تحول در نظام آموزشی سعودی

به سوی آزاد اندیشی و ایجاد ظرفیت های نوآورانه

مدیریت نظام آموزشی در سعودی همواره مسئولیت سنگینی بوده است. اجرای برنامه های اصلاح و تحول خواهانه مثل ایجاد اداره کل آموزش دخترانه در دهه شصت میلادی و گسترش مدارس دخترانه در سال های بعد و آموزش فرهنگ ملی و ساماندهی به آموزش دینی با بحث و جدل در جامعه همراه بوده است. مخالفت با برنامه های تحول زا از سوی نیروها و جریان های سنتی جامعه هدایت می شود. البته به این گروه های مخالف اصلاحات و تحول گرایی باید گروه های اسلام سیاسی که در سعودی به آنها «حزبی ها» گفته می شود را افزود.

هویت فرآیند آموزشی در دوره های مختلف برآیندی از تحولات اجتماعی و سیاسی و اقتصادی آن دوره است. به عنوان مثال آموزش موسیقی در مدارس سعودی تا نیمه دهه هشتاد میلادی رواج داشته و پس از بروز ادبیات «الصحوه» (بیداری اسلامی) و حادثه تصرف حرم مکی توسط گروه «جهیمان» و «انقلاب اسلامی» ایران رنگ باخت. چکیده موضوع «الصحوه» بازگشت به ورژن افراطی تر و تندروی جریان های اسلام گرا بود که بر روی شیوه های آموزشی و شکوفایی کمپ های تابستانی دانش آموزی تاثیر گذار بود و برنامه های غیر سیستماتیک بر روی آگاهی بخشی دینی تمرکز یافت. در آن زمان معارف و زبان عربی نیمی از واحدهای درسی را تشکیل می دادند.

آموزش عالی در دوران نه چندان دور پس از آغاز برنامه اعزام دانشجوی خادم حرمین شریفین در ۲۰۰۵ دچار تحول جدید شده و حدود ۳۰۰ هزار دانشجوی دختر و پسر اعزام شدند. آن دوره همزمان بود با آغاز جهش دوم قیمت نفت و رونق قیمت نفت. و در همین دوره کشور به تدریج با بروز اصلاحات سیاسی و اجتماعی از فضای بیداری اسلامی خارج شد.

دکتر حمد آل الشیخ وزیر آموزش سعودی اخیرا از تحول ساختاری در نظام آموزشی خبر داد و گفت سال تحصیلی به جای دو ترم سه ترمه می شود و برخی مواد درسی مثل تفکر نقدی و دفاع از خود و مهارت های زندگی و خانواده گنجانده می شود. آموزش انگلیسی از کلاس اول ابتدایی آغاز می شود و دخترها درس تربیت بدنی خواهند داشت. آموزش از راه دور از طریق سامانه مجازی «مدرستی» ادامه پیدا می کند. چند میلیون دانش آموز دختر و پسر در سعودی موفق شدند با استفاده از این سامانه در دوره شیوع پاندومی ادامه تحصیل بدهند. البته آموزش حضوری در دانشگاه ها و برخی از مقاطع تحصیلی از سرگرفته شده است.

هدف اصلی بازسازی و تحول در نظام آموزشی سعودی چیست؟ چه چیزهایی تغییر کرده است؟ چطور تحول جاری به عنوان پلی اندیشه سعودی را به سمت نوآوری و رهبری در آینده می برد؟ چه گام هایی برای تقویت نقش تحول آفرین نظام آموزشی در سعودی انجام می شود؟

 

دکتر حمد آل الشیخ وزیر آموزش سعودی

 

تحولات درونی

خانم ابتسام الشهری سخنگوی وزارت آموزش سعودی اخیرا گفت «تحول در شیوه ها و برنامه های آموزشی و درسی تنها با بهره گیری از کارشناسان سعودی در وزارت آموزش تنظیم شده است». این اظهارات نشان می دهد که تحول با توجه به نیازهای بومی و پژوهش و بررسی ژرف درباره هویت و کارکرد و ماهیت واحدهای درسی و شیوه های آموزشی انجام شده است. به هر حال کارشناسان و صاحبنظران سعودی بیش از هر کس دیگری قادر به فهم مشکلات آموزشی و ایجاد راهکار برای چالش ها هستند.

