برنامه «ساخت سعودی»؛ بی اعتنایی به نفت یا تنوع بخشی به اقتصاد؟

سعودی در مسیر خودکفایی و افزایش محتوای ملی و صادرات غیر نفتی
مصرف کنندگان عرب در کشورهای خلیج و اردن و سوریه و مصر و یمن بازار بزرگ محصولات سعودی هستند

بندر الخریف وزیر صنایع و ثروت معدنی سعودی تعریف می کند که شاهزاده محمد بن سلمان ولیعهد سعودی روزی از او پرسید «شماغت (چفیه) ساخت کجاست»؟ چون اکثر شماغ های سعودی که پوشش ملی و اصیل در این کشور است ساخت سوئيس و انگلیس و چین هستند.

وزیر منظور ولیعهد را فهمید که سعودی نه تنها باید به مرحله ای برسد که خوراک و پوشاک مورد نیاز کشور در داخل تولید بلکه وارد فاز صادرات شود.

اهداف بزرگ نیازمند تلاش جدی هستند و از این رو دولت سعودی با شعار فراگیر «ساخت سعودی» حمایت از صنایع سعودی و یکدست سازی نظام تولید داخلی را کلید زد. این شعار حکایت تلاش و همت برای بکار گیری معیارهای بهینه در حوزه صنایع و ورود به مرحله خود کفایی و سپس رقابت در بازارهای جهان است.

بندر الخریف حدود دو سال پیش سکان هدایت این وزارتخانه را برعهده گرفت. او در خانواده صنعت کار اصیل بزرگ شد که ناگفته ها و رمز و رازهای حوزه صنایع و راهکارهای توسعه آن را می دانستند. بخش خصوصی نمی تواند به تنهایی انقلاب صنعتی را هدایت کند و پیش ببرد بلکه در این مسیر حمایت و ساپورت و وام های دولت شرط اصلی برای تحقق چنین تحولی است. حمایت دولت محرک اساسی برای روشن شدن چشم انداز صنایع داخلی به شمار می رود.

اما آیا سعودی تصمیم گرفته که رفته رفته به درآمدهای نفتی پشت کند؟ چه انتظاری از برنامه «ساخت سعودی» می رود؟ صنایع سعودی کجا ایستاده است؟ آیا این برنامه به دنبال افزایش قدرت نرم سعودی در حوزه برندهای داخلی و کالاهای داخلی و بازاریابی و اعتبار بخشی محصولات سعودی است؟

گزارش زیر درباره چشم انداز برنامه «ساخت سعودی» و اندیشه اقتصادی سعودی است.

برنامه «ساخت سعودی» در حقیقت انگیزه ای برای تولید انبوه کالا است که می تواند با توجه به اعتبار معنوی و مالی تولیدات سعودی به جایگاه ویژه در سطح بین المللی برسد

 

وضعیت صنعت سعودی

«ساخت سعودی» یا تولیدات سعودی برای مصرف کنندگان عرب به ویژه در کشورهای همسایه سعودی پدیده جدیدی نیست. مصرف کنندگان عرب در کشورهای خلیج و اردن و سوریه و مصر و یمن بازار بزرگ محصولات سعودی هستند. مهر «با استاندارد سعودی» برای اطمینان بخشی به مصرف کنندگان کافی است چون آنها می دانند که پولی که بابت کالایشان دادند هدر نرفته چون کالای با کیفیت را با قیمت پایین خریده اند و این کالا فرقی با کالای اروپایی یا آسیایی یا حتی آمریکایی ندارد.

تولیدات داخلی سعودی فقط مواد غذایی و وسایل منزل و محصولات کودکان نیست بلکه شامل صنایع پزشکی و فناوری و فلزات و مصالح ساختمانی نیز می شود.

فهرست «ساخت سعودی» بلند بالا است و تجهیزات مخابرات و تولید برق و شیرین سازی آب را در خود جای می دهد.

حالا نگاهی آماری می کنیم به بخش صنایع سعودی:

  • ۲۶ فعالیت صنعتی
  • ۷۴۰۰ نوع کالا
  • صادرات به ۱۷۸ کشور
  • ۱.۱ تریلیون ریال (۲۹۰ میلیارد دلار) میزان سرمایه گذاری صنایع در سعودی

 

تحول جدیدی اتفاق افتاده؟

وزیر صنایع و ثروت معدنی سعودی گفت «برنامه ساخت سعودی بسته عظیم مزایا و فرصت ها است چون این طرح برای افزایش دامنه فعالیت و تبلیغ و بازاریابی محصولاتش در داخل و بقیه کشورهای جهان فعالیت می کند».

