سعودی و عمان: جغرافیا در خدمت همگرایی اقتصادی

گام جدید برای افزایش اهمیت خلیج عربی

سفر هیثم بن طارق سلطان عمان به سعودی در ماه ژوئیه با رویداد مهم دیگری برای بهره برداری از جغرافیا در راستای همگرایی اقتصادی بین دو کشور همزمان شد. این رویداد بسیار مهم پیامدهای اقتصادی و گردشگری و تجاری و سیاسی کوتاه مدت و بلند مدت دارد و مسیر زمینی بین دو کشور برای اولین بار افتتاح می شود و از بیابان ربع الخالی عبور می کند.

مسافران دو کشور می توانند از طریق این مسیر زمینی یا «جاده عمان» مستقیما و بدون ترانزیت در کشور ثالث مثل یمن یا امارات به سعودی و عمان بروند. «جاده عمان» منجر به کوتاه شدن مسیر کامیون های حامل کالا بین دو کشور می شود و این به معنای سهولت صادرات سعودی به عمان و کشورهای آسیایی و ایجاد چشم اندازهای نوین برای صادرات عمان از طریق معابر زمینی به کشورهای خلیجی و مشرق عربی است.

اگر خط لوله انتقال نفت در ربع الخالی احداث شود دولت سعودی گزینه های متنوع تری برای صادرات نفت از طریق دریای عمان و اقیانوس هند خواهد داشت. صادرات و واردات سعودی از طریق بندر دقم در عمان متنوع تر خواهد شد.

در این نوشته به بررسی نقش این مسیر زمینی لجستیکی بین سعودی و عمان می پردازیم. جاده ای که با بهره برداری از جغرافیا در راستای همگرایی اقتصادی نقش آفرینی می کند و منافع حتمی متعددی مثل افزایش نقش و اهمیت منطقه خلیج عربی در روند داد و ستد غیر نفتی بین المللی به دنبال دارد. سند چشم انداز ۲۰۳۰ سعودی و سند چشم انداز ۲۰۴۰ عمان بر پایه تنوع بخشی به اقتصاد و کنار گذاشتن نفت به عنوان منبع اصلی درآمد زا برای اداره امور دو کشور تنظیم شده اند و این جاده برای ارتباط تجاری بین بازارهای جهان مورد استفاده قرار می گیرد.

 

سلطان هیثم بن طارق مورد استقبال شاهزاده محمد بن سلمان ولیعهد سعودی قرار گرفت (فرانس پرس)

 

تنوع بخشی به گذرگاه های دریایی

سعودی به دریای عرب و عمان به دریای سرخ راه ندارند. دو کشور بر پایه منطق همگرایی اقتصادی و توسعه باید از ظرفیت های یکدیگر استفاده کنند. به مصلحت سعودی است که در روند داد و ستدهای دریایی اش با جهان گزینه دیگری به جز خلیج عربی و دریای سرخ داشته باشد و فقط به دریای عرب اکتفا نکند. از طرف دیگر، استفاده از بنادر سعودی در دریای سرخ منافع متعددی برای عمان دارد چون این گذرگاه های دریایی به کانال سوئز و بازارهای اروپا و شمال آفریقا نزدیک ترند.

طبق تعریفی که وبسایت بندر دقم در عمان از این بندر ارایه شده این است که «بندر دقم واقع در ساحل جنوب شرقی پادشاهی عمان در کرانه دریای عرب و اقیانوس هند قرار دارد. این بندر از موقعیت استراتژیک برخوردار بوده و از تنگه هرمز و خلیج عربی فاصله دارد. دولت عمان با توجه به ویژگی های این بندر در صدد توسعه آن بوده و برای تبدیل کردن دقم به قطب امن و پایدار و جذاب برای سرمایه گذاری های اقتصادی و صنعتی تلاش می کند».

موقعیت بی نظیر بندر دقم سرآغاز خوبی برای تلاش های صورت گرفته به منظور کاهش تهدیدهای ژئواستراتژیکی در تنگه هرمز است؛ به خصوص اینکه رژیم ایران حس می کند که بر تنگه هرمز سلطه پیدا کرده است. این تنگه محل عبور و مرور ۲۰ درصد صادرات نفت جهان و نه فقط محموله های نفتی سعودی است. بخشی از صادرات و واردات غیر نفتی سعودی هم از این گذرگاه رد می شود. کشور عمان فرصت بیشتری برای عبور صادرات خود از طریق مسیر زمینی به کشورهای خلیج و مشرق عربی دارد چون این کشور می تواند با استفاده از بنادر متعدد سعودی در دریای سرخ همچون بندر ملک عبد الله و بندر اسلامی جده و ضباء و همچنین بندر نیوم در آینده در وقت صرفه جویی کند. مسیر صادرات دریایی عمان از طریق سعودی کوتاه تر می شود چون کشتی ها لازم نیست از تنگه باب المندب و دریای سرخ را کامل دور بزنند تا به کانال سوئز برسند و از آنجا راهی بازارهای اروپایی و شمال آفریقا شوند.

