گفتگوهای ریاض و تهران

تقابل پیچیده و راهکارهای خلاقانه برای همکاری پایدار
اندیشه سیاسی سعودی بر این باور است که تا وقتی که دو کشور به توافق بلند مدت نرسند منطقه روی آرامش نخواهد دید

روابط بین سعودی و ایران در تقریبا یک قرن گذشته یعنی در دوره شاه و بعد از انقلاب پر فراز و نشیب بوده و دو کشور تقابل و تعامل و گرمی و سردی روابط را تجربه کردند. ریاض و تهران برای اولین بار در ۱۹۲۹ روابط دیپلماتیک برقرار کردند. اختلاف نظر و مذاکره و تقابل و آشتی در روابط در دوره های گوناگون شاهنشاهی و پس از انقلاب و تغییر حکومت ها همواره وجود داشته است. دکترین ریچارد نیکسون رییس جمهور فقید آمریکا در دهه هفتاد میلادی این بود که سعودی و ایران «دو ستون» یا «دو قلو» ) Twin Pillars) هستند و حفظ موازنه این دو قدرت منجر به حفظ ثبات در منطقه خلیج و خاورمیانه می شود.

روابط بین پادشاهان سعودی از دوره ملک عبد العزیز آل سعود (۱۸۷۶-۱۹۵۳) تا ملک عبد الله بن عبد العزیز (۱۹۲۴-۲۰۱۵) و ایران پر فراز و نشیب بوده و گاه به سمت همگرایی و گاه واگرایی درباره مسایل پیچیده در منطقه رفت.

مناسبات بین دو کشور همزمان با روی کار آمدن ملک بن سلمان بن عبد العزیز پادشاه کنونی سعودی در اوج تقابل و اختلاف نظر شدید درباره برخی از مشکلات منطقه و جهان بود. اغلب این مشکلات ناشی از قدرت گیری بیش از حد رژیم انقلابی در ایران است که این کشور را به بازیگر ناخوشایند و مسلط در برخی از کشورهای عربی تبدیل کرد. نقش رژیم ایران از سیاست فراتر رفت و به حضور نظامی رسید. سعودی و ایران درباره امنیت خلیج و انرژی و مشکلات یمن و عراق و برنامه هسته ای و تسلیحات راهبردی و غیره به شدت اختلاف نظر دارند.

مقام های امنیتی دو کشور در بغداد دیدار کردند. این گفتگوها که با پادرمیانی عراق انجام شد تلاش برای برقراری آرامش در منطقه است. آیا می شود به نتیجه این مذاکرات خوش بین بود؟ اولویت سعودی چیست؟ آیا می توان گفت که با توجه به رویکرد دولت سعودی برای برقراری امنیت و ثبات در منطقه راهکارهای خلاقانه محور گفتگوها است؟

گفتگوی واقعی و توافق های پیشین 

شاهزاده فیصل بن فرحان وزیر خارجه سعودی دو ماه پیش در گفتگو با شبکه سی ان ان آمریکا گفت «گفتگو با طرف ایرانی واقع بینانه است اما همگرایی و نزدیکی بین دو کشور به شرطی اتفاق می افتد که «ایران از فعالیت های تهدید آفرین برای ثبات و امنیت کشورهای منطقه از لبنان گرفته تا سوریه و عراق و یمن و نقش مخرب در کشورهای منطقه از جمله در سعودی مثل مجهز کردن نیروهای تروریستی به مواد لازم برای ساخت مواد منفجره و غیره دست بکشد».

گفتگوهای بغداد دریچه ای در دیوار سترگ بین دو کشور گشود. مصطفی الکاظمی نخست وزیر عراق پادرمیانی کرده است. او که زمانی چهره اطلاعاتی بوده می داند که هر گونه تلاش و اقدام مفید و معقولانه برای همگرایی بین دو کشور باید در ابتدا از طریق «کانال های امنیتی» انجام شود. البته این گفتگوها مذاکره صرف نبود بلکه وزیر خارجه سعودی تلویحا به امکان همکاری بین دو کشور اشاره کرد و گفت «از ایران می خواهیم تا از اقدامات بی ثبات کننده در منطقه و رفتار ستیزه جویانه دست بکشد. بی گمان اگر ایران این کار را انجام دهد امکان نه فقط نزدیکی بلکه همکاری وجود دارد».

سعودی و ایران چندین سال پیش چند توافقنامه امنیتی و تجاری و تفاهم نامه همکاری برای مبارزه با مواد مخدر امضا کردند. این توافقات مورد تایید دو کشور قرار گرفته و قابلیت اجرایی دارند. یک توافقنامه مهم امنیتی بین دو کشور در ۲۰۰۱ امضا شد. سفر متقابل مقام های ارشد دو طرف از دهه نود افزایش یافت و تا ۲۰۱۰ ادامه پیدا کرد.

