چرا ایران در پی به شکست کشاندن دولت بغداد و آشوبگری است؟

«داعش» بهانه تهران برای حضور در عراق
تجمع تظاهر کنندگان عراقی در میدان التحریر در بغداد به مناسبت اولین سالگرد کشته شدن قاسم سلیمانی (گتی)

مساله دخالت ایران در عراق مال امروز و دیروز نیست. جنگ قادسیه تا همیشه در حافظه تاریخی ثبت شده و تاریخ با عبارت نوشیدن جام زهر خمینی و پایان جنگ عراق و ایران در ۱۹۸۸ تکرار شد. اما آیا تاریخ این بار هم تکرار خواهد شد و علی خامنه ای رهبر ایران جام زهر را با تعطیلی بازوهای نیابتی ایران در عراق می نوشد؟

تحولات سیاسی و امنیتی در عراق در مسیر تنش زایی حرکت می کند. ایران به دولت بغداد، دولت الکاظمی فشار می آورد و عراق بر سر دو راهی تبعیت مطلق از ایران یا استقلال و تقویت نقش و جایگاه خود در منطقه و جهان است.

دو انفجار بغداد در ۲۱ ژانویه پرسش های متعددی درباره عملکرد دولت عراق و ائتلاف بین المللی ضد داعش و عملیات نظامی گسترده برای پیگرد عناصر داعش در مناطق بیابانی و زمان از سرگیری فعالیت عناصر داعش مطرح می کند. سرلشکر خالد المحنا سخنگوی وزیر کشور گفت «حمله کار داعش است. داعش از طریق عملیات انتحاری در پی فرستادن سیگنال واضح است و می خواهد بگوید که داعش هنوز وجود دارد».

از سرگیری فعالیت و عملیات انتحاری داعش در عراق در راستای تامین منافع ایران است چون منجر به آشفتگی اوضاع کشور و تعطیلی انتخابات می شود. بی تردید، گروه های مسلح و احزاب سیاسی هوادار ایران که در پارلمان عراق و بدنه حاکمیت حضور دارند و اغلب بازیگران موثر در عرصه سیاسی هستند منتفع می شوند.

جناح های سیاسی در عراق درگیر کشمکش هستند. پیامدهای این اختلافات و جنگ سیاسی منجر به شکنندگی بیشتر اوضاع امنیتی در بغداد وبقیه شهرهای عراق می شود. کفه ترازو با توجه به ضعف دولت عراق و تهدیدهای امنیتی فراوان به نفع شبه نظامیان در عراق و تضعیف دولت سنگینی می کند. پرچم ها و شعارها و عکس های سران سپاه قدس و رهبران گروه های شبه نظامی در خیابان های بغداد منتشر شده است. عکس های پیکارجویان و عناصر گروه های مسلح و حشد شعبی در تمام خیابان ها و مسیرهای بین شهری عراق به چشم می خورد.

می توان گفت گروه داعش «هوشمندانه» عمل می کند و تحولات و عرصه سیاسی را به دقت زیر نظر دارد و زمان عملیات خود را تعیین می کند. عملیات نظامی داعش ممکن است با منافع کشورهای منطقه یا به عبارت دقیق تر ایران و ترکیه همسویی کند. آشوب و آشفتگی در عراق منجر به تضعیف دولت و تجزیه این کشور می شود و مقدمات دخالت نظامی و اطلاعاتی را فراهم می کند.

انفجار انتحاری در میدان الطیران بغداد ۲۱ ژانویه ۲۰۲۱ (گتی)

 

بهره برداری از «تشیع» در عراق

حوزه امنیتی عراق عمدتا دست گروه های شبه نظامی است. این گروه ها در بغداد و عمدتا شهرهای مرکزی و جنوبی کشور حضور دارند. عناصر شبه نظامی در تمام محله های بغداد حضور دارند و شهروند عراقی برای حل مشکلاتش بیشتر به این قرارگاه های نظامی مراجعه می کند تا پاسگاه پلیس و بابت هر مشکل مبلغی به آنها پرداخت می کند. شاهدان عینی در بغداد می گویند ماموران پلیس و عناصر ارتش توسط رهبران گروه های شبه نظامی در ایستگاه های ایست و بازرسی شبه نظامیان هر روز مورد ضرب و شتم قرار می گیرند.  حضور افراد عمامه به سر یونیفرم پوش در بغداد و استان های دیگر عراق یک اتفاق کاملا عادی شده و این عناصر از «امتیازها»ی ویژه برخوردارند.

