابط ایران و کوزوو مانعی در مسیر افزایش نفوذ ایران در منطقه ایجاد کرد اما از طرفی باعث شد تا مناسبات بین ایران و صربستان رونق بگیرد و ایران حضورش را در منطقه افزایش دهد. حال این مسئولیت اتحادیه اروپا است تا حضور تهدید آفرین ایران در کشورهای بالکان را مورد توجه قرار دهند.