سعودی در آفریقا؛ حکایت سازندگی و بخشندگی

سرمایه گذاری سعودی در قاره سیاه؛ حرکت توسعه باز نمی ایستد
سیریل رامافوزا رییس جمهور آفریقای جنوبی ۲۰۱۸ در کاخ السلام جده مورد استقبال ملک سلمان بن عبد العزیز خادم حرمین شریفین قرار گرفت (واس)

حرکت سرمایه گذاری و برنامه های توسعه محور سعودی در آفریقا شتاب فزاینده به خود گرفته که در راستای هدف دولت برای یاری به کشورهای آفریقایی در جهت تحقق توسعه و تامین اهداف مردمان این قاره و نیز همسو با استراتژی سعودی برای رسیدن به امنیت غذایی بلند مدت اجرا می شود. دولت سعودی تجربه های خود در بخش انرژی را به کشورهای آفریقایی منتقل می کند.

تجربه همه گیری کرونا نشان داد که چشم انداز تیزبینانه و دور اندیش دولت سعودی برای لزوم رسیدن به امنیت غذایی درست است. دولت سعودی سرمایه گذاری های کلانی در حوزه کشاورزی و تولیدات حیوانی در کشورهای آفریقایی انجام داده است. ۲۴ درصد زمین های کشاورزی حاصلخیز جهان در آفریقا است.

اظهارات ولیعهد سعودی شاهزاده محمد بن سلمان در کنفرانس سران در پاریس که به منظور بررسی «مشکلات کمبود تامین مالی کشورهای آفریقایی» برگزار شد بیانگر نقش اصلی صندوق توسعه سعودی در فرآیند توسعه آفریقا در چهل سال گذشته است. این صندوق سعودی به بیش از ۴۵ کشور آفریقایی ۵۸۰ وام و کمک مالی به ارزش بیش از ۵۰ میلیارد ریال ارایه کرد.

شرایط اقتصادی کنونی در اکثر کشورهای آفریقایی که سعودی آنجا سرمایه گذاری کرده نشان می دهد برنامه راهبردی دولت سعودی برای به حرکت در آوردن چرخ اقتصادی و تثبیت امنیت و ثبات و خاتمه دادن به درگیری ها نتیجه بخش بوده است. دولت سعودی همچنین از تلاش های بین المللی در جهت مقابله با گروه های تروریستی و تندرو در کشورهای ساحل و صحرای آفریقا حمایت می کند. این تلاش ها علاوه بر مبارزه با تروریسم منجر به بهبودی توانمندی های امنیتی کشورهای آفریقایی می شود که تاثیر خوب و سازنده ای روی شرایط اقتصادی دارد چون توسعه بدون امنیت شدنی نیست.

صندوق سرمایه گذاری عمومی سعودی چندین پروژه و برنامه به ارزش کلی ۱۵ میلیارد سعودی در بخش های گوناگون انرژی و معادن و ارتباطات و مواد غذایی و زیر ساختارها و غیره در آفریقا اجرا می کند البته دامنه سرمایه گذاری های کلان سعودی به اینجا محدود نمی شود. دولت سعودی برای شناسایی فرصت های سرمایه گذاری مستقیم یا غیر مستقیم در کشورهای آفریقایی می کوشد.

صندوق سرمایه گذاری های سعودی و آژانس توسعه فرانسه همچنین برنامه یک میلیارد ریالی برای توسعه کشورهای ساحل آفریقا اجرا می کنند و بدین ترتیب ارزش کلی پروژه ها و وام ها و کمک های مالی سعودی در کشورهای در حال توسعه آفریقایی به ۳ میلیارد ریال در سال جاری می رسد.

بخش کشاورزی در آفریقا در شرایط کنونی جذاب ترین حوزه برای سرمایه گذاران سعودی است. سعودی در منطقه ای برای خود قدمگاه ایجاد کرده که طی چند سال آینده به جذاب ترین مناطق دنیا از نظر سرمایه گذاری در حوزه غذایی تبدیل خواهد شد. نتایج پژوهش ها نشان می دهد که بخش کشاورزی آفریقا تا سال ۲۰۳۰ یک بازار یک تریلیون دلاری خواهد بود اما به شرطی که تمامی منابع آبی تجدید پذیر آفریقا مورد استفاده بهینه قرار بگیرد چون فقط ۲ درصد این منابع تا حالا بهره برداری شده اند.