نقش آفرینی سرکرده های گروه های شبه نظامی در ارکان حاکمیت و عرصه سیاسی و پارلمان عراق اوضاع امنیتی کشور را پیچیده تر می کند. از این رو، این گروه ها از مناصب دولتی خود به عنوان «ویترینی» برای مشروعیت دهی فعالیت و تحرک و انجام عملیات تروریستی استفاده می کنند.

 

گروه های نیابتی ایران به دنبال بیرون راندن نیروهای آمریکایی 

روز ۳ ژانویه ۲۰۲۱ گروه های شبه نظامی در سالروز کشته شدن قاسم سلیمانی و المهندس در بغداد تجمع گسترده برپا کردند تا هم شعار خروج نیروهای آمریکایی از عراق سر بدهند و هم سرسپردگی خود به ایران و سلیمانی را ثابت کنند. هادی العامری رییس ائتلاف سازندگی در جمع چند هزار نفر از تظاهرکنندگان گفت «باید اشغالگر آمریکایی اخراج شود. باید حاکمیت ملی کامل تحقق پیدا کند و نیروهای آمریکایی بیرون رانده شوند».

او افزود «تصمیم بیرون راندن نیروهای خارجی جای چانه زنی ندارد».

 

نقش ایران در حمایت از گروه داعش 

مناسبات ایران و گروه های داعش و القاعده پرسش های فراوانی مطرح کرده است. القاعده و داعش ظاهرا با آمریکا دشمنی دارند و این نقطه مشترک دو گروه برای هم پیمانی است. هر دو گروه ایران را دروازه تردد به افغانستان و عراق و نیز گذرگاهی برای انتقال اسلحه به داعش می دانند. ایران به داعش مواد منفجره و رادیواکتیو برای انجام عملیات تروریستی می دهد. مصلحت ایران اقتضا می کند که آمریکا با گروه های تندرو مثل داعش و القاعده در عراق و پاکستان و افغانستان مشغول شود. بنابراین، منافع متقابل و بند و بست هایی بین دو طرف وجود دارد.

به دنبال حمله داعش به چاه های نفت در استان کرکوک در ۱۵ دسامبر ۲۰۲۰ گروه های آتش نشانی در حال خاموش کردن آتش هستند (گتی)

 

حشد شعبی

تشکیلات نظامی شیعی حشد شعبی در عراق پس از فتوای جهاد کفایی مرجع عالی شیعیان در عراق در ۱۳ ژوئن ۲۰۱۴ به منظور مقابله با داعش شکل گرفت. برآوردها حاکی از این است که حشد شعبی ۱۴۰ هزار پیکارجو دارد. این سازمان از گروه های سیاسی مسلح و شبه نظامی تشکیل شده است. گروه هایی مثل سازمان بدر و کتائب حزب الله و عصائب اهل الحق و سرایا السلام و سرایا الخراسانی و غیره جزو تشکیلات حشد شعبی هستند که عمدتا در فهرست گروه های تندرو و تروریستی کشورهای خلیجی قرار دارند.

تعداد فراوانی در چارچوب فردی نه تشکیلاتی برای مبارزه با داعش به حشد شعبی پیوستند. این افراد وابسته به جریان های سیاسی نبودند. منابع پارلمانی عراق جزئیات تازه ای درباره حشد شعبی منتشر کرده و گفتند که ۳۰ هزار نفر از استان های غربی عراق عضو حشد شعبی هستند و وزارت دارایی عراق حقوق ماهانه به ۱۴۰ هزار نیروی حشد شعبی می دهد. در عراق اینک یک ارتش موازی ارتش رسمی کشور به وجود آمده است. این ارتش موازی مثل سپاه پاسداران ایران یک سازمان عقیدتی بوده که هم مورد آموزش قرار گرفته و هم تجربه و مهارت دارد.

بروز گروه های مسلح با هر نام و نشانی مثل حشد محله یا حشد شعبی یا عشایر که باشد بیانگر ضعف دولت است. اما واقعیت این است که وزارت دفاع عراق دستاوردهای بسیاری داشته و بعد از پس گرفتن مناطق تحت کنترل داعش اعتبار خود را بازیافت و حالا طرف های بین المللی بسیاری هستند که روی اقتدار ارتش عراق برای مقابله با گروه داعش حساب می کنند.

