پناهجویان سوری؛ بازگشت دشوار و تراژدی غربت

بخش اعظم پناهجویان در ترکیه هستند
پناهجویان سوری؛ بازگشت دشوار و تراژدی غربت

 
کنفرانس بازگشت پناهجویان سوری در نیمه اول ماه نوامبر ۲۰۲۰ در دمشق، پایتخت سوریه برگزار شد. محور اصلی این نشست که به دعوت روسیه تشکیل شد از جمله مهم ترین مشکلات حقوق بشری در دوره کنونی است. تعداد پناهجویان سوریه هر روز بیشتر می شود و حالا بیشترین تعداد پناهندگان در جهان از سوریه هستند. کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل (UNHCR) در گزارش ماه ژانویه ۲۰۲۰ پیش بینی کرد که تعداد این افراد ۵ میلیون و ۵۵۶ هزار و ۴۱۷ نفر باشد و بخش اعظم آنان یعنی حدود ۳ میلیون و ۵۷۶ هزار و ۳۴۴ نفر در ترکیه و حدود ۹۱۵ هزار پناهنده در لبنان و ۶۵۵ هزار تن در اردن هستند.

 

فاطمه احمد مصطفی ۹ ساله از سوریه در بمباران روستایش زخمی و یک پایش بر اثر آن قطع شد. فاطمه با عصای زیر بغل فاصله ۳ مایلی از خانه تا مدرسه را طی می کند (گتی)

مساله پناهندگان سوری و بازگشت آنان پدیده تازه ای نیست. کشورها در هر بحران داخلی ناشی از مشکلات سیاسی و امنیتی یا جنگ داخلی یا شکست نظامی معمولا با پدیده مهاجرت روبرو می شوند. مردم این کشورها از دست گرفتاری ناشی از مشکلات یاد شده فرار می کنند و به کشور دیگری پناه می برند. به عبارت دقیق تر، بحران پناهندگان در سایه ناتوانی حکومت ملی از حمایت و پذیرش مردم کشور به وجود می آید. این حکومت که معمولا درگیر کشمکش های داخلی یا جنگ خارجی است نمی تواند وظیفه خود را انجام دهد. ناکارآمدی حاکمیت خواه به دلایل شرایط داخلی باشد یا خارجی منجر به بروز شرایط فاجعه باری می شود و روی معیشت و زندگی مردم تاثیر می گذارد. مردم در این شرایط یا در کشورشان می مانند یا به کشورهای همسایه مهاجرت می کنند. کشورهای همسایه بر اثر ورود پناهندگان و آوارگان درگیر مشکلات و بحران های فزاینده می شوند؛ به خصوص اگر آن کشور مشکلات و بحران معیشتی داخلی داشته باشد. بحران و چالش ها زیادتر و پیچیده تر می شوند و حتی در برخی موارد کشمکش های داخلی کشور درگیر به همسایگانش کشیده می شود چون اختلافات و بحث و درگیری بین مهاجران در کشور مهاجر پذیر ادامه پیدا می کند.

به عنوان مثال می توان به اقلیم تیگرای در اتیوپی و آغاز جنگ میان حکومت مرکزی و حکومت اقلیم در اواخر سپتامبر اشاره کرد. و یا مساله پناهندگان فلسطینی که به عنوان ویژگی بارز تاریخی مساله فلسطین مطرح می شود. البته مشکل پناهندگان فلسطینی با تاسیس آژانس امداد رسانی و کاریابی سازمان ملل برای آوارگان فلسطینی (آنروا) تا حدودی مورد بررسی و پیگیری قرار گرفت. نباید فراموش کنیم که وضعیت پناهندگان فلسطینی و بقیه پناهندگان جهان اندکی تفاوت دارد. در حالیکه مساله پناهندگان فلسطینی بر اثر سیاست های ضد فلسطینی اسرائیل بروز کرد سیاست های رژیم حاکم در سوریه و سرکوب مردم از همان آغاز رویدادها یا به اصطلاح بهار عرب عامل اصلی موج مهاجرت مردم از این کشور بود. آنچه از آن با عنوان بهار عرب یاد می شود به زمستان سخت تغییر شکل داد و آینده کل منطقه را تحت الشعاع قرار داده است.
 