مطالعات اقتصادی آفریقا نشان می دهد که ۶۰ درصد زمین های کشاورزی شماری از کشورهای آفریقایی هنوز مورد استفاده قرار نگرفته و سعودی در حال حاضر در حدود دو میلیون هکتار از این اراضی سرمایه گذاری انجام داده و ۷۰ درصد نیروی کار آنجا فعالیت می کنند. بخش کشاورزی از بقیه حوزه ها رشد پرشتاب تری دارد که با توجه به پیش بینی ها بیش از ۳۱ درصد خواهد بود.

این سرمایه گذاری ها نتایج سازنده و مفیدی در دوره شیوع کرونا در سعودی داشتند. سران سعودی بر خلاف اغلب کشورهای جهان درباره کمبود مواد غذایی بیم و نگرانی نداشتند چون بخش اعظم سرمایه گذاری های کشاورزی سعودی در شرق آفریقا واقع شده و دریای سرخ خط فاصل این منطقه و سعودی است و به همین دلیل محموله های غذایی در هر زمان در دسترس بودند. تنگه باب المندب بین جیبوتی قرار دارد و این کشور یک مرکز لجستیکی برای واردات و صادرات محصولات کشاورزی از سعودی به شرق آفریقا و بر عکس است.

طبق گزارش استاندارد بانک آفریقای جنوبی سرمایه گذاران سعودی در حدود ۸۰۰ هزار هکتار در زمین های آفریقا سرمایه گذاری کرده اند. این رقم معادل ۷۰ درصد کل سرمایه گذاری شرکت های کشاورزی جهان است. این رویکرد با سیاست دیگر سعودی درباره حفاظت از آب های زیرزمینی و جلوگیری از هدررفت آن در کشاورزی و استفاده از سرمایه گذاری کشاورزی برون مرزی همزمان شده است.

 

افتتاح کارخانه اسلحه سازی در آفریقای جنوبی در جریان سفر شاهزاده محمد بن سلمان به آفریقای جنوبی در ۲۰۱۶

 

نقش پررنگ 

سودان یکی از مناطق مهم سرمایه گذاری برای سعودی است که عمدتا سرمایه گذاری مشترک انجام می شود. میزان سرمایه گذاری سعودی در سودان در بیست سال گذشته بالغ بر ۳۵.۷ میلیارد دلار بوده که پروژه های به ارزش حدود ۱۵ میلیارد دلار اجرا شده اند. کارشناسان اقتصادی پیش بینی می کنند روند اجرا و حضور بخش خصوصی افزایش پیدا کند چون سعودی در ماه مارس ۳ میلیارد دلار به صندوق مشترک سرمایه گذاری در سودان تقدیم کرده است.

خانم دکتر تماضر الطیب استاد روابط بین الملل در مرکز مطالعات دیپلماتیک دانشگاه خارطوم در گفتگو با «المجله» گفت «سودان در بین کشورهای عربی بیشترین حجم مبادلات را از دهه هشتاد میلادی با سعودی دارد. بیشترین نیروی کار سودانی مقیم خارج در سعودی هستند که حواله های ارزی این افراد منبع ارزی مهم برای سودان است. اما در بخش دیگر می توان به نقش مهم مرکز امداد رسانی و اقدامات بشر دوستانه ملک سلمان اشاره کرد که تا حالا تقریبا ۲۸ پروژه به ارزش ۱۶.۴ میلیون دلار انجام داده است».

تماضر افزود «سرمایه گذاری سعودی در چند ماه گذشته در حوزه های گوناگون سودان و اتیوپی رشد و رونق داشته است چون دولت سعودی به خوبی از اهمیت منطقه شاخ آفریقا که عرصه رقابت ابر قدرت ها است اطلاع دارد و سعودی اینک نقش پررنگ و عمده و سازنده ای در سرمایه گذاری و پروژه های اجرایی در آفریقا دارد».

 

روستای سعودی که برای پناهجویان یمنی در جیبوتی احداث شد

 

تحرکات بی وقفه

سرمایه گذاری سعودی در اتیوپی نیز رشد فزاینده داشته و ۳۰۵ سرمایه گذار سعودی در ده سال گذشته برای سرمایه گذاری در اتیوپی مجوز گرفته اند که از این مجموع ۱۴۱ پروژه در تولیدات حیوانی و ۶۴ پروژه صنعتی و حدود ۱۶ توافقنامه اصلاح اراضی کشاورزی و فراهم کردن شبکه های انرژی بوده است.