بندر عمان به شبکه ریلی عمان متصل خواهد شد و پروژه «قطار خلیج» اینک برای اتصال ریلی کشورهای خلیج عربی انجام می شود که در انتقال کالا و مسافر سهیم خواهد بود. برخی بنادر سعودی اینک از طریق شبکه ریلی به هم وصل هستند و برنامه ای برای توسعه و اتصال بنادر سعودی با کشورهای همسایه از طریق خط آهن در دست اجرا است.

گفتنی است که پروژه ۱۵ میلیارد دلاری احداث قطار خلیج برای انتقال کالا و مسافر به شش کشور خلیجی در حال اجرا است.

 

بندر دقم در عمان (وبسایت رسمی بندر)

 

تراز تجاری

طبق آمار تازه مرکز آمار سعودی حجم صادرات کالای سعودی به عمان ۴ میلیارد و ۳۸۰ میلیون ریال (یک میلیارد و ۱۷۰ میلیون دلار) اعلام شد.

واردات سعودی از عمان در ۲۰۱۹ به ارزش ۷ میلیارد و ۱۷ میلیون ریال (یک میلیارد و ۹۱ میلیون دلار) بوده است.

اقلام مهم وارداتی به عمان عبارتند از محصولات و فراورده های فلزی و آهنی و فولادی و پلاستیکی و نیز لبنیات و تخم مرغ و تولیدات غذایی حیوانی.

اقلام مهم وارداتی به سعودی عبارتند از آلومینیوم و فولاد و کشتی و قایق و شناورها و روغن های حیوانی و گیاهی و محصولات ارگانیک.

بی گمان میزان مبادلات تجاری بین دو کشور همچنان محدود است اما تلاش برای شناسایی بازارهای دو کشور و نیازمندی هایشان و افزایش سرمایه گذاری در بخش های آینده دار همچون گردشگری و انرژی پاک و تصفیه آب و املاک و صنایع مصرفی ادامه دارد. بناست که یک شهر صنعتی در راستای استفاده بهینه و حداکثری از این جاده جدید در انتهای مسیر زمینی بین سعودی و عمان احداث شود.

خط لوله نفت سعودی 

این روزها گمانه زنی درباره خط لوله نفت دیگری افزایش یافته که از میدان های نفتی سعودی مثل میدان شیبه در ربع الخالی به سواحل عمان در کنار دریای عرب کشیده می شود و بدین ترتیب نفت سعودی از طریق بنادر خلیج عربی و دریای سرخ و تنگه هرمز صادر نمی شود. در حالیکه تنگه هرمز بین ایران و عمان قرار دارد ایران چندین بار تهدید کرده که این خط کشتیرانی و حمل و نقل دریایی بین المللی را می بندد.

احداث خط لوله منافع مشترکی برای دو کشور دارد و گزینه دیگری برای صدور نفت سعودی فراهم می کند و تعرفه های گمرکی این کالای استراتژیک و صادرات آن برای خریداران عمده آسیایی نفت سعودی مثل ژاپن و هند و پاکستان و چین و کره جنوبی منبع درآمدی برای عمان به شمار می رود.

خط لوله انتقال نفت از خاک عمان از نظر امنیت راهبردی نیز اهمیت ویژه دارد چرا که اگر به هر دلیلی جنگ در منطقه آغاز شود مسیر حمل و نقل دریایی تعطیل نخواهد شد. به خصوص اینکه منطقه خلیج در دوره جنگ بین عراق و ایران دهه هشتاد میلادی صحنه جنگ نفتکش ها بود.

بنابراین می توان گفت به خدمت گرفتن جغرافیا در راستای تامین منافع اقتصادی و تجاری و گردشگری و اتصال راهبردی بین دو کشور کلید اصلی توسعه متوازن و گسترش بازارها و فراهم کردن فضای مناسب برای سرمایه گذاری های مستقیم بین دو کشور بر پایه سندهای چشم انداز آینده دو کشور است. این امر در تحکیم اتحاد اقتصادی تحت پوشش سیاست به منظور برقراری ثبات و امنیت سهیم خواهد بود.