شبه نظامیان عراق دنباله رو طالبان

کمک خواهی بغداد برای نجات عراق از بازوهای سپاه
سرباز عراقی کلاشینکف به دست (گتی)

بحث و جدل درباره اینکه آمریکا قدرت بازدارندگی برای مقابله با گروه های شبه نظامی مسلح در عراق ندارد همچنان داغ است. این گروه ها که مرتب به پایگاه ها و تاسیسات آمریکایی در عراق حمله می کنند به خوبی می دانند که دولت بایدن به دنبال تنش زایی نیست و فقط به انجام حملات محدود اکتفا می کند. اما گروه های مسلح در عراق به موازات رویکرد تنش زدایی آمریکا به نیروها و پایگاه های این کشور در عراق حمله می کنند چون عملیات نظامی علیه آمریکایی ها مشروعیت بیشتری به این گروه ها در میان هوادارانشان می دهد و می توانند اعتبارات مالی و نیروهای بیشتری جذب کنند. افزون بر این، حمله به منافع آمریکا «استراتژی»‌ ایران برای خارج کردن آمریکایی ها از عراق است. به عبارت دیگر عملیات نظامی گروه های مسلح علیه آمریکایی ها افزایش پیدا خواهد کرد.

آموزش گروه های مسلح کوچک توسط سپاه 

رژیم ایران صدها نیروی ولایی از بین اعضای گروه های شبه نظامی قدرتمند وابسته به خود در عراق جذب کرد و تشکیلات کوچک با حضور نیروهای نخبه و ولایی تشکیل داد. رویکرد ایران در چرخش از گروه های بزرگ به گروه های کوچک تر قابل تامل است.

آموزش گروه های جدید کوچک در ۲۰۲۰ روی جنگ پهپادی و کنترل و تبلیغات اینترنتی و ارتباط مستقیم با فرماندهان سپاه قدس، بازوی برون مرزی سپاه متمرکز شد.

طبق اظهارات مقام های امنیتی عراق و رهبران گروه های شبه نظامی و منابع دیپلمات و نظامی غربی این نیروهای نظامی «نخبه» حملات پیچیده فزاینده علیه آمریکا و متحدانش در عراق انجام دادند. به گفته منابع آگاه عراقی این رویکرد جدید نشانگر این است که رژیم ایران برای جبران شکست ها و ناکامی های پیاپی به خصوص کشته شدن قاسم سلیمانی فرمانده سپاه قدس واکنش نشان داده است. قاسم سلیمانی تمام گروه های شبه نظامی شیعه در عراق را از نزدیک هدایت می کرد تا اینکه در حمله پهپادی آمریکا در ۲۰۲۰ کشته شد. قاآنی، جانشین سلیمانی برای تشکیل تشکیلات چند صد نفره در اماکن گوناگون تلاش می کند. این افراد که نسل جدید شبه نظامیان هستند فقط و فقط به سپاه قدس وابسته هستند.

دولت عراق به ناتو متوسل شد

ناتو گفت نیروهای مستقر این سازمان در عراق از ۵۰۰ نفر به ۴ هزار نظامی افزایش پیدا می کند و عمدتا ماموریت آموزشی و مستشاری دارند.

این تحولات نظامی و میدانی و امنیتی در عراق با گفتگوهای غیر مستقیم بین ایران و آمریکا همزمان شده است. هدف مذاکرات احیای توافق هسته ای است که ۲۰۱۵ بسته شد. حمدی مالک همکار موسسه واشنگتن و کارشناس امور شبه نظامیان شیعه در عراق می گوید «این حملات بخشی از برنامه منظم و هماهنگ شده بین گروه های شبه نظامی وابسته به ایران در عراق برای تنش زایی است».

او افزود «حمله در شرق سوریه اولین عملیاتی بود که همزمان در عراق و سوریه انجام می شود. تصور می کنم که رژیم ایران به آنها برای تنش آفرینی چراغ سبز داده به خصوص اینکه گفتگوهای هسته ای خوب پیش نمی رود. البته ایرانی ها نمی خواهند تنش از کنترل خارج بشود و از یک حد خاصی عبور کند چون ایرانی ها بیشتر از آمریکایی ها در معرض حمله های هوایی آمریکا قرار دارند و نمی خواهند در مذاکرات به بن بست بخورند».