ایران در حشد شعبی نفوذ کرده است و این تشکیلات افراد مستقل و نیز نیروهای شبه نظامی سرسپرده رژیم ایران را در خود جای داده. از این رو، مراجع تقلید عراق در ماه دسامبر ۲۰۲۰ خواستار تفکیک نیروهای حشد شعبی در دو دسته جداگانه یعنی هواداران رژیم ایران از یک سو و طرفداران سیستانی مرجع تقلید شیعیان از سوی دیگر شدند.

مصطفی الکاظمی نخست وزیر عراق (گتی)

 

دولت الکاظمی و چالش های گوناگون

مصطفی الکاظمی کیست: مصطفی عبد اللطیف مشتت اهل جنوب عراق است. او پس از سکونت در شهر کاظمیه فامیل الکاظمی را برگزید و قبل از ۲۰۰۳ خاک عراق را ترک کرد. الکاظمی به عنوان روزنامه نگار در برخی رسانه ها مثل المانیتور نیوز فعالیت کرده است. او در دانشگاهی در بغداد حقوق خوانده و در دوره نخست وزیری حیدر العبادی رییس سازمان اطلاعات کشور شد.

الکاظمی به دنبال اتفاق نظر فراکسیون های سیاسی پارلمان از جمله سران گروه های شبه نظامی مسلح هوادار ایران به قدرت رسید. توافق بر این بود که او وظیفه محدودی داشته باشد یعنی در حد اداره امور کشور تا وقتی که انتخابات زودهنگام برگزار شود اما اقدامات الکاظمی واقعا قابل انتظار نبود و به نوعی شجاعانه تلقی شد تا جایی که خاطر گروه های مسلح و رهبرانشان را مکدر کرد.

دولت ترامپ رییس جمهور سابق آمریکا الکاظمی را به جمع کردن اسلحه و ضربه به شبه نظامیان تشویق کرد. این اقدام الکاظمی را در وضعیت دشوار قرار داد چون آمریکایی ها درست و حسابی پشت او را نگرفتند: خبری از بودجه نبود. با توجه به اقتصاد رانتی عراق دولت اعلام کرد که ورشکست شده و حتی قادر به پرداخت حقوق کارمندانش نیست.

تعیین مصطفی الکاظمی به عنوان نخست وزیر عراق در واقع آخرین تلاش برای شکستن جمود سیاسی کشور پس از استعفای عادل عبد المهدی نخست وزیر پیشین در دسامبر ۲۰۲۰ است. محمد توفیق علاوی و عدنان الزرفی دو کاندیدای نخست وزیری موفق به تشکیل کابینه نشدند و دلیل آن هم یکی بود، چون احزاب و جریان های سیاسی حاکم در عراق از ۲۰۰۳ به این طرف این دو شخصیت را رد کردند. علاوی و الزرفی از سوی رییس جمهور عراق نامزد پست نخست وزیری شده بودند نه از سوی احزاب سیاسی مسلط در کشور.

به احتمال زیاد برخی گروه های مسلح در مسیر کار الکاظمی کارشکنی کردند و تلاش کردند اقدامات الکاظمی برای بهبودی شرایط کلی کشور به جایی نرسد. البته بعید نیست که گروه ها و فراکسیون هایی که نامزدی الکاظمی برای تصدی مقام نخست وزیری را تایید کردند پشت حملات موشکی کاتیوشا به سفارت آمریکا و پایگاه های آمریکایی و نیز ترور برخی از فعالان و تظاهرکنندگان باشند.

ترور فعالان از جمله اهل رسانه و مطبوعات و حقوقدانان در عراق افزایش یافت که با منافع ایران و گروه هایش در عراق همسویی دارد. این یکی از اهرم های فشار علیه الکاظمی بوده که به مصلحت ایران است.

ترور و کشتار فعالان و خبرنگاران پس از اقدامات الکاظمی برای کنترل گذرگاه های مرزی با ایران و سوریه روند پرشتابی به خود گرفت. همزمان با کنترل این معابر قاچاق هم متوقف شد. ایران از محل همین عملیات غیر قانونی و قاچاق سود سرشاری عایدش می شد. الکاظمی در مقابل گذرگاه های مرزی با سعودی از جمله گذرگاه عرعر را بازگشایی کرد.