اندیشه سیاسی سعودی بر این باور است که تا وقتی که دو کشور به توافق بلند مدت نرسند منطقه روی آرامش نخواهد دید و فرصت برای رویکردهای مشترک در جهت توسعه و صلح و ثبات فراهم نخواهد شد. اصلاح طلبان به طور عام چه در دوره هاشمی رفسنجانی و محمد خاتمی و حتی حسن روحانی موافق این خط مشی سعودی بودند اما گروه های اصولگرا بر این باورند که دولت سعودی از لحاظ سیاسی در اردوگاه غرب قرار دارد و مذاکره و توافق با آن دشوار است.

محمد جواد ظریف وزیر خارجه که در آمریکا تحصیل کرده در فایل صوتی لو رفته به صراحت گفت که اصولگرایان تندرو در سپاه دست بالا دارند و در سیاست دخالت می کنند. متغیرهای متعددی از آغاز جنگ یمن در ۲۰۱۵ اتفاق افتاده است. سعودی از یمن با عنوان کمر لرزان خود یاد می کند. تاسیسات نفتی شرکت آرامکو سعودی در بقیق و خریص در ۲۰۱۹ مورد حمله قرار گرفت که ضمن پیچیده تر کردن شرایط رویارویی تقریبا روزمره بین سعودی و ایران از طریق متحدان تهران در صنعا را کلید زد.

نشست های بی نتیجه متعددی بین ایران و گروه ۵+۱ برگزار شد

 

اولویت های سعودی

گفتگو درباره یمن و حفظ امنیت خلیج از دست برنامه های هسته ای و موشکی ایران اولویت اول سعودی است. به خصوص اینکه دولت فعلی آمریکا از خاورمیانه شانه خالی کرده و خلیج نبض خاورمیانه است. رویارویی و تقابل با چین و روسیه اولویت دولت آمریکا شده. آمریکا برای توافق با ایران ابراز آمادگی کرد و دو طرف وارد مذاکرات دشواری شدند اما گروه های تندرو و اصولگرا در ایران نمی خواهند مذاکرات به نتیجه برسد.

تداوم حمایت ایران از گروه حوثی ها در یمن مایه نگرانی ریاض است و بحران یمن را طولانی تر می کند. تداوم جنگ به معنای بی ثباتی و اوضاع شکننده در همسایه جنوبی سعودی است. جنگ در یمن امنیت ملی سعودی را در معرض تهدید قرار می دهد. گفتگو درباره یمن مقدمه مناسبی برای حل این موضوع است اما ریاض در عین حال نمی خواهد رژیم ایران از نفوذ گسترده در یمن برخوردار باشد و در تشکیل دولت های یمن یا راهکارهای احتمالی در آینده دخالت کند.

سعودی و ایران در دهه نود میلادی چند دور گفتگو کردند اما آن زمان دو کشور فارغ از بمبگذاری های شهر خبر در ۱۹۹۵ مسایل بسیار بحث برانگیز و داغ کنونی را نداشتند. گروه موسوم به «حزب الله سعودی» در آن زمان به عنوان عامل حملات معرفی شد.

خاورمیانه آرامش بسیار بیشتری نسبت به وقت کنونی داشت. آمریکا در ۲۰۰۳ به عراق حمله کرد و عراق در دام دخالت های ایران افتاد و جنگ و درگیری فرقه ای آغاز شد. دولت سعودی همواره برای کنترل اوضاع و ترمیم روابط تلاش کرد.

امنیت خلیج بسیار حساس است. ریاض نمی خواهد خلیج عربی به حوزه نفوذ ایران تبدیل شود و کشورهای منطقه مثل بحرین را ببلعد. رژیم ایران حرف های محمد رضا پهلوی درباره اینکه بحرین یکی از استان های ایران است را تکرار می کند. شاه ایران و فیصل بن عبد العزیز پادشاه فقید سعودی (۱۹۷۵-۱۹۰۶) روابط پر فراز و نشیبی درباره بحرین داشتند که دست آخر شاه استقلال بحرین را به رسمیت شناخت اما ۳ جزیره امارات از سوی ایران تصرف شد و ریاض حاکمیت ایران بر جزایر اماراتی را نمی پذیرد.

درباره برنامه موشکی ایران باید گفت که سعودی برای مقابله با هر گونه اقدام نظامی احتمالی از سوی ایران ظرفیت و امکانات نظامی عظیم و گسترده دارد اما مساله اصلی این است که نباید مسابقه تسلیحاتی جایگزین توسعه و رفاهمندی شود. دولت سعودی یک حکومت انقلابی نیست و نمی خواهد ظرفیت ها و امکانات خود در مسیر مسابقه تسلیحاتی بی فایده هدر بدهد.