سرمایه گذاری های سعودی منجر به افزایش میانگین رشد در اتیوپی به دنبال سرازیر شدن سرمایه گذاری های خارجی شد. آدیس آبابا در ۲۰۱۷ و ۲۰۱۸ از جمله پنج کشور آفریقایی بزرگ از نظر جذب سرمایه خارجی بود و ۱۵۲ شرکت آسیایی و اروپایی و حتی از شمال آفریقا در اتیوپی سرمایه گذاری کردند.

سعودی و جیبوتی نیز مناسبات سرمایه گذاری دارند. این دو کشور ۳ تفاهم نامه برای تامین مالی ۳ پروژه امضا کرده اند که یکی از آنها توافق بر سر حفاری چاه و توسعه روستایی در آفریقا از سوی سعودی است. سعودی در حوزه گردشگری اتیوپی نیز پروژه های سرمایه گذاری دارد. مبلغ کل وام و کمک سعودی از طریق صندوق توسعه سعودی برای تامین مالی پروژه ها در جیبوتی به حدود ۱.۴ میلیارد ریال سعودی می رسد.

دولت سعودی با نقش آفرینی پررنگ و سازنده در آفریقا و برخورداری از مقبولیت و اعتبار در بین سران قبایل و سیاسیون موفق به حل برخی از مشکلات و بحران ها در منطقه شده و نقش موثری در مصالحه بین اتیوپی و اریتره و امضای توافق صلح بین دو کشور پس از جنگ بیش از ۲۰ ساله داشت. این توافق تاثیر مثبت بر امنیت دریای سرخ و بنادر منطقه و افزایش توسعه داشت.

سعودی به سومالی چندین وام به ارزش حدود ۲۸۹ میلیون دلار داده که آخرین مورد آن مبلغ ۵۰ میلیون دلاری برای کمک به بودجه کشور بود. سرمایه گذاری های سعودی نقش اصلی در ساخت و ساز جایگاه های نگهداری دام و رعایت اصول بهداشت دام در سومالی قبل از صادرات دارد. یک جایگاه دیگری برای نگهداری دام در جیبوتی توسط سعودی احداث شد. این پروژه ۲۰ میلیون دلاری برای حفظ بهداشت صادرات دام سومالی اجرا می شود. ضمنا دو جایگاه دیگر نگهداری دام در شمال شرق و غرب سومالی در زمینی به مساحت ۴ کیلومتر توسط سعودی ساخته شده اند.

شاهزاده محمد بن سلمان و محمد ولد عبد العزیز رییس جمهور سابق موریتانی در جریان سفر ولیعهد سعودی به موریتانی در ۲۰۱۸

 

اقتصاد پاک

سرمایه گذاری و طرح های توسعه سعودی فقط در کشورهای آفریقایی در حال توسعه نیست بلکه به جنوب آفریقا هم که در رده کشورهای پیشرفته هستند کشیده شده است. شرکت آکوا پاور سعودی عمدتا در آفریقای جنوبی فعالیت می کند و آنجا سرمایه گذاری انجام می دهد و ۴۳.۸ گیگاوات برق و ۵.۸ میلیون متر مکعب آب آشامیدنی در روز تولید می کند. سعودی از یک پروژه برای احداث پالایشگاه با ظرفیت تولیدی ۳۰۰ هزار بشکه در روز و یک کارخانه پتروشیمی ۱۰ میلیارد دلاری تحت هدایت آرامکو در آفریقای جنوبی خبر داد.

سرمایه گذاری و کمک و پروژه های وام دهی سعودی در آفریقا بازتاب سازنده داشته است. ۶۰۰ میلیون نفر در آفریقا با قطعی برق مواجه هستند. پروژه های سعودی در حوزه انرژی پاک هم انجام می شود. اگرچه آفریقا کمترین میزان انتشار گازهای گلخانه ای در جهان را دارد ۶۵ درصد مردم آفریقا گرفتار پیامدهای ناگوار تغییرات آب و هوا هستند.

دولت سعودی تجارب آینده محور خود درباره انرژی های تجدید پذیر را با کشورهای آفریقایی به اشتراک گذاشته است. پیش بینی می شود میزان سرمایه گذاری سعودی در حوزه انرژی های تجدید پذیر در آفریقا در دو سال آینده به ۵۰ میلیارد دلار برسد. دولت سعودی برای افزایش ظرفیت تولید انرژی پاک به حدود ۵۸.۷ مگاوات تا ۲۰۳۰ تلاش می کند که از این مجموع ۴۰ درصد از طریق انرژی خورشیدی و ۱۶ درصد از طریق انرژی بادی و ۲.۷ درصد از طریق انرژی های تجدید پذیر دیگر تامین خواهد شد.

