طرح سعودی و چین برای امنیت منطقه؛ اصول ثابت و تحرکات متفاوت

پرچم سعودی و چین در میدان تیان آن من پکن در جریان سفر شاهزاده محمد بن سلمان ولیعهد سعودی به چین در ۲۱ و ۲۲ فوریه (گتی)

یکی از نقاط مشترک دو طرح سعودی و چین برای خاورمیانه تاکید بر برقراری امنیت و ثبات در منطقه است که این مساله جای تعجب ندارد و اتفاقی نیست بلکه از اهمیت راهبردی و موقعیت ژئوپلیتیکی خاورمیانه در تحرکات بین المللی و منطقه سرچشمه می گیرد. نکته قابل توجه اینجاست که دو طرح سعودی و چین درباره امنیت منطقه هم زمان اعلام شدند و بیانگر این است که دو کشور به درستی به این موضوع واقف هستند که بحران های پیچیده خاورمیانه چقدر می تواند تهدیدی برای امنیت و ثبات بین المللی باشد. نقش آفرینی در حفظ امنیت و ثبات خاورمیانه فقط به بازیگران منطقه محدود نمی شود بلکه جامعه جهانی نیز باید در این زمینه نقش سازنده ایفا کند. چین در راستای تامین منافع راهبردی خود که از طریق طرح یک کمربند- یک جاده دنبال می کند به کرات بر لزوم حفظ امنیت خاورمیانه تاکید کرده و در این میان منطقه خاورمیانه نقش کلیدی و اصلی در طرح چینی دارد.

ثبات و امنیت نقطه مشترک و عامل همگرایی طرح چینی و سعودی درباره خاورمیانه به شمار می رود. با نگاه موشکافانه به اصول ثابت طرح چینی که پایان مارس ۲۰۲۱ در جریان سفر وانگ یی وزیر خارجه چین به برخی از کشورهای منطقه اعلام شد می توان به همسویی دیدگاه چین و سعودی درباره خاورمیانه پی برد. گفتنی است که چین ۲۷ سپتامبر ۲۰۱۹ برای اولین بار از این طرح رونمایی کرد. وزیر خارجه چین در آن زمان در جلسه مجمع عمومی سازمان ملل از طرح کشورش درباره خاورمیانه خبر داد و در جلسه شورای امنیت در ۲۰ سپتامبر ۲۰۲۰ برخی از مفاد طرح پنج ماده ای را تکرار کرد.

 

شاهزاده محمد بن سلمان ولیعهد سعودی و شی جین پینگ رئیس جمهور چین ۲۲ فوریه ۲۰۱۹ در تالار بزرگ خلق دیدار کردند (گتی)

 

اصل نخست: دعوت به احترام متبادل

دولت چین بر این باور است که خاورمیانه از پیشینه تاریخی و تمدن بی نظیر برخوردار است و بر این اساس باید به این ویژگی ها و خصوصیات کشورها و مردم منطقه احترام گذاشت و با کشورهای خاورمیانه به عنوان شرکایی در همکاری و توسعه و صلح برخورد کرد و باورهای قدیمی را تغییر داد و نباید صرفا به منطقه به عنوان میدان رقابت ژئوپلیتیکی نگاه کرد. همچنین باید از تلاش حکومت های خاورمیانه برای شناسایی راه های توسعه با تکیه بر منابع مستقل و داخلی حمایت و به آنها برای ایجاد راهکارهای سیاسی در سوریه و یمن و لیبی و کشورهای درگیر دیگر کمک کرد. گفتگو و ارتباط بین تمدن های گوناگون و برقراری همزیستی مسالمت آمیز بین تمامی ملت های منطقه از جمله مفاد دیگر اصل احترام متبادل است.

 

اصل دوم: انصاف و عدالت 

دولت چین به این نتیجه رسیده که اگرچه خاورمیانه گرفتار چالش ها و مسائل گوناگون است اما فلسطین همواره به عنوان مساله اول در این منطقه باقی می ماند که باید با توجه به راهکار «تشکیل دو کشور» بررسی شود تا عدالت و انصاف در این مورد رعایت گردد. چین معتقد است که باید برای دستیابی به هدف مد نظر از تلاش های جامعه جهانی برای میانجی گری حمایت کرد و ضمنا تشکیل یک کنفرانس بین المللی معتبر پس از ایجاد شرایط مناسب ضروری است. چین در این راستا می تواند به عنوان حامی طرح نقش آفرینی کند و در دوره ریاست خود بر شورای امنیت که از ماه مه ۲۰۲۱ شروع شد برای اجرای این طرح تلاش بیشتری انجام دهد. همچنین دولت چین می تواند چهره های صلح طلب فلسطینی و اسرائیلی را در یک سمینار در چین یکجا جمع کند و اگر شرایط – با توجه به دیدگاه چین- مهیا شد گفتگوهای مستقیم بین طرف های فلسطینی و اسرائیلی در چین برگزار شود.

