چشم انداز ۲۰۳۰ سعودی؛ دستاوردهای ۵ ساله در یک نگاه

اهداف پیش رو و اهدافی که محقق شدند
ملک سلمان بن عبد العزیز آل سعود هنگام اعلام سند چشم انداز ۲۰۳۰ سعودی در ریاض

شاهزاده محمد بن سلمان ولیعهد و معاون رئیس شورای وزیران و رئیس شورای امور اقتصادی و توسعه ۲۵ آوریل ۲۰۱۶ از سند چشم انداز ۲۰۳۰ سعودی رونمایی کرد. این سند تحول خواهانه بر روی توسعه حقیقی و فراگیر سعودی و حرکت کشور به سمت آینده ای با اهداف بلند پروازانه در ارتباط با شرایط معیشتی مردم و ارتقای سطح زندگی و حفظ آزادی ها و تامین حقوق آنها در تمامی عرصه های سیاسی و اقتصادی و توسعه و آموزشی و فرهنگی و امنیتی و تفریحی تمرکز دارد.

حالا که پنج سال از اجرای برنامه های سند چشم انداز ۲۰۳۰ می گذرد عده ای شاید عملکرد دولت را ارزیابی می کنند تا ببینند چقدر از اهداف محقق شده و چقدر از این اهداف در مسیر اجرا است.

شاهزاده محمد بن سلمان در یک گفتگوی تلویزیونی به همین مناسبت مفصل درباره دستاوردها و موانع در ارتباط با سند چشم انداز ۲۰۳۰ صحبت کرد و گفت نقطه آغازین و ضامن موفقیت این سند تحول خواهانه دولت ملی در سعودی است. شاهزاده محمد بن سلمان از عبارت دولت ملی استفاده کرد که بیانگر مرکزیت و نقش محوری دولت ملی و اهمیت تقویت و توانمند کردن آن برای مقابله با گفتمان تخریبی مثل گفتمان مسلط بر رویدادهای ۲۰۱۱ در سعودی است. گروه های تروریستی همواره با دولت ملی سر جنگ دارند. در این ارتباط می توان به صحبت های شاهزاده محمد بن سلمان درباره حال و روز کنونی یمن اشاره کرد. او همچنین گفت‌ «احیای نقش محوری دولت به عنوان یک نهاد مرجع و مرکزی چالش بزرگ ما در ۲۰۱۵ بود. در آن زمان ملک سلمان پادشاه کشور شد. مراکز و نهادهای تصمیم گیری اصلی وجود داشتند اما قوه مجریه به عنوان ارگان محوری و مرکزی حاکمیت بی اثر بود. هیچ برنامه راهبردی در این ارگان محوری و مرکزی تنظیم نمی شد و سیاست گذاری دولت در حد صفر بود. بودجه دست دولت نبود بلکه وزارتخانه ها جداگانه بودجه خودشان را تنظیم می کردند».

بنابراین توجه اصلی در اوایل روی کار آمدن ملک سلمان به مساله ایجاد و توسعه یک دولت مرکزی بود. ولیعهد سعودی به صراحت گفت «قبل از اینکه کاری انجام بدهی باید یک کار گروه داشته باشی تا دستگاهی درست کنی که در فرصت یابی و فرصت سازی و اجرای اهدافی که ما سعودی ها به دنبال آن هستیم کمکت کنند».

گفته های شاهزاده محمد بن سلمان درباره اهمیت کادرسازی و پرورش نیروی انسانی متخصص در حوزه طراحی و اندیشه علمی و خلاقانه به دور از کلیشه سازی و تکرار نقطه آغازین اجرای سند چشم انداز است. اصلاحات جاری گواه درستی این مدعا است. برنامه های راهبردی توسعه محور متعددی قبل از سند چشم انداز ۲۰۳۰ اعلام شدند اما به جایی نرسیدند. نکته اصلی و محوری برای موفقیت برنامه های کلان راهبردی وجود کار گروه های متخصص و مهارت آموخته است تا بتواند سیستم تحول را به درستی و با مهارت بی نظیر مدیریت کند.