حاکمیت قانون و جمع کردن سلاح گروه های غیر رسمی و عشایر از جمله وعده های مصطفی الکاظمی پس از روی کار آمدن در دسامبر ۲۰۲۰ بود. البته عمل به این وعده ها کار آسانی نیست و هیچ کدام از نخست وزیران عراق هم تا حالا موفق به انجام آن نشده اند. نگاه ها به سوی الکاظمی خیره شد.

الکاظمی به دنبال کاهش نفوذ گروه های مسلح حاکم در کوچه و خیابان و نیز حاکم بر طبقه سیاسی در پارلمان و دولت است. او طی یک رشته اقدامات و تصمیمات ضمن اجتناب از درگیری مستقیم با شبه نظامیان بزرگ به سراغ برخی گروه های شبه نظامی رفت که نقش موثری در عرصه امنیتی نداشتند. الکاظمی برای مهار عشایر عراقی هم کوشید و چندین کارزار برای جمع کردن سلاح عشایر اطراف بغداد راه انداخت.

الکاظمی از همان آغاز کار تا حالا روی دستگاه مبارزه با تروریسم که زیر نظر عبد الوهاب الساعدی است حساب باز کرده. الساعدی مخلص الکاظمی است چون الکاظمی حقوق از دست رفته الساعدی را به وی برگرداند و او را به عنوان رییس دستگاه مبارزه با تروریسم منصوب کرد.

از سوی دیگر اما دستگاه اطلاعات عراق همچنان دست الکاظمی است و همین باعث شد تا الکاظمی ضمن برخورداری از اختیارات گسترده به اطلاعات و گزارش های متعدد دسترسی داشته باشد. هیچ کدام از نخست وزیران پیشین عراق شاید چنین اختیاراتی نداشتند. با این همه مردم عراق می پرسند که الکاظمی کیست و چطور رییس دستگاه اطلاعات و بعدا نخست وزیر شد؟

جمع کردن اسلحه گروه های شبه نظامی و اینکه اسلحه فقط دست دولت باشد بزرگ ترین چالش امنیتی دولت عراق است. تمام نخست وزیران عراق با این شعار روی کار آمدند که اسلحه فقط باید دست دولت باشد اما عملا هیچ کدام نتوانستند تسلیحات شبه نظامیان مسلح را جمع کنند.

 

مرز عراق و سوریه

 ۴ گذرگاه مرزی بین عراق و سوریه وجود دارد. گذرگاه مرزی سیمالکا در منطقه خابور در استان دهوک و گذرگاه ربیعه که استان های نینوا و حسکه را به هم وصل می کند و گذرگاه البوکمال-قائم که استان های دیر الزور و انبار را به هم وصل می کند. گذرگاه الولید -التنف که انبار و دیر الزور را به هم وصل می کند.

 

دولت الکاظمی تلاش می کند کنترل گذرگاه های مرزی عراق با سوریه و ایران را در اختیار بگیرد چون این گذرگاه ها به مسیر تردد تروریست ها و قاچاق و عملیات غیر قانونی تبدیل شده و به عراق ضربه زده است.

حفر خندق به طول ۱۴۹ کیلومتر و عرض دو و نیم متر و عمق سه متر در نوار مرزی بین عراق و سوریه از جمله اقدامات دولت عراق است. ۲۰۰ نقطه مرزبانی در یک محدوده ۶۰۰ کیلومتری احداث گردید و به تازگی هم پروژه جدیدی برای کنترل مرزها با استفاده از تجهیزات الکترونیکی در حال اجرا است و برج های دیده بانی مجهز به دوربین های پیشرفته در نوار مرزی بین عراق با سوریه و اردن نصب شده اند.

 

مراسم اولین سالگرد کشته شدن قاسم سلیمانی و ابو مهدی المهندس نزدیک فرودگاه بغداد (گتی)

 

راهکارهای مطرح

-ائتلاف بین المللی ضد داعش و آمریکا و اروپایی ها و غیره از دولت عراق برای مبارزه با تروریسم و تندروی حمایت لجستیکی و امنیتی و نظامی کنند و با ایجاد یک صندوق بین المللی مبالغی در اختیار دولت عراق برای اجرای پروژه های توسعه محور و اقتصادی بگذارند.