 

اصل سوم: منع گسترش سلاح های هسته ای

در طرح چین به پرونده هسته ای ایران اشاره شده چون این برنامه برای امنیت و ثبات در منطقه تهدید آفرین است و بر همین اساس چین از تمامی طرف های ذیربط خواسته اقدامات عملی برای ایجاد دیدگاه مشترک انجام دهند و نقشه راه و جدول زمانی برای بازگشت آمریکا و ایران به تعهدات برجامی تنظیم شود. نکته قابل توجه در بند مزبور این است که چین از جامعه جهانی خواسته تا از تلاش کشورهای منطقه برای ایجاد منطقه عاری از سلاح هسته ای و تسلیحات کشتار جمعی حمایت کند و این مساله در مورد برنامه هسته ای ایران و اسرائیل نیز صدق می کند چرا که تسلیحات کشتار جمعی در خاورمیانه مانعی در مسیر برقراری امنیت و ثبات است.

 

اصل چهارم: تلاش برای برقراری امنیت گروهی و دغدغه های مشروع تمامی طرف ها 

این چکیده طرحی است که چین برای تقویت امنیت و ثبات در منطقه ارائه کرده و از کشورهای منطقه دعوت می کند تا با هم گفتگو و رایزنی کنند. دولت چین پیشنهاد داده که یک گفتگوی چند جانبه درباره امنیت منطقه خلیج و تنظیم ساز و کارهای اعتماد سازی در منطقه در چین برگزار شود. حفظ امنیت تاسیسات نفتی و گذرگاه های کشتیرانی و اقدامات تدریجی برای تنظیم یک سیستم مشترک و جامع و پایدار امنیتی با همکاری کشورهای منطقه از جمله موضوعات اصلی در نشست مورد نظر دولت چین است.

 

عکس دست جمعی روسای جمهوری شرکت کننده در نشست یک کمربند و یک جاده در چین در ۲۷ آوریل ۲۰۱۹ (گتی)

 

اصل پنجم: تسریع روند توسعه و همکاری

دولت چین می داند که برقراری امنیت و ثبات پایدار در خاورمیانه مستلزم توسعه و همکاری و هماهنگی است که باید در موارد زیر انجام شود:

  • تلاش های هماهنگ و همکاری برای مقابله با کرونا و افزایش سرعت بهبودی اوضاع اقتصادی و اجتماعی.
  • همکاری کشورهای منطقه برای گذار از مرحله بازسازی پس از جنگ ها و درگیری ها. چین در این زمینه پیشنهاد تشکیل انجمن اصلاحات و توسعه چین و کشورهای عربی و نیز انجمن امنیت خاورمیانه را مطرح کرد و خواستار افزایش تبادل تجربه با کشورهای منطقه درباره مدیریت و حکومتداری شد.

 

طرح سعودی قبل از طرح چین 

اصول و بنود طرح چین با طرح سعودی برای برقراری ثبات و امنیت در منطقه همخوانی دارد. نکته جالب اینجاست که دیدگاه سعودی که در قالب چندین طرح از جمله دو طرح اصلی است قبل از طرح پنج ماده ای چین اعلام شد. دو طرح اصلی سعودی عبارتند از:

اول: طرح صلح عربی که در ۲۰۰۳ از سوی سعودی اعلام شد. در این طرح بر راهکار تشکیل دو کشور فلسطین و اسرائیل به عنوان بهترین راهکار برای برقراری و تثبیت صلح در منطقه یاد شده و با اصل دوم طرح چین تطابق دارد.

دوم: سعودی طرح دیگری درباره پایان دادن به بحران یمن و رسیدن به راهکار سیاسی جامع ارائه داد. در این طرح به لزوم آتش بس سراسری زیر نظر سازمان ملل اشاره شده است. درآمدهای مالیاتی بندر الحدیده با توجه به توافق استکهلم به حساب مشترک بانک مرکزی یمن واریز و پرواز مستقیم برخی کشورهای منطقه و جهان با بازگشایی فرودگاه بین المللی صنعاء برقرار می شود. سعودی همچنین پیشنهاد داد که گفتگو بین طرف های یمنی برای دست یابی به راهکار سیاسی برای بحران یمن زیر نظر سازمان ملل و با توجه به مراجع اصلی یعنی قطعنامه ۲۲۱۶ شورای امنیت و طرح و ساز و کارهای اجرایی طرح خلیجی و نتایج گفتگوهای جامع ملی در یمن آغاز شود. پیشنهاد سعودی درباره پایان دادن به جنگ در یمن مورد استقبال چین قرار گرفت و وزیر خارجه چین گفت «این طرح بیانگر جدی بودن ریاض برای رسیدن به راه حل در بحران یمن است». البته سعودی علاوه بر دو طرح مزبور پیشنهادهای دیگری نیز اعلام کرده اما با این حال از این دو طرح به عنوان مهم ترین و موثرترین اقدامات در راستای حفظ امنیت و ثبات در منطقه یاد می شود.