در شرایط کنونی افزایش توانمندی نظامی ایران بی گمان منجر به افزایش توانایی نظامی سعودی خواهد شد.

نگرانی اصلی درباره برنامه هسته ای ایران فارغ از امکان دست یابی به بمب هسته ای آلودگی زیست محیطی است چون محافظت درست و حسابی از این نیروگاه ها انجام نمی شود و نفوذ در آنها به راحتی امکان پذیر است مثل اتفاقی که در سایت نطنز افتاد. ضمنا ایران یک کشور زلزله خیر است!

اگر ایران بمب هسته ای تولید کند اختلال در موازنه شدت و عمق بیشتری به خود می گیرد و این مایه نگرانی سعودی است. دولت سعودی و جامعه جهانی خواستار منطقه خلیج عاری از تسلیحات غیر متعارف هستند.

مسایل دیگر  

نقش آفرینی سعودی در بحران سوریه کاهش پیدا کرد و فعالیت هیات مذاکره کننده نیروهای انقلاب و مخالفان رژیم سوریه در سعودی متوقف شد. اظهاراتی درباره حمایت ریاض از راهکار سیاسی در سوریه با مشارکت رژیم فعلی و خروج نیروها و شبه نظامیان خارجی از سوریه مطرح شده است.

رویکرد مصطفی الکاظمی نخست وزیر عراق مایه رضایت و خشنودی سعودی است. الکاظمی خواستار احیای نقش موثر عراق در کشورهای عربی پیرامون این کشور است.

گفتگوهای سعودی و ایران در عراق بیانگر روابط گرم میان سعودی و دولت الکاظمی است. الکاظمی شخصا روابط خوبی با شاهزاده محمد بن سلمان ولیعهد سعودی دارد. دید و بازدیدهای رسمی بین عراق و سعودی در چند ماه گذشته افزایش یافته و دولت سعودی تعهد داده تا کمک های مالی برای برخی پروژه های بازسازی در عراق ارایه کند.

دولت سعودی به خوبی می داند که ایران همسایه عراق است و پروژه افزایش نفوذ حدی دارد اما ایران باید حد خود را نگه دارد و عراق به همسایه دردسرساز و مزاحم در یک منطقه اساسا بی ثبات تبدیل نشود.

لبنان این روزها محور بحث و گفتگوها نیست چون مشکلات و کشمکش سیاسی و فروپاشی اقتصادی در این کشور سربه فلک کشیده و تهدید وجودی برای کل لبنان شده است. مساله لبنان به ویژه در شرایط دشوار کنونی این کشور شاید اصلا روی میز گفتگوهای سعودی و ایران قرار نگیرد. پرونده قاچاق مواد مخدر هم حل نشده و یک تجاوزگری آشکار علیه سعودی به شمار می رود چون ایران مسیر اصلی قاچاق است. می توان از طریق اجرای توافقنامه امنیتی در ۲۰۰۱ جلوی ورود مواد مخدر به سعودی را گرفت.

گروه شبه نظامی حوثی وابسته به ایران

 

خوش بینی بیجا

شکاف و اختلافات بین دو کشور فراوان است و ایجاد همگرایی و دیدگاه های مشترک تلاش طاقت فرسا و ابتکار راهکارهای خلاقانه برای آینده منطقه می طلبد. دولت سعودی نرمش زیادی برای مذاکرات غیر سطحی با طرف ایرانی نشان داده و برای رسیدن به راهکارهای توافقی چندان سختگیر نیست. آمریکا و اروپا و چین و روسیه در گفتگوهای دشوار در وین شرکت کردند و سعودی نیز بر این باور است که فضای مناسبی برای دست یابی به راهکارهای معقول وجود دارد. راهکارهایی که به جنگ و درگیری های بیهوده و مسلح کردن شبه نظامیان در چند کشور عربی پایان دهد.

پایان جنگ یمن و فشار بر جنگ افروزان حوثی برای تبدیل شدن به حزب سیاسی و توافق درباره امنیت خلیج سرآغاز جدیدی است اما راه دشواری در پیش است و دست یابی به راهکار امکان دارد.

سعودی معتقد است همکاری با ایران قابلیت اجرایی دارد و اصلاح طلبان تمایل به ارتباط و همکاری با سعودی دارند اما در شرایطی که اصولگرایان تندرو در ایران حرف اول و آخر را می زنند پرونده روابط بین سعودی و ایران در جا خواهد زد و رویارویی تا اطلاع ثانوی بین دو قدرت بزرگ منطقه ادامه پیدا می کند.