برنامه «ساخت سعودی» در حقیقت ائتلاف صنعتگران و کارخانه داران است که چندین هزار صنعتگر سعودی را در برمی گیرد. این برنامه منجر به ایجاد یک زمینه مشترک برای پایبندی به کیفیت و هویت مشخص و معتبر می شود. بالا بردن استانداردهای مد نظر و هویت سازی مشترک و قیمت مناسب و کاهش هزینه افزایش تقاضا و گسترش بازار کالاهای سعودی را به دنبال دارد.

گسترش بازار محصولات سعودی در دو سطح و به شکل همزمان انجام می شود:

-افزایش مصرف تولیدات داخلی و اختصاص سهم عمده بازار سعودی به محصولات ساخت سعودی.

-افزایش بازار صادرات و حمایت و اسپانسری و بازاریابی برای صنایع نوپا و جدید. 

 

اول خودکفایی

در گزارش آمار سالانه مرکز آمار کشور وضعیت صادرات و واردات سعودی در ۲۰۱۹ بدین قرار است:

  • ارزش کل صادرات (اغلب نفت و فرآورده های نفتی) حدود ۲۶۲ میلیارد دلار و واردات ۱۵۳ میلیارد دلار بوده است.
  • تراز تجاری به نفع صادرات و بیش از ۱۰۰ میلیارد دلار بیشتر از واردات بوده است.
  • ارزش واردات محصولات فرآوری شده ۱۱۴ میلیارد دلار بوده است.
  • خودکفایی در بازار داخلی از جمله اهداف برنامه «ساخت سعودی» است.
  • صنایع داخلی کشور قادر به تولید کالاهای وارداتی به ارزش بیش از ۱۰۰ میلیارد دلار هستند.
  • مقاوم سازی اقتصاد سعودی و رونق صنایع بر اثر افزایش مصرف کالاهای ساخت داخل بیشتر می شود.

سعودی باید به مرحله تولید پوشاک و مواد غذایی کشور برسد

 

گذار به دولت صنعتی

خالد الموسی کارشناس اقتصادی در گفتگو با «المجله» گفت «افزایش معیارهای سنجش کیفیت محصولات داخلی باعث تشویق مصرف کنندگان کشور به خرید کالاهای تولید داخلی می شود چون قیمت مناسب و کیفیت برتر معیار تمام مصرف کنندگان در جهان است».

او افزود «فرصت بیش از هر زمان دیگری برای سعودی مهیا است تا معادله جدیدی برقرار کند: خودکفایی و تلاش برای افزایش صادرات غیر نفتی. این لزوما به معنای تبدیل شدن به کشور صنعتی نیست. تنوع بخشی به اقتصاد از طریق گسترش و افزایش مشارکت بخش های غیر نفتی مثل گردشگری و فناوری و کشاورزی و صنایع اولویت کنونی دولت است».

دولت سعودی در وضعیت کنونی به دنبال تبدیل شدن به «کشور صنعتی» نیست. تنوع بخشی به اقتصاد و توسعه بخش هایی که سهم کمتری در تولید ناخالص داخلی دارند در اولویت قرار دارد.

دیجتالی شدن در بخش صنعتی و تولید با قدرت رقابت و فراوانی منابع اولیه از مزایای نسبی محصولات سعودی برای رقابت بهتر هستند.

شرکت های سعودی کارخانه ها و مزارع خارج کشور دارند. برای مثال شرکت های فرآورده های لبنی سعودی برای تغذیه ده ها هزار راس گاو در مزرعه های وسط بیابان مزارع جو در اوکراین دارند. برخی از شرکت های سعودی در حوزه کاشت قهوه در برزیل سرمایه گذاری کرده اند. افزایش سرمایه گذاری های خارجی در راستای تامین مواد مورد نیاز برای صنایع داخلی منجر به ارتقای جایگاه صنعتی در سعودی می شود.

بانک صادرات

برنامه «ساخت سعودی» در راستای توسعه عمدتا ۴ بخش فعالیت می کند:

  • صنایع
  • انرژی
  • معادن
  • خدمات لجستیکی

چند هزار کارخانه صنعتی و فرصت سرمایه گذاری زیر مجموعه بخش های یاد شده هستند. اما چه نهادی اسپانسر صادراتی این مجموعه ها است؟

«بانک صادرات و واردات» چندی پیش آغاز به کار کرد. این بانک به عنوان برند تجاری سعودی در خارج نقش آفرینی می کند و بازوی مالی برنامه «ساخت سعودی» است. البته چندین صندوق مالی دولتی و سازمان شهرهای صنعتی موسوم به مدن بازوی مالی این برنامه هستند. به اینها باید سرمایه گذاری سرمایه گذاران سعودی در حوزه صنعتی را اضافه کنیم. بخش کشاورزی نیز از حوزه های قید شده در برنامه «ساخت سعودی» است.

