نخل؛ یار کهن خاورمیانه

اصالت و ارزش تاریخی و فرهنگی چندین قرنه

نخل از جمله درختان اصیل و کهن است که در فهرست میراث ناملموس بشریت ثبت شده. ۱۴ کشور عربی با آب و هوای گوناگون خاستگاه نخل هستند و این درخت همواره یادآور یک ایده فرهنگی ارزشمند به حساب می آید.

نخل با استناد به اسناد تاریخی در آرشیوخانه فلکلور و میراث فرهنگی مصر سابقه ۸۰ میلیون ساله دارد و از ۵ هزار سال پیش بخشی از تمدن خاورمیانه به ویژه در کشورهای خلیج عربی شده است.

نخل در تمدن باستانی بابل به عنوان درخت مقدس الهه عشتار و در مصر باستان درخت مقدس خدا بانوی حتحور و نماد طول عمر بوده است.

نخل با توجه به فواید فراوان زیست محیطی به عنوان «درخت بهشتی» معروف است و نام آن در کتاب های آسمانی یهودیان و مسیحیان و مسلمانان قید شده که نشان از ارزش و موقعیت فرهنگی این درخت دارد.

۱۴ کشور عربی خواستار ثبت نخل در میراث ناملموس یونسکو شدند و در ۲۰۱۹ نخل و مهارت ها و سنت ها و کسب و کارهای مرتبط به عنوان میراث ناملموس یونسکو به ثبت رسید.

 

دکتر حامد الموصلی در دفتر خود در دانشگاه عین شمس قاهره (عکس: امیره النشوقاتی)

 

 

«ای که از نخل بالا می روی»

نخل در منطقه النوبه در مصر بخشی از زندگی روزمره مردم است. دکتر مصطفی عبد القادر رئیس انجمن میراث النوبه گفت «تمام قسمت های نخل فایده دارند».

دکتر مصطفی افزود «تنه نخل در ساخت سقف خانه های نوبی کاربرد دارد. این یکی از ویژگی های رایج معماری اسلامی است چون تنه درخت از خاصیت استحکام و انعطاف پذیری برخوردارند. به عنوان مثال سقف مسجد عمرو بن العاص در قاهره از تنه درخت است که از تقریبا ۶۰۰ سال پیش تا حالا دوام آورده».

نوبی ها از الیاف محکم دور تنه نخل معمول ریسمان و با برگ نخل سبد و تخت های سنتی و لایه های پوشاننده سقف درست می کنند.

به مغز ترد نخل پنیر نخل می گویند که از لایه های سفید تشکیل شده و عمدتا در سبد سازی به سبک نوبی ها به کار می رود. لیف های سبز نخل اطراف پنیر نخل را می بافند و با رنگ های طبیعی رنگ می کنند. دکتر عبد القادر افزود «پنیر نخل خوشمزه است».

برگ های نخل در نساجی کاربرد دارد وبرای ساخت سقف خانه های اصیل نوبی هم به کار می رود.

از سوی دیگر، از شاخه های نخل ریسمان های محکم ساخته می شود و خوشه های خرما در ساخت پره های آسیاب بادی نیز کاربرد دارد تا از استحکام بیشتری برخوردار شود.

خاک نخلستان ها عامل اصلی در تعیین کیفیت خرما است. خرمای برتموده و برقاوی از خرماهای معروف منطقه النوبه است.

دکتر عبد القادر گفت «نخلستان های خرما از نظر نوبی ها ارزش و منزلت بالایی دارد. بر اساس آداب و رسوم نوبی ها تازه داماد قبل از ازدواج به نشان تبرک باید در نیل حمام کند و هفت بار دور یک نخل بچرخد. آنها بر این باورند که نخل درخت مقدس و درخت بهشتی است».

ترانه ها و آهنگ های بسیاری به لهجه مصری و به دیگر لهجه های عربی درباره نخل وجود دارد. ترانه «یا طالع النخله» (ای که از نخل بالا می روی» از جمله ترانه های فلکلوریک مصری است که در آن نخل به عنوان یک نماد بی همتا در میراث فرهنگی مصریان معرفی شده. این ترانه درباره یک شغل فصلی طاقت فرسا نخل دارانی است که با ریسمان از نخل بالا می روند. در سراسر منطقه صعید مصر افرادی هستند که برای خرما چینی از نخل بالا می رود.