مریم المحمد ۷۰ ساله مادر سوری به همراه دخترش آیه پس از بمباران سنگین رژیم اسد و شبه نظامیانش از حومه جنوبی ادلب به روستای اریحا منتقل شدند. دختر مریم با کمک همسایه مادرش را در پوشش پلاستیکی حمل می کند (گتی)

 
مساله پناهندگان سوری دارای دو ویژگی اصلی است:
 
نخست: ناکارآمدی و ناکامی حکومت سوریه در مدیریت بحرانی که ده سال پیش آغاز شد مساله پناهندگان سوری را به وجود آورد. وقتی مردم به خیابان ها آمدند و خواهان اصلاحات سیاسی و اقتصادی و اجتماعی شدند رژیم سوریه موفق به مدیریت اختلاف نظر و دیدگاه های متفاوت بین حاکمیت و مردم نشد. همین پای بازیگران منطقه ای و بین المللی را به سوریه باز کرد و اوضاع بدتر شد. بحران جنبه بین المللی پیدا کرد و نتایج نامطلوبی بر امکانات و توانایی دولتی و مردمی گذاشت.

بدین ترتیب، تعداد پناهندگانی که از دست سیاست های رژیم حاکم و افزایش حضور نیروهای خارجی رسمی و غیر رسمی می گریختند افزایش یافت. ترکیه رسما به سوریه لشکرکشی کرد و حاکمیت ملی این کشور را زیر سوال برد. تشکیلات غیر رسمی با برنامه ها و پروپاگاندای متفاوت و احیانا متناقض در سوریه سربرآوردند که از سوی بازیگران متعدد ساپورت می شدند. سوریه به سه بخش تقسیم شد: نخست: مناطق تحت کنترل رژیم سوریه که مورد حمایت روسیه و ایران قرار دارد. دوم: مناطق تحت کنترل گروه های شبه نظامی تروریستی که مورد حمایت بازیگران خارجی مخالف رژیم سوریه هستند. سوم: بلندی های جولان که توسط اسرائیل اشغال شده است.

شهروند سوری با توجه به این شرایط فاجعه بار چاره ای به جز خروج از کشور و پیدا کردن راهی برای فرار از آتش جنگ اطراف خانه و محل کارش نداشت. مردم سوریه دو گزینه دارند؛ حمایت از سیاست های رژیم یا همکاری با گروه های تروریستی. مهاجرت و پناهندگی کلید جادویی این مردم شد. تعداد پناهندگان روز به روز بیشتر شد. آنها به کشورهای مختلف از جمله همسایگان مثل ترکیه و لبنان یا دیگر کشورهای عربی و جهان مهاجرت کردند. تعداد پناهندگان سوری در کشورهای اتحادیه اروپا و روسیه و غیره افزایش پیدا کرده است. گفتنی است که هر کدام از پناهندگان سوریه به کشورهایی می روند که با دیدگاه های سیاسی شان همسویی بیشتری داشته باشد. هر چند این قاعده شامل حال تمامی پناهندگان سوری نمی شود. گروه بسیاری بر اساس همین قاعده به ترکیه رفتند اما خیلی از پناهندگان هستند که هم مخالف سیاست های رژیم هستند و هم مخالف اقدامات گروه های تروریستی. این گروه ها معمولا به کشورهایی مهاجرت می کنند که در آن مجالی برای مشارکت و نقش آفرینی در تلاش ها برای ایجاد راهکار سیاسی بحران سوریه داشته باشند. مصر پس از انقلاب ۳۰ ژوئن ۲۰۱۳ مقصد اصلی این گروه ها بوده است.
 
اردوگاه پناهندگان در یونان که قبلا یک پادگان بوده است (گتی)


دوم: شرایط پناهندگان سوریه در کشورهای همسایه مثل لبنان و ترکیه. این پناهندگان با مشکلات متعدد روبرو هستند و شرایط معیشتی مناسب و شغل ندارند. خود این دو کشور اساسا درگیر بحران های تمام عیار ناشی از ناکامی رژیم های حاکم در مدیریت بحران هستند که بر اوضاع پناهندگان سوریه تاثیر ناگوار داشته است. حکومت ترکیه با توجه به شرایط بسیار بد پناهندگان از آنها برای اجرای پروپاگاندای خارجی خود سوءاستفاده می کند و جوانان سوری پناهنده را به جبهه های جنگ ترکیه در کشورهای مختلف مثل لیبی و نیز مناطق نبرد در جنوب قفقاز می فرستد. ترکیه در کنار جمهوری آذربایجان با ارمنستان می جنگد و از نیروهای سوری در این نبرد استفاده می کند. این شهروندان سوریه پیکارجو هیچ منفعتی در نبرد بین ارمنستان و جمهوری آذربایجان ندارند و تنها در راستای تامین منافع رژیم اردوغان نقش آفرینی می کنند. استفاده ابزاری دولت ترکیه از پناهندگان سوری به اینجا ختم نمی شود بلکه رژیم ترکیه از آنها به عنوان اهرم برای جمع آوری کمک و پول از اتحادیه اروپا بهره برداری می کند و اروپایی ها را تهدید می کند پناهجویان را به کشورهایشان می فرستد. حکومت اردوغان موفق شد از این دستاویز برای تقویت اقتصاد کشور استفاده کند. اقتصاد ترکیه به دلیل جاه طلبی و رویاپردازی های اردوغان برای احیای امپراتوری عثمانی در حال فروپاشی است.