ولیعهد سعودی همچنین به مفهوم دیگری اشاره کرد. «شور و شوق و انگیزه مسئولان» در علم مدیریت بسیار مورد توجه است و ولیعهد نیز با توجه به اهمیت این ویژگی برای موفقیت یک سیستم بر روی آن تاکید کرد. شاهزاده محمد بن سلمان به طور خاص به نحوه تعیین کارگروهی که با او همکاری می کند اشاره کرد و گفت «بی تردید شایستگی و توانمندی از دیگر شرایط ضروری است اما مهم ترین شرط شور و شوق مسئولان است. اگر مسئول یک پرونده برای پیگیری و تکمیل آن شور و شوق داشته باشد از پس اهداف مورد نظر و لو بلند پروازانه بر می آید».

شاهزاده محمد بن سلمان با توجه به این رویکرد موفق به اجرای مرحله اول برنامه های تحول خواهانه و توسعه در چشم انداز ۲۰۳۰ شد. دستاوردها و موفقیت ها در حوزه های گوناگون مد نظر سند چشم انداز متعدد و گوناگون هستند.

در واقع بررسی تمام دستاوردهای سند چشم انداز ۲۰۳۰ در عرصه های سیاسی و اقتصادی و اجتماعی و توسعه و آموزش و نظامی و امنیتی در یک گزارش کوتاه دشوار به نظر می رسد اما می توان به برخی از بخش های اصلی اشاره کرد:

 

شاهزاده محمد بن سلمان ولیعهد سعودی در نشست خبری در ریاض ۲۵ آوریل ۲۰۱۶ پس از رونمایی از سند چشم انداز ۲۰۳۰

 

اول: گردشگری لوکوموتیو و پیشانی توسعه 

گردشگری لوکوموتیو و پیشانی یک توسعه فراگیر و جامع است. گردشگری دو بخش خدماتی و صنعتی دارد و به همین دلیل عده ای آن را در حوزه خدمات و برخی دیگر توریسم را در رده صنایع تعریف می کنند. فارغ از اختلاف نظر بین دو گروه اما بخش گردشگری در تولید ناخالص داخلی نقش بارزی دارد و از منابع درآمد زا به شمار می رود. گردشگری در جذب سرمایه گذاری های داخلی و خارجی سهم عمده ای دارد و از حوزه های اشتغال زا به شمار می رود. بنابراین بخش توریسم از جمله سیاست های ملی در راستای مقابله با نرخ فزاینده بیکاری در بین جوانان است.

گردشگری یکی از اهرم های اصلی برای اجرای اهداف سند چشم انداز ۲۰۳۰ است و مورد توجه ویژه شاهزاده محمد بن سلمان ولیعهد قرار دارد.  وزارت گردشگری به منظور توجه به جنبه های گوناگون و ساماندهی و توسعه و ترویج حوزه توریسم ایجاد شد. تاسیس صندوق توسعه گردشگری با سرمایه اولیه ۱۵ میلیارد ریال سعودی نیز از جمله برنامه های دیگر دولت برای توسعه این بخش است. این صندوق در راستای جذب سرمایه گذاری و فاینانس مجتمع های گردشگری فعالیت می کند. پروژه های کلان دیگر مثل «نیوم» و «آمالا» و «دریای سرخ» و «قدیه» و «دروازه درعیه» در راستای جذب و افزایش گردشگران به سعودی راه اندازی شده اند. دولت سعودی از اماکن تاریخی و میراث فرهنگی نیز غافل نمانده است و شماری از اماکن تاریخی سعودی در فهرست یونسکو ثبت شده اند. ۲۴۱ بنای قدیمی و تاریخی سعودی در ۲۰۱۷ پذیرای گردشگران بودند و در ۲۰۲۰ به ۳۴۵ مکان تاریخی افزایش پیدا کردند. تعداد میراث ناملموس از ۳ اثر به ۸ اثر افزایش پیدا کرد. تعداد بافت های ارزشمند و تاریخی ثبت شده در سازمان میراث فرهنگی ملی از ۴۰۰ بنا در ۲۰۱۶ به یک هزار بنا در ۲۰۲۰ رسید.

