نشست العلا در سعودی؛ همه برنده اند

نشست العلا در سعودی؛ همه برنده اند

سعودی و متحدانش با پایان قطع روابط با قطر روز تاریخی را رقم زدند. البته دولت کویت و پادشاهی عمان در مسیر گفتگو و رایزنی های دیپلمات برای مصالحه تلاش های پیگیری انجام دادند و به همین خاطر نشست سران کشورهای خلیج از سوی ملک سلمان بن عبد العزیز پادشاه سعودی «اجلاس سلطان قابوس و شیخ الصباح» نام گرفت. نامگذاری نشست یاد شده چنانکه شاهزاده محمد بن سلمان ولیعهد سعودی در اظهاراتی به نیابت از ملک سلمان عنوان کرد نشان قدردانی از اقدامات بی نظیر سلطان قابوس و شیخ الصباح برای حمایت از شورای همکاری در چندین دهه گذشته بود.

این تلاش ها در کنار موضع دولت آمریکا در حمایت از پایان اختلافات بین کشورهای خلیج (سعودی و بحرین و امارات) و مصر از یک طرف و قطر از طرف دیگر به نتیجه رسید. دوحه در نهایت به این نتیجه رسید که اختلاف و قطع رابطه با محیط پیرامون و عمق عربی قطر بی فایده است چون دوحه در چندین سال گذشته با طرف هایی در منطقه ائتلاف و هم پیمانی کرده که اهداف و منافع خلاف منافع کشورها و مردم عرب دارند. مقصود در اینجا ترکیه و ایران است که برنامه هایی برای ایجاد ناامنی و بی ثباتی در منطقه دنبال می کنند.

شیخ نواف الاحمد الجابر الصباح امیر کویت اسم بیانیه پایان نشست العلا را «توافق همبستگی» گذاشت اما با این حال در این بیانیه مشخصا به مقابله با دخالت های ایران و ترکیه در امور منطقه اشاره نشده است. ولیعهد سعودی در اظهارات خود آشکارا از اقدامات ایران برای ایجاد بی ثباتی و ناامنی در منطقه یاد کرد. او یادآور شد که هدف اصلی تشکیل شورای همکاری خلیج در اوایل دهه هشتاد میلادی مقابله با تهدیدهای ایران بود و این تهدیدها ادامه دارد. او گفت «ما امروز بیشتر از هر زمان دیگری به هماهنگی و تلاش و اقدام مشترک برای رشد و توسعه منطقه و مقابله با چالش های پیرامون نیاز داریم؛ به ویژه اینکه ایران با برنامه هسته ای تهدید آفرین و برنامه موشکی بالستیک و طرح های خرابکارانه و ویرانگر گروه های نیابتی و فرقه ای اش در صدد ایجاد ناامنی و بی ثباتی در منطقه است. لذا، ما وظیفه داریم جامعه جهانی را برای تلاش و اقدام جدی در راستای توقف این برنامه ها و طرح های ویرانگر و بی ثبات کننده منطقه و جهان فرا بخوانیم».

بیانیه پایان چهل و یکمین نشست سران کشورهای شورای همکاری خلیج بر اهمیت همکاری و پیوستگی و انسجام فراگیر و همه جانبه بین اعضا به منظور اتحاد و یکپارچگی و افزایش نقش کشورها در منطقه و جهان تاکید کرد و افزود «هدف این است که اعضا برای برقراری امنیت و ثبات و رفاه در منطقه به عنوان یک گروه اقتصادی و سیاسی همکاری کنند». بر همین اساس می توان به سه نکته اصلی اشاره کرد:

اول: سعودی نقش کلیدی در موفقیت نشست داشت. سعودی طراح و مجری اصلی برنامه استراتژیک توجه به منافع تمام طرف ها برای مقابله با چند پارگی است. برخی کشورهای غیر عربی رویکرد تفرقه افکنی بین کشورهای عربی به طور عام و کشورهای خلیجی به طور خاص دنبال می کنند. نشست سران کشورهای خلیج دیدگاه ملک سلمان بن عبد العزیز خادم حرمین شریفین درباره نقش شورای همکاری خلیج را تثبیت و تحکیم کرد. دولت سعودی نشست سران کشورهای شورای همکاری خلیج را در منطقه تاریخی العلا برگزار کرد که این امر دلالت هایی دارد. دیدگاه دولت سعودی که مورد حمایت کشورهای عربی قرار دارد این است که باید از اختلاف نظر بین چهار کشور عربی و قطر عبور کرد. نقش آفرینی سعودی در زمینه مصالحه با قطر برآمده از چالش های فزآینده و تهدیدهای رو به رشدی است که امنیت ملی عربی با آن روبرو است. دخالت ها و فعالیت های خرابکارانه و ویرانگر ترکیه و ایران برای ایجاد ناامنی و بی ثباتی در کشورهای عربی و جنگ افروزی و تنش زایی در بسیاری از کشورهای عربی در جریان است. ترکیه و ایران در حال افزایش نفوذ در منطقه هستند و از شرایط کشورها پس از بهار عرب سوءاستفاده کردند. این بهار عرب حالا نه تنها پاییز بلکه به زمستان سختی تبدیل شد و تمامی آمال و اهداف قیام کنندگان و توده ها را برباد داد. توده ها فریب شعارهای قشنگ و بزرگ گروه هایی را خوردند که زمینه های ایدئولوژیکی و برنامه های ویرانگر دارند.
 

شیخ تمیم بن حمد آل ثانی امیر قطر مورد استقبال شاهزاده محمد بن سلمان ولیعهد سعودی قرار گرفت (گتی)


دوم: نقش مصر. مصر از جمله شرکت کنندگان در نشست سران شورای همکاری و امضا کنندگان بیانیه العلا بود. حضور مصر بیانگر نقش محوری این کشور پس از انقلاب ۳۰ ژوئن ۲۰۱۳ برای مقابله با تهدیدهای تروریستی فزاینده پس از ۲۰۱۱ است. در متن بیانیه نشست العلا نیز نقش اساسی مصر مورد تاکید قرار گرفته «جمهوری عربی مصر با امضای بیانیه العلا بر گسترش و تحکیم روابط برادرانه میان مصر و کشورهای عضو شورای همکاری تاکید می کند. این روابط با توجه به اساسنامه شورای همکاری تنظیم شده است. در این اساسنامه به هماهنگی و همکاری و اتحاد بین کشورهای عضو شورای همکاری به منظور تامین اهداف عالی امت عرب اشاره شده است».   

در بیانیه وزارت امور خارجه مصر آمده است «مصر از تمام تلاش های خالصانه برای رسیدن به توافق و آشتی و در راس آن تلاش چندین ساله کویت تشکر و قدردانی می کند».

سوم: دیدگاه قطر درباره مصالحه با کشورهای عربی و بازگشت به محیط پیرامونی و منطقه ای. اگر بنا را بر این بگذاریم که اختلافات بین چهار کشور عربی و قطر بر سر ایدئولوژی یا مرزها یا بودن یا نبودن طرف ها نبوده است و دو طرف درباره دیدگاه ها و بینش و رویکرد و اندیشه اختلاف نظر داشتند پس باید گفت که مصالحه نشانه ضعف یا عقب نشینی یا شکست یک طرف و پیروزی طرف دیگر نیست. آشتی به معنای تصحیح و اصلاح دیدگاه ها و رویکردها است. دوحه به این نتیجه رسید که اگر رویکرد و مواضع معینی در پیش بگیرد ضرر و زیان آن هم دامن خودش را می گیرد و هم به کشورهای همسایه برادر ضربه می زند. پس باید در راستای تصحیح این روند و دیدگاه ها اقدام کرد. بخش اعظم اختلاف نظرها و اصلاح روند از سوی قطر تحقق یافته و قطر باید چندین گام دیگر در این مسیر انجام دهد تا مصالحه به نتیجه مطلوب برسد.

رسیدن به نتیجه مطلوب مسئولیت همگانی است. البته قطر در این زمینه باید تلاش بیشتری به خرج دهد و اصلاح رویکرد و عملکرد را بر اساس این مصالحه و توافق برد برد آغاز کند.