-افزایش بودجه برای پروژه های توسعه و کاهش بیکاری مستلزم حمایت لجستیکی آمریکا و اروپا از نیروهای نظامی عراق است. مبارزه با تروریسم بستگی به این دارد که دولت ها تا چه حد می توانند سیاست های مناسب برای حفظ امنیت ملی کشور بر پایه توسعه و همزیستی و نه امنیتی کردن فضای کشور تنظیم و اجرا کنند. گروه های تندرو همواره از خلا سیاسی در قدرت سوءاستفاده می کنند تا با حکومت ها درگیر شوند و آشوب به پا کنند.

-مبارزه با فساد و حمایت از اقدامات دولت برای مقابله با فساد که سرانجام منجر به خروج عراق از لیست کشورهای خطرناک جهان می شود.

الکاظمی گذرگاه های مرزی را به روی نیروهای تروریستی و قاچاق کالا بست. این اقدامات برای رصد و شناسایی موارد پولشویی رژیم ایران در خاک عراق موثر واقع شده است.

-ماندن نیروهای ائتلاف و نظامیان آمریکایی در عراق. عراق در شرایط کنونی به یک راهکار برای خروج از آشفتگی سیاسی نیاز دارد. دولت همچنین باید تکلیف همکاری عراق با نیروهای ائتلاف بین المللی ضد داعش را مشخص کند و برای افزایش قدرت دولت های محلی و تشکیلات انتظامی محلی و حشد عشایری اقدام نماید تا کنترل اوضاع را در اختیار بگیرد. دولت باید قواعد اساسی برای مبارزه با تروریسم و به موازات آن برنامه اصلاحات در راستای توسعه اقتصادی و بازسازی زیر ساختارها را اجرا کند. دولت می تواند کشورهای جهان را برای مشارکت در بازسازی عراق با ایجاد «صندوق بازسازی آنچه داعش خراب کرد» ترغیب کند.

-افزایش عملیات اطلاعاتی امنیتی و نظامی برای تعقیب سران داعش و به دست آوردن اطلاعات مهم از داخل گروه داعش درباره ساختار این تشکیلات و برنامه های احتمالی برای عملیات تروریستی.

امروزه دستگاه های اطلاعاتی از طریق جنگ های نیابتی با گروه های تندرو مثل داعش و جناح های مسلح مقابله می کنند.

-بازگشت آوارگان. گروه داعش موفق شد بخشی از آوارگان عراقی را جذب و از آنان برای ترویج تروریسم و تندروی استفاده کند. برخی مسئولان امنیتی عراق می گویند جلوگیری از بازگشت آوارگان به خانه هایشان بهانه ای دست بقایای داعش داده تا از بخش های گسترده و خالی از سکنه برای انجام عملیات تروریستی و رفت و آمد آزادانه استفاده کند.

-همکاری کشورهای اروپایی و غیره با ارگان های ذیربط برای انتقال پیکارجویان خارجی بازداشتی در سوریه و عراق ضروری به نظر می رسد چرا که نگهداری این افراد در بازداشتگاه های عراق مایه نگرانی و دغدغه امنیتی شده و همچنین گروه های مسلح هوادار ایران از این افراد به عنوان اهرم فشار بهره برداری می کنند.

گروه های شبه نظامی به عمد دولت عراق را مجبور به انجام اعدام می کنند چون می دانند که این اعدام ها انتقادهای گسترده سازمان ملل و اروپایی ها و موسسات حقوق بشر را از دولت به دنبال دارد. آنها می خواهند به هر قیمتی دولت عراق را ناکام کنند.

-تلاش برای بهتر کردن شرایط نظام درمانی عراق و کمک به دولت برای دست یابی به واکسن کرونا. عراق از جمله بدترین کشورهای جهان از نظر شیوع ویروس است و امکانات اقتصادی چندانی ندارد.

-تلاش برای بهبودی روابط بین اقلیم کردستان و دولت عراق. روابط متشنج بین دو کشور یکپارچگی و امنیت ملی عراق را در معرض تهدید قرار می دهد. رسیدن به یک حل توافقی درباره بخش های مورد اختلاف بین طرفین شاید منجر به بهتر شدن مناسبات دو طرف شود.