 

سیاست پکن درباره مسائل منطقه در کل و امنیت خلیج به طور خاص در سایه تهدیدهای فزاینده ایران سوال برانگیز است

 

نقش رو به گسترش چین

با توجه به آنچه گفته شد می توان گفت دولت چین این برنامه راهبردی برای حفظ امنیت و ثبات در منطقه را بر اساس حفظ منافع خود تنظیم کرده است چرا که منافع چین با توجه به بالا گرفتن تنش و تهدیدهای فزاینده در منطقه در معرض خطر قرار گرفته. عده ای پیشتر می گفتند که تاخیر چین برای تنظیم طرح های راهبردی در جهت حفظ امنیت در منطقه دو دلیل دارد:

اول: خاورمیانه پیشتر در درجه چندم اهمیت در استراتژی چین قرار داشت و جزو اولویت های راهبردی درجه اول این کشور نبود. چین پیشتر به دنبال مدرن سازی در داخل بود اما اندکی بعد دامنه منافع دولت چین گسترش و در ۲۰۱۳ در چارچوب دیدگاه استراتژیک یک کمربند یک جاده در خاورمیانه تجلی پیدا کرد. بدین ترتیب چرخش چین به سمت خاورمیانه اتفاق افتاد.

دوم: این مساله درباره ماهیت نقش آمریکا در خاورمیانه است. حضور تمام قد آمریکا به ویژه از نظر نظامی امنیت و ثبات در منطقه و امنیت مسیرهای حمل و نقل انرژی را تامین کرد که نتیجه آن حفظ امنیت نفتکش ها و کشتی های حامل سوخت از منطقه به کشورهای دیگر بود. همزمان با تغییر اولویت های آمریکا و بازنگری در اهمیت خاورمیانه در استراتژی آمریکا تهدیدهای امنیتی افزایش یافت. افزایش عوامل تنش زای امنیتی عواقب منفی مستقیم و غیر مستقیم بر منافع چین دارد و به همین دلیل چین بخشی از بار مسئولیت حفظ امنیت منطقه را به دوش می کشد. اقدام چین برای امضای سند راهبردی ۲۵ ساله با ایران را باید از این زاویه نگاه کرد. این سند همکاری پرسش های متعددی درباره سیاست پکن در خصوص مسائل منطقه در کل و امنیت خلیج به طور خاص در سایه تهدیدهای فزاینده برنامه موشکی و هسته ای ایران ایجاد کرده است.

با این اوصاف طرح چین برای حفظ امنیت و ثبات مضمون جدیدی درباره سیاست این کشور در خصوص کشورهای منطقه نداشت بلکه بیانگر اهتمام و توجه چین به حفظ امنیت و ثبات منطقه است. چین اخیرا یک طرح امنیتی دیگری در راستای همکاری با اتحادیه عرب برای حفظ امنیت داده ها اعلام کرده که هدف آن ارتقای سطح همکاری راهبردی چینی عربی است. بدین ترتیب کشورهای عربی به عنوان اولین منطقه در جهان هستند که در راستای حفظ امنیت داده ها با چین همکاری می کنند. چین در سپتامبر ۲۰۲۰ یک طرح جهانی برای امنیت داده ها اعلام کرد.

در پایان باید گفت نقش رو به گسترش چین در کشورهای منطقه و مسائل منطقه نتایج سازنده ای داشته و منجر به همگرایی بیشتر دو طرف به ویژه در حوزه توسعه شده اما برخی مشکلات و چالش ها را نیز به دنبال دارد که کشورهای منطقه باید به آن توجه کنند تا اشتباهات گذشته با آمریکا تکرار نشود. در آن زمان برخی کشورهای منطقه به حمایت تمام قد از آمریکا و حضور آمریکا در منطقه برخاستند و آمریکا هم ضمن بی توجهی به منافع مردم منطقه از مسائل منطقه برای تامین منافع خود استفاده کرد. آیا کشورهای منطقه همین اشتباه را با چین اما با ساز وکارهای متفاوت و دیدگاه های مختلف تکرار می کنند؟ یا اینکه کشورهای موثر در منطقه از جمله مصر و سعودی ضمن هدایت اوضاع مردم منطقه را از یک سرنوشت شوم و تاریک نجات می دهند؟‌ سرنوشتی که چشم انداز آن چیزی جز ناامنی و گرفتاری در جنگ های جدید به ظاهر اقتصادی و در حقیقت امنیتی و سیاسی نیست. این چالش اصلی است که باید به دنبال ساز وکارهایی برای مقابله با آن بود.