با توجه به سه مورد یاد شده می توان از دو زاویه بیانیه پایانی چهل و یکمین نشست خلیجی را بررسی کرد:
 

عکس یادگاری رهبران کشورهای شورای همکاری خلیج در نشست العلا (واس)

 

 


اول: بیانیه پایان نشست؛ اهرم های اصلی برای اقدامات مشترک در آینده

در این بیانیه ۹ بندی اهرم های اصلی اقدام مشترک خلیجی در آینده نزدیک برای رویارویی با مشکلات و چالش های فزاینده تنظیم شده است. خلاصه مفاد بیانیه از این قرار است:

 -تکمیل ساختارهای تشکیل دهنده اتحاد اقتصادی از طریق سرعت بخشی به ساز و کارهای اتحادیه گمرگی و بازار مشترک و برقراری نظام اقتصادی ملی یکپارچه. شهروندان این کشورها با توجه به این نظام اقتصادی می توانند آزادانه در هر کدام از کشورهای یاد شده کار و رفت و آمد و سرمایه گذاری کنند و امکان دسترسی برابر به نظام آموزشی و سلامت را خواهند داشت. احداث نظام امنیت غذایی و آبی مشترک و حمایت از پروژه های مشترک و بومی کردن سرمایه گذاری از دیگر ویژگی های نظام اقتصادی یکپارچه کشورهای شورای همکاری خلیج است.

-تکمیل تلاش های انجام شده در راستای تنظیم سیاست خارجی مشترک برای کشورهای شورای همکاری. این کشورها با تنظیم دیدگاه های سیاسی مشترک و گسترش همکاری های راهبری بینابینی و نیز با کشورها و موسسات و نهادهای منطقه ای و بین المللی در راستای تامین منافع مشترک حرکت می کنند و نقش منطقه ای و بین المللی این شورا ارتقا پیدا می کند.

-تکمیل زیر ساختارهای سامانه های مشترک پدافندی و امنیتی با گسترش اتحاد نظامی بین کشورهای شورای همکاری. پروژه اتحاد نظامی زیر نظر شورای دفاع مشترک و کمیته عالی نظامی و فرماندهی نظامی مشترک کشورهای شورای همکاری قرار داشته و هدف آن رویارویی با مشکلات و چالش های جدید است.

-ایجاد و تثبیت ساختار توسعه اداری از طریق توسعه توانمندی های فنی ارگان های دولتی از جمله در حوزه هوش مصنوعی در راستای سرعت بخشی و افزایش بازدهی خدمات و اقدامات و اصلاح شیوه های آموزش و نظام سلامت و تجارت دیجیتالی.

تلاش برای گسترش ساز و کارهای شفافیت و حکومتداری و بازخواست و درستکاری و مبارزه با فساد. در این زمینه می توان از طرح اعلام شده در نشست سران گروه ۲۰ به ریاست ریاض به عنوان مرجع استفاده کرد. در این نشست طرح همکاری برای تحقیق در موارد فساد فرامرزی و پیگرد عاملان آن ارائه شد.

-یکی از بنود بیانیه ضمن اشاره به مقابله با بحران کنونی شیوع کرونا و اهمیت فعال سازی مرکز خلیجی پیشگیری و مقابله با بیماری ها یاد آور شد «این مرکز در نشست سران کشورهای شورای همکاری و با استناد به دیدگاه خادم حرمین شریفین در این باره راه اندازی شد. مرکز یاد شده باید کار خود را به سرعت و پس از هماهنگ کردن تلاش های اعضا آغاز کند».

مقابله با شیوع کرونا و پاندومی های دیگر و کاهش عواقب وخیم آنها در سطح داخلی و منطقه و جهان از جمله کمک به کشورهای کمتر توسعه یافته در حوزه نظام سلامت و اقتصاد از اهداف تشکیل مرکز خلیجی پیشگیری و مقابله با بیماری ها اعلام شده است.
 