شاهزاده محمد بن سلمان ولیعهد سعودی در نشست خبری در ریاض ۲۵ آوریل ۲۰۱۶ پس از اعلام سند چشم انداز ۲۰۳۰

 

برخی از دستاوردهای دولت در بخش گردشگری عبارتند از:

  • شهروندان ۴۹ کشور می توانند روادید خود را به هنگام ورود از فرودگاه های داخلی سعودی دریافت کنند. بیش از ۴۴۰ هزار ویزای توریستی تا مارس ۲۰۲۰ صادر شد. شورای جهانی سفر و گردشگری پس از صدور ویزای توریستی سعودی را به عنوان سریع ترین رشد گردشگری جهان معرفی کرد.
  • اپلیکیشن های آنلاین متعددی برای معرفی چهره حقیقی سعودی و جاذبه های گردشگری متنوع فرهنگی و تفریحی و علمی و ورزشی و غیره راه اندازی شده است. به عنوان مثال سامانه «روحیه سعودی» برای معرفی برنامه ها و فعالیت های متنوع استارت خورد.
  • برنامه ها و دوره های آموزشی و کارآموزی در حوزه توریسم و هتلداری راه اندازی شده است. در این میان می توان به کمپین «آینده ات گردشگری است» در مارس ۲۰۲۱ اشاره کرد و پیش بینی می شود که تا پایان سال میلادی جاری ۱۰۰ هزار شغل جدید برای نیروهای بومی ایجاد کند.
  • راه اندازی برنامه «کیفیت زندگی» برای ایجاد بستر جدید برای مردم در راستای استفاده از برنامه های فرهنگی و تفریحی و ورزشی. در این راستا برنامه ها و کنسرت های موسیقی آغاز و سینماها بازگشایی شدند.
  • حوزه ورزش نیز مورد توجه دولت قرار دارد. مسابقه اتومبیل رانی فورمول ای برای اولین بار در خاورمیانه برگزار شد و سعودی میزبان این مسابقه بود.
  • پروژه «دروازه الدرعیه» در ریاض میزبان مسابقات بین المللی بوکس سنگین وزن و تنیس جهان بود که ۱.۲ میلیون گردشگر جذب کرد.  
  • رشد ۲۶ درصدی شاخص هزینه گردشگران از ۱۳۰.۵ میلیارد ریال در ۲۰۱۵ به ۱۶۴.۶ میلیارد ریال در ۲۰۱۹.

 

دوم: فضای جذاب برای کسب و کار و سرمایه گذاری  

طرح های متنوع و متعددی در راستای اجرای برنامه های سند چشم انداز ۲۰۳۰ برای ایجاد فضای مناسب و جذاب برای کسب و کارها ارائه شد. دارایی صندوق سرمایه گذاری های عمومی نیز بر اثر این طرح های گوناگون از رقم ۵۷۰ میلیارد ریال سعودی در ۲۰۱۵ به حدود ۱.۵ تریلیون ریال در ۲۰۲۰ افزایش یافت. این گواه نقش صندوق سرمایه گذاری های عمومی بر مبنای برنامه شاهزاده محمد بن سلمان است. او گفت «رشد اقتصادی هدف از ایجاد صندوق سرمایه گذاری های عمومی است. ما می خواهیم یک صندوق سرمایه گذاری کلان ایجاد کنیم تا اینکه پس از ۲۰۳۰ به یکی از منابع درآمد کشور تبدیل شود. امروز چیزی از صندوق سرمایه گذاری های عمومی برداشت نمی شود و بخشی از سودهای دولت به این صندوق واگذار می شود. حالا هدف ما این است تا دارایی های این صندوق تا ۲۰۳۰ به رقم ده تریلیون ریال سعودی برسد و بعد بر اساس شرایط سیاست گذاری می کنیم. میزان برداشت از صندوق سرمایه گذاری های عمومی از ۲.۵ درصد بیشتر نخواهد بود تا بدین ترتیب فعالیت این صندوق ادامه پیدا کند».