دکتر رشاد عبده رییس انجمن مطالعات اقتصادی مصر در گفتگو با «المجله» گفت «سعودی زود هنگام به اهمیت آفریقا از نظر اقتصادی و امنیتی پی برد. شرق آفریقا برای سعودی اهمیت ویژه دارد چون گذرگاه های دریایی که مسیر کشتیرانی حدود ۷۰ درصد نفت خلیج به اروپا و آمریکا هستند در شرق آفریقا واقع شده اند. سعودی موفق شد نقش قدرت های منطقه برای تسلط بر این منطقه را کاهش دهد».

عبده افزود «آفریقا فرصت های آینده دار متعددی دارد. این قاره پر از زمین های حاصلخیز کشاورزی است که می تواند امنیت غذایی خلیج را تامین کند و کشورهای آفریقایی این زمین ها را به مدت ۹۹ سال واگذار می کنند و معافیت مالیاتی هم به آنها تعلق می گیرد. همه گیری کرونا نشان داد همیشه نمی توان مواد غذایی وارد کرد چون بعضی اوقات صادرکنندگان مواد غذایی سیاست حمایتی در پیش می گیرند».

این کارشناس اقتصادی یاد آور شد «قراردادهای سعودی در راستای تامین منافع مشترک و افزایش زمینه های همکاری و سرمایه گذاری انجام می شود».

فاینانس پروژه ها در آفریقا که از سوی کشورهای خلیج و در راس آنها سعودی انجام می شود بر زیر ساختارها تمرکز دارد. نیمی از کمک های خلیجی در پروژه های حمل و نقل به خصوص جاده سازی انجام می شود. ۳۰ درصد پروژه ها در بخش برق و ۱۵ درصد برای آبرسانی و نیز ارتباطات انجام می شود.

طبق نتایج پژوهش جدید اتاق تجارت و صنایع دبی کشورهای خلیجی در ده سال گذشته ۳۰ میلیارد دلار پروژه های زیر ساختاری در آفریقا انجام داده اند که ۱۵ میلیارد دلار از طریق سرمایه گذاری مستقیم و ۱۵ میلیارد دلار به طور سرمایه گذاری غیر مستقیم و وام و کمک بوده است.

بخش فرودگاه و جاده سازی چشم انداز روشنی در سرمایه گذاری های سعودی دارد. بانک جهانی گفت میانگین سرمایه گذاری خصوصی در بخش جاده سازی در آفریقا بالغ بر ۴.۶ میلیارد دلار در سال بوده و تا ۲۰۳۰ به ۷۸ میلیارد دلار خواهد رسید. مشکلات جاده و معابر بین شهری از دیرباز در آفریقا وجود داشته و مانعی در مسیر افزایش سرعت نقل و انتقال صادرات بوده و باعث خراب شدن بخش اعظم کالاها و محصولات می شود.

شرکت «ترمینال دروازه دریای سرخ» در ۲۰۰۶ در بندر جده سعودی تاسیس شد. این شرکت اولین پروژه اداره پایانه های بخش خصوصی در سعودی است و نقش پررنگی در چند ماه گذشته داشته. ۲۰ درصد سهام این شرکت متعلق به صندوق سرمایه گذاری های عمومی سعودی است. این شرکت یک برنامه سرمایه گذاری ۱.۵ میلیارد دلاری دستکم در ۳ بندر آفریقا و خاورمیانه دارد و تمرکز زیادی روی بنادر مصر و سودان دارد.

بزرگ ترین منطقه آزاد تجاری آفریقا در جیبوتی قرار دارد

 

حمایت از کشورهای عربی در آفریقا

کشورهای عربی در آفریقا با توجه به پیوندهای مشترک زبانی و تاریخی و مذهبی با سعودی از سرمایه گذاری سعودی بی نصیب نمانده اند.