-حمایت بین المللی و منطقه ای از نخست وزیر کشور برای حل و فصل نهایی قانون انتخابات و برگزاری انتخابات سراسری زودهنگام.

-حمایت از الکاظمی برای انحلال پارلمان و تدوین قانون اساسی جدید که از اختیارات نخست وزیر است.

 

پرچم داعش در عراق (فرانس پرس)

 

 

ارزیابی اوضاع عراق

ایران از طریق گروه های مسلح خود در عراق در پی اجرای سیاست هایش در این کشور است که عمدتا بر پایه ایجاد آشوب و سلطه گری گروه های نظامی و شبه نظامیان بر تمامی بخش ها در عراق تنظیم شده. ایران می داند که با اتخا‍ذ چنین رویکردی قدرت مانور علیه دشمنانش به ویژه آمریکا و متحدان منطقه ای آمریکا یعنی کشورهای خلیج خواهد داشت.

بر کسی پوشیده نیست که ایران تمام گروه های هوادارش در عراق را به بهانه «مبارزه با دعش» مسلح کرده است. ایران در ترویج دلایل حضورش در عراق به بهانه «مبارزه با داعش» موفق عمل کرده و برخی محافل سیاسی و نیز بعضی از گروه های جامعه عراق یعنی قشر ساده لوح و سطحی نگر متقاعد شده که حضور نظامی ایران در عراق به دلیل مبارزه با داعش بوده و اگر ایران و شبه نظامیانش نبودند گروه داعش بغداد را تصرف می کرد. گروه های تحت حمایت ایران این ایده را به خوبی در ذهن بخشی از جامعه عراق جا انداختند.

گروه های مسلح تحت حمایت ایران در مورد داعش بزرگنمایی  و سناریوهای احتمالی «جنگ فرقه ای» را برای تثبیت موقعیت و تحکیم فرقه گرایی ترویج می کنند. ایران اینک به طور سیستماتیک به ترویج «فرقه گرایی» می پردازد. ماشین رسانه ای و تبلیغاتی ایران و حتی فیلم و سریال های تولید شده در این کشور حقایق را وارونه جلوه می دهند و حکومت ایران و سپاه را به عنوان یکی از بازیگران اصلی در عملیات پس گرفتن عراق از دست داعش جا می زنند. لذا، لازم به ذکر است که باید برای مقابله با تبلیغات رسانه ای ایران و ترویج تندروی که در عراق رواج گسترده ای پیدا کرده به دنبال راهکارهای رسانه ای و تربیتی بود.

چه کاری از دست دولت عراق بر می آید؟

الکاظمی تلاش های خوبی برای مقابله و کاهش حضور ایران در عراق انجام داده اما به نظر می رسد که الکاظمی با توجه به اختیارات و ظرفیت های کنونی تا کنون نتوانسته جلوی گروه های مسلح و نفوذ ایران به عراق را بگیرد. نفوذی که تا پست های سیاسی رده بالای حاکمیت عراق رخنه کرده است. به این باید نفوذ اجتماعی را هم اضافه کرد. به عبارت دیگر، نه الکاظمی و نه دیگران نمی توانند بدون حمایت امنیتی و سیاسی و نظامی و اقتصادی خارجی و دقیقا آمریکا کاری از پیش ببرند و قانون انتخابات و قانون اساسی جدید تنظیم کنند. قانون اساسی کنونی بر اساس سهمیه بندی فرقه ای است. انحلال پارلمان اولین گام برای اجرای این اصلاحات است. حالا درست است که در عراق نخست وزیر می تواند پارلمان را منحل کند اما به تعلیق درآوردن پارلمان در عراق نیاز به «شجاعت» دارد و در مورد «شجاعت» نخست وزیر در این مورد خاص تردید وجود دارد.

حضور ایران در عراق امنیت منطقه و جهان را در معرض تهدید قرار داده است چرا که عراق صحنه اصلی عملیات تروریستی و تقویت زرادخانه تسلیحات هسته ای و موشک های بالستیک رژیم ایران شده. کما اینکه حکومت ایران از عراق به عنوان مقر پولشویی برای مقابله با تحریم های بین المللی و آمریکا استفاده می کند.