 

حفظیات طوطی وار

رونوشت و حفظ طوطی وار چندین و چند ساله از رشد و پرورش خلاقیت و نوآوری در دانش آموزان دختر و پسر جلوگیری و اراده و پشتکار آنها را برای رویارویی با شرایط و ایجاد تحول و راهکار برای مشکلات و موانع جدید تضعیف کرده است. تحول نظام آموزشی در چارچوب اصلاحات عظیم اقتصادی و اجتماعی و سیاسی در سعودی انجام می شود.

عده ای از کارشناسان حوزه آموزشی سعودی در گفتگو با «المجله» گفتند دولت در قالب سند چشم انداز ۲۰۳۰ اقدام به رصد و بررسی مشکلات آموزشی کنونی کرده است. بی توجهی به مهارت های فردی و دانش آموختگان و عدم برخورداری شیوه های آموزشی از کیفیت مناسب با نیازمندی های بازار کار و عدم پیشرفت هیات های تدریس از جمله موانع کنونی هستند. اراده و پشتکار قوی برای اجرا و پیگیری و ارزیابی نتایج برنامه های آموزشی یکی از جنبه های تحول زا در این حوزه است.

نگاه به معلم 

آموزش و مدرسه سازی پس از شوک اول نفتی در نیمه دهه هفتاد میلادی گسترش پیدا کرد و دولت به منظور توزیع ثروت تلاش عظیمی برای جذب نیروهای بومی در ساختار آموزشی انجام داد چون وظیفه معلمی برای خیلی ها از نظر درآمد و مرخصی های طولانی به خصوص در تابستان و همچنین پاداش ها و بازنشستگی آسان تر و جذاب تر بود.

استفاده از نیروهای بومی و جذب فارغ التحصیلان دختر و پسر برای تدریس مساله مبرم از نظر مراکز تصمیم گیرنده در آن زمان بود. فارغ التحصيلان رشته های ادبی و حوزه معارف در دهه های هفتاد و هشتاد میلادی با سرعت بیشتری برای کار تدریس جذب شدند چون این رشته ها در دانشگاه های سعودی مورد توجه قرار داشتند و همچنین تعداد فارغ التحصیلان رشته های علمی و زبان انگلیسی محدود بود. تدریس کلیه دروس علمی و ادبی توسط معلمان زن و مرد سعودی در سال های ۲۰۰۰ تا ۲۰۱۰ میلادی آغاز شد.

نگاه به معلمی به ویژه پس از اعلام سند چشم انداز ۲۰۳۰ دستخوش تحول شده و این شغل به عنوان یک سرویس خدمات آموزشی معرفی شد. به عبارت دیگر معلمان حتما باید از گواهی معلمی با شروط اعلام شده برخوردار باشند و مهارت های افراد برای تصدی این شغل در نظر گرفته می شود. به اینها باید ارزیابی های سالانه عملکرد و پاداش و مزایا بر اساس ارزیابی را افزود. بنابراین شغل معلمی دیگر آن کار راحتی نبود که همه برای تضمین آینده خود به دنبالش بودند بلکه یک شغل طاقت فرسا شد و معلمان باید در طول مسیر تدریس پله های ترقی را یکی یکی پیموده و پیشرفت کنند چون اگر معلم در جای خود در جا بزند و تلاش کافی برای پیشرفت انجام ندهد به ناچار از گردونه نظام آموزشی خارج می شود.

اینجا بحث نوآوری و تلاش و پیشرفت و خودسازی و تلاش برای ارتقای سطح علم مطرح می شود و وضعیت معلم خوب با معلم معمولی یا بد از نظر ارتقای درجه و پاداش فرق می کند. صرفا داشتن مدرک کارشناسی برای معلم شدن کافی نیست بلکه باید با مهارت های اساسی معلمی همراه باشد.

 

واحد تربیت بدنی دختران برای نخستین بار گنجانده شد

 

زبان انگلیسی و تفکر انتقادی

زبان انگلیسی اغلب دانش آموزان سعودی و غیر سعودی در مدارس دولتی ضعیف است. ضمنا برخی خانواده ها متوجه نیستند که آموزش زبان چه اندازه برای آینده کودکان مهم است چه اینکه منجر به افزایش شانس دانش آموختگان برای پذیرش دانشگاهی یا حتی بازار کار می شود.