فصل برداشت خرما در مصر پس از فصل سیل و بارش شدید در اکتبر آغاز می شود. خرماهای متنوع را می توان در نخلستان های استان اسیوط پیدا کرد. ۷۹ نوع خرما با رنگ های گوناگون از قرمز تا زرد گرفته در مصر کاشته می شود.

بازی های فراوانی با استفاده از قسمت های مختلف درخت نخل وجود دارد. یکی از آنها در مصر الحشکه نام دارد که تا حدود زیادی شبیه بازی هاکی است. الحشکه در منطقه صعید مصر رواج دارد و کودکان از شاخه های نخل به عنوان چوب هاکی استفاده می کنند.

 

یک تخت اصیل در منطقه نوبه که از قسمت های مختلف نخل ساخته شده است‌ (عکس: امیره النشوقاتی)

 

از خرما تا اثاثیه

درختان خرما در قرن های متمادی دوست و یاور همیشگی محیط زیست بوده اند. در دوره نه چندان دور کاربردهای نامحدود این گنجینه کشاورزی با استفاده از فناوری شناسایی شد. درخت خرما موضوع اصلی مطالعات و پژوهش های دکتر حامد الموصلی در دانشکده مهندسی دانشگاه عین شمس قاهره است.

این استاد دانشگاه گفت «کار تحقیق و پژوهش درباره درختان خرما و نخلستان از زمان سفر به سینا در دهه هفتاد میلادی آغاز شد. دانشگاه در ۱۹۷۹ تور سفر به سینا تنظیم کرد. سینا در آن زمان تازه از دست رژیم اشغالگر آزاد شده بود. به خانه ساکنان بومی در العریش رفتم و تعجب کردم که چطور از شاخه و برگ نخل سقف منزل درست می کنند. این اولین بار بود که می دیدم از درختان نخل در ساخت و ساز استفاده می کنند.... ساکنان العریش لایه ای از شاخه و برگ درخت نخل می ساختند و آن را روی تنه نخل می گذاشتند و با کتان مقاومش می کردند و با سنگ های رسوبی می پوشاندند. سقف های منطقه برای جلوگیری از جمع شدن آب باران کمی شیب دار اند».

دکتر الموصلی افزود «نتایج پژوهشی که انجام داده نشان داد که درختان نخل بخش جدایی ناپذیر از زندگی روستائیان در مصر هستند».

شاخ و برگ های نخل در ساخت دیوار و تخت های قدیمی نیز کاربرد داشته است.

در کتابی درباره الیاف درخت خرما آمده است که ریشه های نابجای نخل برای ساخت پایه تخت های چوبی در مصر باستان به کار می رفته و بالای آن حصیر بافته شده از الیاف ساقه درخت نخل می گذاشتند.

الموصلی رییس اجرای انجمن توسعه جوامع بومی است که در ۲۰۰۳ تاسیس شد. این انجمن بر این باور است که جوامع بومی با خودسازی می توانند از محیط زیست استفاده بهینه کنند.

این موسسه مصری برنامه های متعددی برای بازشناسایی و راهکارهای استفاده از منابع و ثروت های محلی در هر جامعه به اجرا گذاشته است.

دکتر الموصلی گفت «تمام بخش های منطقه صعید از جمله استان منیا را تحت پوشش قرار دادیم. روستاهای بسیار فقیر با نخلستان های گسترده در این منطقه وجود دارد و ساکنان منطقه از فرهنگ نخلداری برخوردار هستند.  ما در آنجا چندین پروژه توسعه محور و درآمد زا برای ساکنان بومی اجرا می کنیم».

خودسازی جوامع بومی و استفاده بهینه از نخلستان ها از جمله اهداف این نهاد است. حدود ۱۵ میلیون اصله نخل در مصر وجود دارد.

دکتر الموصلی ضمن اشاره به یکی از این پروژه ها توضیح داد «روستای القیات از جمله فقیرترین روستاهای المنیا است. مردان این روستا در کار ساخت و ساز اثاثیه منزل از شاخ و برگ نخل هستند و ما به آنها کمک کردیم تا محصولاتشان را بفروشند و صادر کنند».

موضوع رساله دکتری الموصلی درباره تولید ذغال از شاخه خرما است.