 

پایگاه عین الاسد ارتش عراق مورد چندین حمله از سوی شبه نظامیان وابسته به ایران قرار گرفت (فرانس پرس)

 

رویارویی بین الکاظمی و شبه نظامیان

دولت عراق در قالب رویارویی بین الکاظمی و گروه های شبه نظامی مسلح قاسم مصلح رهبر یکی از گروه های وابسته به ایران را ۹ مه ۲۰۲۱ بازداشت کرد. قاسم مسلح به قتل ایهاب الوزنی در کربلا واقع در جنوب بغداد و قتل خودسرانه معترضان در تظاهرات بدون خشونت و چندین حمله به یکی از پایگاه های هوایی نیروهای آمریکا و ائتلاف بین المللی ضد داعش در عراق متهم شد.

الکاظمی در ماه ژوئن ۲۰۲۰ دستور بازداشت ۱۴ نیروی شبه نظامیان وابسته به ایران را صادر کرد چون آنها برای حملات موشکی در فرودگاه بین المللی بغداد برنامه ریزی می کردند. گفتنی است که الوزنی از جمله مخالفان سرسخت گروه های مسلح در عراق و نفوذ ایران در این کشور بود و اعتراضات در شهر کربلا را هدایت می کرد. گروه های مسلح وابسته به ایران بر کربلا تسلط دارند. کشته شدن ایهاب الوزنی منجر به بروز اعتراضات یک روزه در کربلا شد و معترضان معابر و پل ها را بستند و کنسولگری ایران در این شهر را آتش زدند.

گروه های شبه نظامی برای ارعاب دولت و تلاش برای آزادی مصلح منطقه به شدت محافظت شده سبز در بغداد که سفارت های خارجی و تاسیسات دولتی را در خود جای داده محاصره کردند.

گروه های شبه نظامی در یک اتفاق مشابه در ماه ژوئیه ۲۰۲۰ موفق به آزاد کردن یکی از رهبران خود از زندان شدند اما این بار دولت زیر بار آزادی مصلح نرفت و او در بازداشتگاهی نگهداری شد که توسط آمریکا و ناتو اداره می شد.

الکاظمی مورد حمایت چهره های سیاسی سرشناس عراقی قرار گرفت و اوایل ماه ژوئن ۲۰۲۱ گفت که اگر دولت دست او را برای مقابله با شبه نظامیان باز نگذارد استعفا می دهد.

مصطفی الکاظمی که در ماه مه ۲۰۲۰ به عنوان کاندیدای توافقی از سوی گروه های سیاسی روی کار آمد وعده داد که مشکلات مردم را پیگیری و از حقوقشان دفاع می کند. او در وهله اول سعی کرد دست شبه نظامیان وابسته به ایران را کوتاه کند. همچنانکه سپاه پاسداران نیروی سرکوبگر در ایران است گروه های شبه نظامی عراق در سرکوب تظاهرات این کشور نقش دارند. اعتراضات مردم عراق به رغم شیوع کرونا متوقف نشد اما با این حال الکاظمی نتوانسته راهی برای کنترل شبه نظامیان پیدا کند.

نفوذ گروه های شبه نظامی وابسته به ایران در عراق افزایش یافته و همه این گروه ها به جز گروه بدر در عملیات نظامی هم نقش آفرینی می کند. نیروهای نظامی شبه نظامیان از ۴ هزار نفر در ۲۰۱۰ به بیش از ۶۵ هزار نفر در ۲۰۱۴ رسید.

می توان گفت گروه های شبه نظامی کوچک و نوپای وابسته به ایران نسبت به گروه های باسابقه تر و بزرگ تر مثل بدر و عصائب اهل الحق به سپاه نزدیک ترند. وظایف آنها عمدتا درآمدزایی و کنترل مرزهای بین عراق و سوریه و نقض حقوق بشر و توسعه و افزایش پایگاه های نظامی است که تحت نظارت دولت عراق نیستند.