سعودی در صدر کشورهای عربی سرمایه گذار در مصر قرار دارد و از نظر حجم سرمایه گذاری در مصر در رتبه دوم بین المللی است. سعودی ۵۴ میلیارد دلار در مصر سرمایه گذاری کرده که ۴۴ میلیارد از طریق شرکت های سعودی یا شرکت هایی انجام شده که سعودی ها آنجا سهام دارند. شرکت های گروه دوم حدود ۵ هزار و ۳۹۲ شرکت هستند. دولت سعودی از طریق صندوق سرمایه گذاری های عمومی ۱۰ میلیارد دلار سرمایه گذاری انجام داده است.

بخش خصوصی سعودی نیز در سرمایه گذاری در نظام بانکی و موسسات اعتباری در مصر حضور چشمگیری دارند.

سعودی در بخش کشاورزی و فاینانس پروژه ها و بیمارستانی در مصر سرمایه گذاری کرده است. بیمارستان «سعودی آلمانی» در زمینی به مساحت ۴۰ هزار متر مربع در شمال شرق قاهره احداث شده. این پروژه حدود ۱۰۰ میلیون دلار هزینه داشته است. البته سعودی در حوزه انرژی های تجدید پذیر مثل توسعه و فاینانس و احداث و عملیاتی کردن نیروگاه خورشیدی بنبان در جنوب مصر سرمایه گذاری کرده است.

سرمایه گذاری سعودی در کشورهای مغرب عربی روند رو به رشد داشته به ویژه در بخش نفت و پالایشگاهی و استخراج الجزایر.

میزان سرمایه گذاری های سعودی در الجزایر حدود ۱.۵ میلیارد دلار در بخش های گردشگری و مسکن و نظام درمانی و پتروشیمی و دارو و مواد غذایی است.

شرکت سرمایه گذاری آسیکوم یک شرکت سعودی الجزایری است که پروژه های گردشگری و صنعتی و غذایی انجام می دهد.

۲۵۰ شرکت سعودی در مراکش حضور دارد. حجم سرمایه گذاری از ۲۰۱۱ تا ۲۰۱۵ رشد ۵۳ درصدی داشته است. سعودی در حوزه های املاک و صنایع و گردشگری و تجاری مراکش سرمایه گذاری کرده است.

سعودی بزرگ ترین ساپورتر مالی عرب در پروژه های توسعه محور موریتانی است. سازمان های توسعه سعودی همچون صندوق توسعه سعودی و بانک توسعه اسلامی در موریتانی فعالیت می کنند. سرمایه گذاران دو کشور برای افزایش میزان مبادلات بازرگانی که به ۸۸ میلیون ریال می رسد با یکدیگر همکاری می کنند.

شرکت سعودی «علم» و شرکت «اسمارت ام ای اس ای» موریتانی تفاهم نامه همکاری در زمینه تحول دیجیتال در بازار موریتانی امضا کردند. چند شرکت سعودی در حال حاضر در موریتانی حضور دارند که از ظرفیت های مناسب در حوزه معادن و ماهیگیری و تولیدات حیوانی برخوردارند.

خالد الشافعی مدیر موسسه مطالعات اقتصادی العاصمه در مصر بر این باور است که پروژه های سرمایه گذاری سعودی در آفریقا نیاز مبرم است چون کشورهای اقتصادی بزرگ مثل چین و فرانسه و ژاپن در آفریقا به جان هم افتاده اند. آفریقا فرصت های سرمایه گذاری و مواد اولیه و نیروی کار ارزان دارد و سرمایه گذاری آنجا از بقیه جاهای دنیا درآمد زا تر است.

الشافعی در ادامه گفتگو با المجله افزود «سرمایه گذاری سعودی در مصر به نفع هر دو کشور است تا برای خود جایی در بازار بزرگ آفریقا با جمعیت ۱.۳ میلیارد نفری باز کنند. آفریقا بازار تشنه برای بسیاری از محصولات و کالاها است. سعودی سرمایه دارد و مصر نیروی کار ماهر و ارزان دارد. همکاری بین این دو کشور منجر می شود چشم اندازهای دو کشور اجرا شود.

سعودی در حال حاضر نبض تپنده آفریقا است. دارایی های سعودی از طریق سرمایه گذاری و کمک برای توسعه و تامین منافع مشترک در آفریقا وجود دارند. دارایی های سعودی خرج حل مشکلات اقتصادی آفریقا مثل کاهش رشد و مقابله با بیکاری می شود و همچنین در راستای اجرای سند چشم اندار سعودی است که این کشور را به الگوی موفق و پیشرو در تمامی زمینه ها در جهان تبدیل می کند.