جذابیت فضای کسب و کار در سعودی منجر به افزایش ۳۳۱ درصدی سرمایه های خارجی مستقیم نسبت به ما قبل سند چشم انداز ۲۰۳۰ شد؛ یعنی از ۵.۳۲۱ میلیارد ریال به ۱۷.۶۲۵ میلیارد ریال افزایش پیدا کرد.

بورس سعودی (تداول) به شاخص های بازارهای نوظهور

 MSCI  و Standard & Poor's و Dow Jones

پیوست و نهاد جدیدی به نام «فین تک سعودی» در راستای ارائه خدمات مالی برای بازیگران موثر در بخش فناروی مالی ایجاد شد. بدین ترتیب بورس سعودی به یکی از ده بورس بزرگ جهان تبدیل شده است.

سهم تولید ملی بدون نفت از تولید ناخالص داخلی با استناد به اهداف چشم انداز ۲۰۳۰ از ۵۵ درصد در ۲۰۱۶ به ۵۹ درصد در ۲۰۲۰ افزایش پیدا کرد.

درآمد غیر نفتی با رشد ۲۲۲ درصدی از ۱۶۶ میلیارد ریال سعودی در ۲۰۱۵ به ۳۶۹ میلیارد ریال سعودی در ۲۰۲۰ رسید. تعداد کارخانه ها از ۷ هزار و ۲۰۶ کارخانه قبل از اعلام چشم انداز ۲۰۳۰ با رشد ۳۸ درصدی به ۹ هزار و ۹۸۴ کارخانه افزایش یافت. در این راستا برنامه ها و طرح های مهمی برای افزایش مشارکت و سهم بخش خصوصی و افزایش شتاب تولید ناخالص داخلی و راه اندازی بانک صادرات و واردات و سیستم سرمایه گذاری در معادن اجرا شدند.

 

ٖراهکارهای طراحی مسکن پایدار در سند چشم انداز سعودی مورد توجه قرار گرفته است

 

نکته قابل تامل دیگر در اظهارات ولیعهد سعودی اشاره به نقش نفت در اقتصاد سعودی است. ولیعهد سعودی گفت سند چشم انداز ۲۰۳۰ سعودی در خصوص نفت و نقش نفت در اقتصاد و توسعه خواستار کنار گذاشتن کامل اقتصاد نفتی نشده است. این بدین معناست که سند چشم انداز نگفته که اقتصاد سعودی باید کاملا مستقل از نفت اداره شود. بحث مهم سند چشم انداز این است که تمام ثروت های ملی و منابع انسانی و طبیعی در سعودی باید مورد استفاده بهینه و حداکثری قرار بگیرند و نباید فقط بر یک منبع درآمد زا یعنی نفت اتکا کرد. او افزود «ایده مد نظر این است که ما تنها یک بخش نفتی نیستیم بلکه به دنبال این هستیم که صنایع تبدیلی و بخش های دیگر نیز همچون بخش نفت درآمد زا و سودآور باشند و در راستای تنوع اقتصادی و بزرگ کردن اقتصاد به دنبال فرصت آفرینی در بخش های غیر مرتبط با نفت هستیم».