شبه نظامیان؛ تهدید اول امنیت ملی

حشد شعبی همچنان مراکز تصمیم گیرنده در عراق و خارج کشور را گرفتار و سردرگم می کند. حشد شعبی پس از شکست داعش در خاورمیانه توسعه و گسترش یافت و به تشکیلات امنیتی و سیاسی و اقتصادی با نفوذ تبدیل شد و به رقابت با گروه های دیگر بر سر تصاحب قدرت پرداخت. قرائت بنیادین درباره ماهیت حاکمیت عراق و حشد شعبی همواره نادرست بوده است. حشد شعبی یک تشکیلات نظامی رسمی در عراق است اما این گروه به رغم تلاش سران حشد شعبی یک سازمان یکپارچه و منسجم نیست. این تشکیلات از انعطاف پذیری و ظرفیت سازگاری بالایی برخوردارند. راس هرم گروه های حشد شعبی یعنی سرانشان و بدنه یعنی پایگاه اجتماعی هوادار با هم هماهنگی ندارند. برخی از گروه های وابسته به حشد شعبی کاملا وابسته به ایران هستند.

مشخص نیست گروه های کوچک که از حشد شعبی منشعب شده اند چقدر استقلال عمل دارند و آیا گروه های مستقل مورد حمایت گروه «مادر» هستند یا اینکه صرفا کارکرد افزایش دامنه نفوذ برای گروه «مادر» دارند. البته گزینه دوم محتمل تر است. تشکیل این گروه های کوچک باعث شده تا گروه های بزرگ که در عرصه سیاسی موثر هستند بتوانند تحریم های آمریکا را دور بزنند و از خطر قرار گرفتن در فهرست گروه های تروریستی خارجی اجتناب کنند.

یکی از این گروه های کوچک ناشناخته مسئولیت انجام چندین حمله علیه مواضع آمریکایی و خارجی از جمله حمله به کاروان نظامی ائتلاف در ناصریه را پذیرفتند. سرایا قاسم الجبارین اعلام کرد که پشت این حمله بوده است. به نظر می رسد که این گروه های شبه نظامی کوچک و نوپا بدون حمایت گروه های بزرگ تر و باسابقه ظرفیت حمله از طریق بمب کنار جاده ای یا با خمپاره را دارند. گویا این گروه های کوچک کارکرد حمایت از گروه های شبه نظامی کارکشته وابسته به ایران را دارند.

بی گمان، نفوذ ایران در عراق پس از کشته شدن سلیمانی کاهش چشمگیری داشته است چون سلیمانی پایه و اساس شبکه های اصلی شبه نظامیان وابسته به ایران در عراق را گذاشت. مجامع گروه های شبه نظامی تحت نظر سلیمانی بودند. رژیم ایران به خاطر رویکرد فرقه گرایانه و قتل فعالان بیگناه و ایجاد بی ثباتی در ساختار حاکمیت عراق مورد انتقاد گسترده در این کشور قرار دارد.

اسماعیل قاآنی پس از ترور سلیمانی فرمانده سپاه قدس شد اما مشکلات فراوانی برای پیاده کردن سیاست خارجی ایران در عراق داشت. برای مثال دولت عراق از قاآنی خواست برای سفر به عراق باید ویزا داشته باشد که البته این مساله در دوره سلیمانی اصلا مطرح نبود. قاآنی ثابت کرد که بر خلاف سلیمانی استراتژیست سیاسی نیست. گروه های شبه نظامی فراوانی به دلیل بحران اقتصادی در ایران صرفا برای دریافت حمایت مالی از دولت عراق تلاش می کنند. به عبارت دیگر گروه های شبه نظامی به دلیل بی ثباتی اقتصادی در ایران رفتار آزادتری نسبت به قبل دارند.

 

انفجار در بازار شهرک صدر در بغداد (گتی)

 

اجرای برنامه های حشد توسط گروه های ناشناخته

گروه شبه نظامی «سرایا اولیا الدم» مسئولیت حمله موشکی که طی آن یک پیمانکار خارجی کشته و دستکم ۹ نفر دیگر زخمی شدند را پذیرفت. ۱۴ موشک از انتهای یک کامیون کوچک که در بازار میوه و تره بار پارک شده بود شلیک شد. گروه های ستیزه جو با آمریکا در عراق رشد فزاینده ای دارد.