روسیه با توجه به شرایط دشوار پناهندگان سوری خواستار برگزاری کنفرانسی در این باره شد. ۲۷ کشور از جمله چندین کشور عربی و چین و روسیه و ناظران سازمان ملل در کنفرانس شرکت کردند. هدف اصلی کنفرانس بزک کردن چهره رژیم سوریه بود. رژیم سوریه با حمایت روسیه و ایران بخش اعظم خاک کشور را از گروه های تروریستی پس گرفت.
 
غنوه المحمد ۸۰ ساله از سوریه چهار زانو در اردوگاه آوارگان نزدیکی روستای مرزی قاح بین سوریه و ترکیه واقع در استان ادلب در شمال غرب سوریه نشسته است. ۲۸ اکتبر ۲۰۲۰ (گتی)

 
بیانیه پایان این کنفرانس چشم انداز روشن و خوش بینانه ای در مورد آینده پناهندگان سوری ترسیم کرده است. در این بیانیه گفته شده که رژیم سوریه نه تنها باید پناهندگان را به کشور برگرداند بلکه شرایط زندگی با کرامت برای آنها فراهم کند و به نبرد قاطع با تروریسم تا ریشه کنی تمامی گروه های تروریستی در سوریه ادامه دهد. آنچه عملا در سوریه خواه در مناطق تحت کنترل رژیم و خواه بخش های دیگر می گذرد گویای شرایط مناسب برای بازگشت پناهندگان نیست. شرایط بازگشت پناهندگان هنوز در زمینه زیر ساختارها و خدمات اولیه و امنیت مردم فراهم نیست.
 
آنا کوزنتسوا کمیسر حقوق کودکان روسیه از طریق ویدیو کنفرانس در نشست بین المللی درباره بازگشت پناهندگان سوریه در دمشق شرکت کرد (گتی)

 
این کنفرانس با هدف مشروع بازگشت پناهندگان برگزار شد اما به دو دلیل موفق نبود:
 
نخست: زمان برگزاری کنفرانس. چطور می شود درباره بازگشت پناهندگان صحبت کرد در حالیکه اغلب مناطق سوریه که بر اثر جنگ ویران شده اند فاقد نیازمندی های اولیه معیشتی حداقلی در اغلب مناطق هستند. ضمنا رژیم سوریه تضمین نداده که پناهندگانی که به کشور بازمی گردند از امنیت برخوردار شوند.
 
گروهی از مهاجران کنار آتش در یک جنگل واقع در منطقه حائل مرزی بین ترکیه و یونان دراز کشیده اند. ترکیه ۵ مارس ۲۰۲۰ (گتی)

دوم: تنها حامیان رژیم سوریه در این کنفرانس شرکت کردند. اینجا این پرسش مطرح می شود که اصولا این کنفرانس چه فایده و چه دستاوردی داشته و آیا دیدگاه ها و استراتژی های مطرح شده قابلیت اجرایی دارند یا خیر.

در پایان باید گفت مشکل پناهجویان سوری روز به روز پیچیده تر و بدتر می شود. بنابراین باید به دنبال طرح و راهکارهای جدید بود. این راهکار باید سه مساله اصلی را در نظر بگیرد:‌ نخست، تمامی بازیگران منطقه ای و بین المللی هوادار و مخالف رژیم باید نقش و حضور فعال داشته باشند تا بتوان به یک دیدگاه مورد توافق برای حل این بحران دست یافت.

دوم: شرایط معیشتی و امنیتی پناهندگان سوریه که به کشور بازمی گردند فراهم گردد. سوم: باید به آنها خسارت پرداخت شود تا بتوانند اوضاعشان را دوباره سر و سامان بدهند وگرنه این گرفتاری چه در کشورهای مهاجر پذیر و چه پس از بازگشت به سوریه ادامه پیدا می کند. بازگشت پناهجویان چندین شرط دارد و این شروط باید اجرا شوند تا آنها به سوریه بازگردند. اگر این شروط فراهم نشود بازگشت به میهن رویایی بیش نیست.
 
چندین هزار از شهروندان سوریه و کشورهای دیگر ساکن اردوگاه موریا در یونان پس از آتش سوزی در این محل کنار خیابان می خوابند. این پناهجویان و مهاجران آواره سرپناه ندارند و به سرویس های بهداشتی و همچنین آب دسترسی ندارند. (گتی)