هدف مد نظر سند چشم انداز ۲۰۳۰ سعودی استفاده حداکثری از منابع متعدد در دسترس در کشور و نیز توجه بر بخش نفت به عنوان پردرآمد ترین حوزه در حال حاضر است. استفاده حداکثری و بکارگیری بهینه درآمدهای نفتی از جمله اهداف سند ۲۰۳۰ است. عده ای اینگونه القا می کنند که دولت سعودی در صدد رهایی از نفت است اما این استدلال درست نیست. ولیعهد سعودی تاکید کرد «تحلیلگران بسیاری به اشتباه تصور می کنند که سعودی در صدد رهایی از نفت است که این صد در صد اشتباه است. ما در صدد استفاده از تمام حوزه ها خواه نفتی و خواه غیر نفتی هستیم». شاهزاده محمد بن سلمان درباره نقش شرکت آرامکو در آینده گفت «دولت و آرامکو برای اختصاص دادن ۳ میلیون بشکه نفت از آرامکو به صنایع تبدیلی در ۲۰۳۰ برنامه ریزی می کنند. این بعد دیگری است که رشد و جهش بسیار بزرگی به دنبال خواهد داشت.. آرامکو ظرفیت ها و فرصت های عظیمی برای تولید صنایع گوناگون دارد چون تقاضا برای خرید محصولات این شرکت بسیار کلان است».

ایستگاه مترو مرکز مالی ملک عبد الله در ریاض (فرانس پرس)

 

سوم: قراردادهای بین المللی و همکاری های منطقه ای؛ دستاوردهای چشم انداز ۲۰۳۰ در حوزه خارجی

برنامه های سند چشم انداز ۲۰۳۰ سعودی در حوزه خارجی نیز اثر گذار و پر دستاورد بود. سیاست خارجی سعودی در سند مزبور در راستای ایجاد ثبات و امنیت در منطقه و همگرایی سیاسی و اقتصادی و امنیتی در عرصه بین المللی تنظیم شده است. ولیعهد سعودی با اشاره به این نکته گفت «دولت سعودی برای تقویت و گسترش همکاری با تمام شرکای خود در جهان تلاش و با تمام کشورهای جهان همکاری می کند». او به دو نمونه از مناسبات خارجی سعودی که بر همین اساس تنظیم شده اند اشاره کرد:

اول: رویکرد منطقه ای سعودی در ارتباط با ایران و دخالت های این کشور در منطقه. ولیعهد سعودی گفت «سیاست سعودی ایجاد فضای مناسب برای رشد و شکوفایی جهان و کشورهای منطقه از جمله ایران است». او افزود «نمی خواهیم ایران شرایط دشواری داشته باشد. ما بر عکس می خواهیم ایران رشد کند و ما آنجا منافع داشته باشیم». شاهزاده محمد بن سلمان در همین حال درباره رویکرد مداخله جویانه و ستیزه جویانه ایران در منطقه هشدار داد و افزود «مشکل ما با رفتارهای منفی ایران چه درباره برنامه هسته ای و چه درباره حمایت ایران از شبه نظامیان غیر قانونی در برخی کشورهای منطقه و برنامه موشک های بالستیک است».

اولین لیگ فوتبال زنان در سعودی

 

شاهزاده محمد بن سلمان در خصوص یمن اظهار کرد که دولت سعودی بر خط مشی صلح و ثبات در یمن تاکید می کند. او افزود «حوثی ها یمنی و عرب هستند و امیدوارم که حس عربگرایی در آنها دوباره جان بگیرد». این اظهارات تاکیدی است بر اینکه دولت سعودی چقدر به ایجاد توافق و همگرایی در یمن اهمیت می دهد و اینکه دولت سعودی خواستار این است که طرف های یمنی منافع ملی و کلان کشور را بر منافع شخصی و برنامه های گروهی غلبه دهند.

دوم: او درباره رویکرد بین المللی سعودی گفت «دولت سعودی و دولت پرزیدنت جو بایدن ۹۰ درصد اتفاق نظر دارد... ایالت متحده شریک استراتژیک ما است.. روابط بین سعودی و آمریکا بر اساس منافع مشترک تنظیم شده است». شاهزاده محمد بن سلمان در همین حال افزود «حاشیه اختلاف با دولت آمریکا ممکن است افزایش یا کاهش یابد و این طبیعی است.. هیچ کشوری با کشور دیگری صد در صد همگرایی ندارد.. حتی با نزدیک ترین کشورهای خلیجی به سعودی نیز توافق صد در صدی نداریم».