گروه های شبه نظامی ناشناخته دیگر هم اخیر مسئولیت چندین حمله به کاروان های لجستیکی و تجهیزات نظامی نیروهای آمریکایی را پذیرفتند. آنها از اوایل ۲۰۲۱ مواضع و تاسیسات آمریکایی در عراق را هدف گرفتند. این گروه ها اسم خود را «مقاومت» می گذارند که البته مقصودشان رویکرد آمریکا ستیزی است. کارشناسان بر این باورند که این گروه های شبه نظامی جدید شاخه هایی هستند که با سرکشی و انشعاب از حشد شعبی تشکیل شده اند. نیروهای حشد شعبی فراوانی متعهد به سرسپردگی مطلق نظام دینی و دستگاه نظامی ایران شده اند چون این نهادهای ایرانی از آنها حمایت مالی و لجستیکی و ایدئولوژیکی و تسلیحاتی می کنند. نقش حشد شعبی پس از کشته شدن ابو مهدی مهندس و سردار نظامی ایران قاسم سلیمانی در حمله هوایی آمریکا در ۳ ژانویه ۲۰۲۱ زیر سوال رفته است و شک و تردید درباره نقش آفرینی این تشکیلات پس از ادغام آنها در نهادهای رسمی عراق افزایش یافته. گروه های مسلح وابسته به ایران در حشد شعبی حتی پس از ادغام در نهادهای رسمی هزینه سیاسی و نظامی و اقتصادی کلان روی دست عراق گذاشته اند چون رفتار غیر مسئولانه دارند و در تنش بین آمریکا و ایران بی طرف نیستند. بر کسی پوشیده نیست که شبه نظامیان وابسته به رژیم ایران در حشد شعبی از دولت عراق حقوق می گیرند اما برنامه هایشان با برنامه های دولت عراق تفاوت دارد و می توان گفت بر خلاف امنیت ملی عراق و آینده الکاظمی است.

فرمانده کتائب سید الشهدا

ابو الولاء فرمانده کتائب سید الشهدا، گروه وابسته به ایران ۵ ژوئیه ۲۰۲۱ در بغداد وعده داد که این گروه به خاطر کشته شدن ۴ تن از نیروهایش در حمله هوایی آمریکا در مناطق مرزی بین عراق و سوریه انتقام می گیرد و افزود «دست به عملیات نظامی خواهیم زد و همه درباره آن حرف خواهند زد».

او افزود «پیروزی ابراهیم رییسی (رییس سابق دستگاه قضا در جبهه اصولگرایان) در انتخابات ریاست جمهوری ایران منجر به افزایش نفوذ گروه های مسلح وابسته به ایران در خاورمیانه در ۴ سال آینده خواهد شد».

برخی کارشناسان می گویند کشته شدن سلیمانی و المهندس در ۲۰۲۰ منجر به از بین رفتن نفوذ ایران در عراق شد چون نفوذ ایران در عراق بر اساس مبانی ایدئولوژیکی و حمایت نظامی است اما حالا به دلایل منافع مختلف و گوناگون و بحران مالی در ایران از بین رفته است. اختلافات بین گروه های شبه نظامی با از سرگیری گفتگوهای هسته ای در دوره ریاست جمهوری جو بایدن در ۲۰۲۱ علنی شده است.

برخی کارشناسان می گویند «رهبران گروه های شبه نظامی در عراق صد در صد زیر نظر و سرسپرده رژیم ایران هستند. افزایش حمله های موشکی و پهپادی علیه نیروهای آمریکایی در عراق و سوریه مایه نگرانی غربی ها و ائتلاف ضد داعش شده است».

مقام های ائتلاف بین المللی ضد داعش می گویند دستکم ۸ حمله پهپادی و ۱۷ حمله موشکی از زمان روی کار آمدن جو بایدن در ژانویه ۲۰۲۱ علیه آمریکایی ها در عراق انجام شده است.

حمله های موشکی عمدتا کار گروه های شبه نظامی وابسته به ایران است. در حالیکه اکثر بخش های زیر مجموعه حشد شعبی تابع رژیم ایران است دولت عراق از حشد شعبی حمایت می کند. دولت بایدن در پاسخ به حمله شبه نظامیان دو حمله هوایی به مواضع شبه نظامیان عراقی مستقر در سوریه از جمله در مناطق مرزی بین دو کشور انجام داد.