 

 

ولیعهد سعودی در چهل و یکمین نشست شورای همکاری خلیج در العلا در سعودی در ۵ ژانویه ۲۰۲۱. (گتی)


 
دوم: مصالحه خلیجی و چالش های کنونی
 
اغراق آمیز نیست اگر بگوییم بیانیه ای که در پایان نشست خلیجی در العلا منتشر شد بیانگر اهداف مردمی و رسمی است و حکومت ها در راستای تامین آن تلاش خواهند کرد. اجرای مفاد این بیانیه از یک طرف منجر به تقویت اقدامات مشترک خلیجی می شود و از طرف دیگر اهداف مردم ساکن آن کشورها را تامین می کند. اما نکته مهم در اینجا این است که همه باید درک کنند که چالش ها و مشکلات گوناگون داخلی و خارجی بر سر راه تلاش های ملی گرایانه در این مسیر وجود دارد. این کشورها مشکلات فراوانی در مسیر اجرای برنامه های توسعه و نیز رویارویی موثر با تهدیدهای تروریستی دارند. چالش های خارجی مثل شرایط منطقه هم در مسیر اقدامات و تلاش برای رشد و توسعه سنگ اندازی می کنند. دولت های ملی و حاکمیت ملی برخی کشورها مثل لیبی و عراق و سوریه و یمن زیر سوال رفته و نقض شده است و بازیگرهای منطقه هم در جنگ افروزی و دامن زدن به منازعات و درگیری ها کم نگذاشته اند. عوامل دیگری در حوزه بین الملل و تحولات جاری وجود دارد. آغاز کار رییس جمهور جدید آمریکا و رویکرد او درباره مشکلات منطقه و نیز درگیری بین بازیگرهای بین المللی از طریق جنگ های نیابتی یا جنگ های تجاری مستقیم مثل رویارویی تجاری بین آمریکا و چین را می توان در بخش چالش های بین المللی دسته بندی کرد.

در پایان می توان گفت امنیت ملی عربی که امنیت ملی خلیجی نبض تپنده آن است در معرض تهدیدها و چالش های فراوان قرار دارد و مصالحه و توافق به عنوان یک گام مترقی در راستای ایجاد اتحاد عربی به طور عام و اتحاد خلیجی به طور خاص مطرح می شود. باید به این فرآیند بها داد و از آن برای مقابله با طرف هایی بهره گرفت که برنامه تفرقه افکنی و تنش زایی بین کشورهای دوست و برادر را دنبال می کنند. ثمره های گسترش و تحکیم همکاری خلیجی در حل مشکلات و بحران ها سهیم است.

به عنوان مثال می توان به نقش مخرب ترکیه در این زمینه اشاره کرد. ترکیه با ایجاد روابط گرم با قطر در چندین سال اخیر به دنبال برون رفت از مشکلات فزاینده اقتصادی داخلی از طریق گسترش زمینه های همکاری با قطر بود. اما سرانجام قطر به این نتیجه رسید که نمی توان به حساب روابط صمیمانه با ترکیه به منافع و روابط با همسایگان خلیجی اش ضربه بزند چون به هر حال قطر و کشورهای خلیجی پیوندهای مشترک فراوان دارند. شاهزاده محمد بن سلمان ولیعهد سعودی در چهل و یکمین نشست سران خلیجی گفت «شورای همکاری با توجه به پیوندهای مشترک و ویژه و نقاط مشترک عقیدتی و خویشاوندی و سرنوشت مشترک اعضا راه اندازی شد».

بنابراین، همه طرف ها برای حل مشکل باید در برنامه های خود تجدید نظر می کردند تا بقیه اختلافات در رویکرد و دیدگاه و اندیشه را رفع کنند. هدف این بود که شورای همکاری خلیج به روال سابق بنیانگذارانش بازگردد. شیخ محمد بن راشد معاون رییس امارات با اشاره به این موضوع گفت «فرآیند همکاری میراث بنیانگذاران شورای همکاری برای مردم این کشورها است.. امروز این فرآیند در مسیر توسعه و تحکیم قرار دارد.. پایه های برادری استوارتر می شود.. فضای همکاری به مصلحت مردم احیا می شود». آیا کشورهای خلیج از این آزمون سخت سرافراز بیرون خواهند آمد؟ این نکته را نباید فراموش کرد که آنها پیش از این هم با شرایط و آزمون های دشواری روبرو شده و از پس آنها برآمدند و انسجام و اقتدار بیشتری پیدا کردند.