او تاکید کرد «دولت سعودی فشار از سوی هیچ کشوری را نمی پذیرد و منشور سازمان ملل بر لزوم دخالت نکردن کشورها در مسائل داخلی کشورهای دیگر تاکید کرده است». این اظهارات گواه دو رویکرد اصلی غالب بر سیاست خارجی سعودی است:

اول: دولت سعودی زیر بار فشار و دخالت برخی طرف ها در مسائل داخلی یا خارجی نمی رود.

دوم: دولت سعودی هر گونه دخالت در امور داخلی در کشورهای دیگر را بر اساس قوانین بین المللی نمی پذیرد.

دولت سعودی با توجه به رویکرد خارجی دو مساله مهم را در اولویت قرار داده است:

اول: نفت و بازاریابی در جهان. دولت سعودی در ۲۰۲۰ سازمان اوپک پلاس را به وجود آورد که متشکل از کشورهای نفتی عضو و غیر عضو اوپک است. این دستاورد تاریخی و بی سابقه باعث شد تا میزان تولید نفت کاهش بی سابقه پیدا کند که در بازگشت ثبات و تعادل به بازارهای جهان و مقابله با پیامدهای اقتصادی پاندومی کرونا در جهان سهیم بود.

دوم: حفاظت از محیط زیست در راستای رسیدن به توسعه پایدار.

طرح اقتصاد سبز و بدون کربن دولت سعودی مورد حمایت و تایید گروه ۲۰ قرار گرفت و این بیانگر تعهد و پایبندی سعودی به حفاظت از محیط زیست و مقابله با تغییرات اقلیمی در چارچوب توافق پاریس و معاهدات مربوطه است.

 

سالن کنسرت مرایا

 

چهارم: موفقیت های کنونی در آینده بیشتر می شود

دولت سعودی در مسیر اجرای برنامه های متنوع سند چشم انداز ۲۰۳۰ حرکت می کند و در آینده سیاست های گوناگون و فراوانی اجرا می شوند. مرحله دوم اجرای اهداف سند ۲۰۳۰ توسط شاهزاده محمد بن سلمان در جریان ریاست شورای امور اقتصادی و توسعه کلید خورد. این مرحله از سال ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵ طول می کشد.

دولت سعودی در ارتباط با سند ۲۰۳۰ دو مسیر را دنبال می کند: اول حفظ شتاب کنونی اجرای اصلاحات و دوم حرکت برای اجرای برنامه هایی که باید اجرا شود.    

با توجه به آنچه گفته شد اعلام سند چشم انداز ۲۰۳۰ سعودی نقطه آغازین برای اجرای تحولات بنیادین و مهم در مسیر توسعه کشور بوده است. چشم انداز ۲۰۳۰ به اهداف فراوانی دست یافت و موفقیت های متعددی در حوزه های گوناگون داشت و از پس موانع فراوان برآمد. شاهزاده محمد بن سلمان ولیعهد کشور با اشاره به این نکته گفت «چشم انداز ۲۰۳۰ موفق به تحقق دستاوردهای بی سابقه و بررسی و رفع مشکلات ساختاری متعدد ظرف تنها ۵ سال شد».

در پایان باید به نقش و تدبیر و دوراندیشی و آینده نگری سران سیاسی سعودی اشاره کرد که توانستند سعودی را در دریای پر تلاطم پیرامونی هدایت کنند و با عبور از مشکلات و موانع دستاوردها و موفقیت های بی سابقه رقم زدند و مسیر موفقیت در آینده را تنظیم کردند. این رویکرد به مصلحت مردم سعودی است که چشم انداز ۲۰۳۰ هدف آنها شده است. فرزندان سعودی مسئولیت حمایت و پشتیبانی از سران کشور برای مقابله با خطرات داخلی و تهدیدهای منطقه ای و بین المللی را بر عهده دارند.