تدریس زبان انگلیسی و شاید زبان های دیگر همچون چینی و فرانسوی و اسپانیایی یا مثلا ژاپنی از کلاس اول ابتدایی یک گام مترقی برای ترویج آموزش زبان انگلیسی است. کودکان شش هفت ساله مهارت بیشتری برای یادگیری زبان دارند و در این زمینه معلم مناسب و توجه خانواده نقش موثری ایفا می کند.

«المجله» این موضوع را با کارشناسان در میان گذاشت. همه صاحبنظران از موضوع گنجاندن زبان انگلیسی در مواد درسی از کلاس اول ابتدایی استقبال گسترده کردند. متخصصان بر این باورند که نکته مهم در مساله یادگیری زبان خارجی وجود معلمین متخصص تدریس زبان های خارجی در مدارس است تا بتوانند این برنامه را اجرا کرده و به ثمر برسانند.

کارشناسان می گویند گام بعدی تقویت و توجه به تدریس زبان خارجی در مقاطع آموزشی پیش از مدرسه مثل پیش دبستانی و مهدکودک و افزایش برنامه های هدفمند و جمعیت های زبان خارجی در برنامه های مدرسه و تعطیلات تابستانه است.

کارشناسان بر این باورند که یادگیری زبان های خارجی در سنین کودکی در تقویت دگرپذیری و تنوع و پذیرش فرهنگ های گوناگون و فاصله گرفتن از پیشداوری در بلند مدت موثر است. تحول در حوزه گردشگری نیازمند پرورش نیروهای کارآمد در این بخش و آشنایی ژرف با فرهنگ های گوناگون است.

افزودن تفکر انتقادی و تدریس فلسفه برای اولین بار در برنامه های درسی در سعودی پیام مهمی در بردارد. فلسفه جمود عقلی و تحجر را از بین می برد و با فاصله گرفتن از کلیشه گرایی و روزمرگی راه را برای تحلیل و تفسیر و سنجش و پذیرش و تحقیق برای ایجاد زمینه های پیشرفت و ترقی در بخش های فرهنگ و سیاست و اقتصاد و مذهب و غیره هموار می کند.

پرورش و تربیت اندیشه های نو با ظرفیت همگامی با متغیرها و نقش آفرینی در ساختن حال و حرکت به سمت آینده و فاصله گیری از کلیشه گرایی و پیشداوری و دست روی دست گذاشتن و تبعیت بی چون و چرا عوامل اصلی برای ایجاد نسل نو و آینده است که بتواند سکان آینده خلاقیت و ظرفیت سازی خلاقانه را هدایت و الگوی منحصر به فردی در حوزه توسعه معرفی کند.

آینده چه شکلی خواهد بود؟

نایف عبد الله شهروند ۴۰ ساله ساکن سعودی در حالیکه کتاب های فرزندانش را ورق می زند می گوید «شبیه آلبوم عکس هستند. متون در یک قالب مشوق گنجانده شده و همه کودکان قدرت فهم و درک آن را دارند». او کتاب های درسی قطور دوران مدرسه خودش را به خاطر آورد که پر بودند از متون دشوار با شیوه بیان ملال آور و غیر جذاب.

سعودی اینک به دنبال هدایت و معرفی الگوی آموزشی آینده در منطقه با استقرار یک نظام آموزشی موثر و ارتقای رتبه نهادهای آموزشی در شاخص های منطقه ای و بین المللی است.

بازنگری در سیاست های قدیمی و ایجاد زمینه های متعدد برای کاهش سال های تحصیلی دانش آموزان برتر و ممتاز و افزایش نقش آفرینی خانواده ها به عنوان مکمل مدرسه و افزایش برنامه ها و مهارت آموزی ها مثل ارتباط اجتماعی و همبستگی و پروژه های گروهی و شناسایی مهارت و استعداد دانش آموختگان در حوزه علمی و هنری و موسیقی و ورزشی منجر به تامین نیازمندی های کشور در آینده در مدت زمان بسیار کوتاه می شود.

تحول در نظام آموزشی منجر به تربیت و پرورش نسل جدید نیروی کار و همگرایی ارزش های بازار اشتغال بخش خصوصی و ارزش های فردی می شود چرا که دولت سعودی روی رشد استخدام در بخش خصوصی و طرح های خلاقانه و نوآوری های فردی و کارآفرینان حساب باز کرده است.