عبد الرحمان الاحمد کارشناس اقتصاد و حسابداری در گفتگو با «المجله» گفت «سعودی تجربه بیشتری برای ایجاد راهکار و ابزارهای اجرایی لازم برای اصلاح مشکلات کسب کرده است. مساله اینجا درباره صنایع غیر نفتی با ارزش افزوده بالا است. فراهم کردن بازوهای مالی بیشتر و وضع ضوابط حمایتی در سعودی حاکی از اراده و پیگیری دولت سعودی برای تقویت و رونق بخشی به حوزه صنعتی است».

اهداف مورد نظر به روایت آمار

اهداف برنامه «ساخت سعودی» عبارتند از:

  • سهم بخش خصوصی از تولید ناخالص داخلی به ۶۵ درصد افزایش پیدا کند
  • صادرات غیر نفتی از ۱۶ درصد کنونی به ۵۰ درصد در ۲۰۳۰ افزایش پیدا کند
  • ۱.۳ میلیون شغل برای شهروندان زن و مرد سعودی ایجاد شود
  • معرفی نیروهای خلاق و ظرفیت سازی برای توسعه و فعالیت برون مرزی
  • جذب میلیاردها دلار سرمایه خارجی به بخش صنایع داخلی و صادرات

دولت سعودی همواره اعلام کرده که به تدریج بخش نفت را کنار می گذارد و از این حوزه به عنوان منبع اصلی درآمد و بودجه کشور دست می کشد و سلطه نفت بر ساختار اقتصاد کشور را برمی چیند. صادرات غیر نفتی در دهه هشتاد و نود میلادی کمتر از ۸ درصد کل صادرات کشور بود. دولت سعودی گام های پرشتابی برای افزایش رقابت پذیری محصولات سعودی با کیفیت برداشت که از این میان می توان به اصلاح برخی قوانین و معافیت صنایع از بسیاری از مالیات های دولت و ثابت نگه داشتن قیمت انرژی برای صنایع اشاره کرد.

بزرگ کردن اقتصاد

افزایش صادرات لزوما به معنای کاهش واردات نیست. هر چقدر اقتصاد بزرگ تر شود و تولید ناخالص داخلی افزایش پیدا کند مصرف بیشتر می شود.

قیمت نفت از ۲۰۱۱ تا ۲۰۱۴ افزایش قابل ملاحظه پیدا کرد که منجر به رشد صادرات و تولید ناخالص داخلی و نیز افزایش واردات شد. البته این طبیعی است. برنامه «ساخت سعودی» افزایش صادرات سعودی را در پی خواهد داشت البته نفت خام صادراتی در این میان ارزش افزوده نیست بلکه یک کالای استراتژیک خواهد بود.

سعودی به این سادگی به نفت پشت نمی کند چون نفت منبع درآمد زای معتبر در تقریبا یک سده گذشته بوده است. وضعیت خزانه دولت سعودی با افزایش قیمت نفت بهتر خواهد بود.

طرح و اجرای «برنامه ساخت سعودی» چشم انداز روشن تری برای اقتصاد کشور ترسیم می کند. اقتصاد سعودی نباید تحت تاثیر قیمت نفت بماند.

تولید انبوه و سیاست حمایتی

سیاست حمایتی در دکترین اقتصادی سعودی نیست. کالاها به شرطی که طبق استانداردهای سعودی باشند در بازار داخلی یافت می شوند. دولت سعودی محدودیتی برای ورود و خروج سرمایه نگذاشته است. فقط صادرات برخی از کالاهای استراتژیک یا محصولات مرتبط با امنیت کشاورزی و امنیت آبی و غذایی منع شده است.

برنامه «ساخت سعودی» انگیزه ای برای تولید انبوه کالاهایی است که با توجه به اعتبار محصولات سعودی می توانند در بازار بین المللی رقابت کنند.

عبد الرحمان الاحمد گفت «سعودی با شتاب در مسیر تولید انبوه کالا و خدمات گام بر می دارد. پیشرفت در حوزه فناوری و تسهیل فعالیت کارخانه ها منجر به کاهش قابل توجه هزینه های ثابت مثل آب و برق می شود چون هزینه ها بین تعداد انبوه کالا و محصولات توزیع می شوند و این افزایش قدرت رقابت با کشورهایی مثل چین و ترکیه و هند را به دنبال دارد».

او در پایان اظهار داشت «افزایش میزان صادرات غیر نفتی در سال های گذشته مجالی برای تنوع بخشی به اقتصاد فراهم کرد. برنامه «ساخت سعودی» یکی از گام های زنجیره ای تحول آفرین در کشور است تا سعودی به یک کشور صنعتی دانش بنیان و گردشگر محور و تولید محور تبدیل شود».

میزان رشد و توسعه صنایع سعودی با توجه به اعداد و شاخص های عملکردی از پایان سال جاری تا ۲۰۳۰ مشخص خواهد شد.