اعضای حزب الله عراق در کنار پوستر قاسم سلیمانی

 

افزایش تنش در چند ماه دیگر

گروه های شبه نظامی مسلح در عراق صحنه گردان حوزه امنیتی هستند. دولت الکاظمی تلاش های جانفرسا و گسترده ای برای مهار این شبه نظامیان انجام داده اما «اصل مساله» همچنان حل نشده است. تشکیلات مسلح در عراق در عرصه سیاسی حضور دارند و در پارلمان نماینده دارند و مشروعیت دارند و از منافذ دولتی و منابع مالی دولت برای اجرای برنامه های خود استفاده می کنند.

اقدامات الکاظمی برای مهار و کنترل گروه های شبه نظامی در حدی نبود که دولت عراق بتواند پس از این حوزه امنیت کشور را کنترل کند.

ناظران معتقدند که الکاظمی نمی تواند با این گروه ها از نظر سیاسی و امنیتی در بیفتد چون گروه های مسلح هم نفوذ گسترده ای دارند و هم از حمایت رژیم ایران برخوردارند. گروه های شبه نظامی مسلح در عراق منبع درآمد در عراق دارند و توسط ایران نیز ساپورت مالی می شوند و اغلب آنها یک «کمیته اقتصادی» دارند که فعالیت های اقتصادی گروه زیر نظر این کمیته انجام می شود. آنها عمدتا در بازار نفت و انرژی حضور دارند و برخی از پایانه های صادرات نفتی و بازار ارز و املاک دست شماری از گروه های شبه نظامی است. این گروه ها کارخانه ها و کارگاه های فراوانی دارند و همه آنها وابسته به ایران است و در مسایل پولشویی مورد استفاده قرار می گیرند.

رسانه های فراوانی در تحلیل و تفسیر می گویند «کنترل گروه های مسلح در عراق پس از کشته شدن سلیمانی در ژانویه ۲۰۲۰ از دست ایران خارج شده است».

با این حال مبانی اصلی برای درک کارکرد و نقش آفرینی گروه های شبه نظامی حاکی از این است که این گروه ها قادر به نقش آفرینی بدون حمایت و پشتیبانی ایران نیستند. اینجا مساله فقط فاینانس نیست بلکه نکته مهم تر تبعیت این گروه ها از مرجعیت دینی است که در «ولایت فقیه» نمود پیدا کرده است. البته برخی از این گروه ها مثل حشد العتبات به سیستانی وابسته هستند.

البته بعید نیست که رژیم ایران و به عبارت دقیق تر سپاه اینگونه القا کند که «کنترل گروه های شبه نظامی در عراق از دست ایران خارج شده است» چون ایران بدین وسیله از مظان اتهام و حمله های گروه های مسلح به آمریکایی ها فاصله می گیرد و رژیم ایران هم خود را از اتهام «تنش زایی» در برابر دولت بایدن دور می کند و گروه های مسلح آزادی بیشتری برای افزایش حمله و تنش خواهند داشت. شاید هم ایران از رویکرد در پیشبرد گفتگوهای وین «استفاده ابزاری» می کند.

افزایش حمله های گروه های شبه نظامی مسلح علیه آمریکایی ها در عراق گزینه محتمل تر است. حمله ها به احتمال زیاد به جای سفارت آمریکا در بغداد روی پایگاه ها و نیروهای آمریکایی متمرکز خواهد شد. گویا گروه های مسلح در عراق دنباله رو طالبان در افغانستان هستند که پس از خروج آمریکا از این کشور یکه تازی می کند. این گزینه در سایه نبود قدرت بازدارندگی آمریکا محتمل تر است.

آمریکا بر پایه مبانی اصلی مبارزه با تروریسم باید در راستای مقابله با گروه های شبه نظامی مسلح به مقرها و انبارهای گروه ها حمله و سران گروه ها را مورد هدف قرار دهد و کنترل مناطق مرزی بین عراق و ایران را در اختیار بگیرد و از طریق تصاویر هوایی اماکنی را شناسایی کند که از آنجا پهپادها و موشک ها شلیک می شوند و با افزایش حمایت اطلاعاتی و امنیتی به نخست وزیر عراق برای مقابله با گروه های شبه نظامی مسلح کمک کند.