• شماره جدید
weekly-issue, اقتصاد

سوریه و خلیج؛ ميان سیاست و اقتصاد

 

جده – معتصم الفلو

برخورد گرم خالد بن احمد آل خلیفه وزیر امور خارجه بحرین و همتای سوری اش ولید المعلم در نیویورک در اواخر سپتامبر و نیز افتتاح سفارت امارات و بحرین در دمشق در دسامبر و زمزمه درباره بازگشت سوریه به اتحادیه عرب بیانگر تحولات سیاسی و نظامی و ایدئولوژیک در این کشور است. منطقه خاورمیانه در شرایط کنونی به دو اردوگاه تقسیم شده. اردوگاه نخست توسط ترکیه و قطر و گروه تروریستی اخوان المسلمین و گروه های جهادی مثل داعش و النصره و حراس الدین و غیره که از دل این کشورها بیرون آمدند و دیگر جنبش های اسلام سیاسی هدایت می شود.

کشورهای عربی مثل سعودی و امارات و مصر و بحرین که با تروریسم مبارزه می کنند در اردوگاه دوم قرار می گیرند.

اسلام سیاسی با توجه به قانون 49 مصوب 1980 در سوریه جرم شناخته می شود. قانون مجرم دانستن گروه تروریستی اخوان المسلمین توسط حافظ الاسد رییس جمهور پیشین سوریه صادر شد. اما در مورد ایران، شرایط پیچیده است. حکومت ایران از یک سو متحد سوریه شناخته می شود و از سوی دیگر از روابط گرم با قطر و ترکیه برخوردار است. ایران و قطر میدان گازی مشترک دارند. ایران با همکاری ترکیه می تواند تحریم های نفسگیر آمریکا را دور بزند.

اما نقش اقتصاد در این موضوع چیست؟ آیا نبرد اقتصادی در کانون نبرد سوریه در جریان است؟ کدام منافع مشترک اقتصادی بعد از برقراری مصالحه و توافق بین سوریه و کشورهای خلیج تامین می شود؟

اهداف نئوعثمانی

حکومت کنونی ترکیه (نئوعثمانی) هنوز هم به خاطر از دست دادن بخش هایی از آنچه امپراتوری عثمانی شناخته می شد به خصوص در سوریه و عراق افسوس می خورد. این مقاله روی سوریه تمرکز دارد. ترک ها به سه دلیل حسرت سوریه را می خورند: ترکیه از منابع انرژی چندانی برخوردار نیست، این در حالیست که ذخایر گازی عظیمی در سواحل استان بانیاس وجود دارد. به این باید، رقابت شدید صنایع سوریه و ترکیه را نیز افزود. حوزه صنایع سوریه در حلب و دمشق قبل از آغاز جنگ شکوفا شد و سوریه بازار مصرفی بزرگی دارد. سوریه از موقعیت استراتژیک ویژه ای برخوردار است چرا که بازار اروپا و کشورهای خلیج عربی توسط گذرگاه مرزی سوریه به یکدیگر وصل می شوند.
هر چند کارخانه های شهرک های صنعتی در حلب در چند سال نخست جنگ سوریه در مناطق درگیری های مسلحانه قرار نداشتند اما این کارخانه ها با تسهیلاتی از سوی مسئولان گمرک و افسران مرزی ترکیه به این کشور منتقل شدند. به نظر می رسد دولت ترکیه از طریق گروه های مسلح سرسپرده دولت ترکیه یک پروپاگاندای غیر علنی اجرا می کند. ترکیه با انگیزه های ایدئولوژیک یا نژادی در صدد از بین بردن زیرساختارهای صنعتی در شمال سوریه است.

بر کسی پوشیده نیست که نقش ترکیه در استان و حومه ادلب به ایجاد ایست های بازرسی پلیس نظامی و مرزبانی محدود نمی شود. چندین بانک و دانشگاه و شرکت و سازمان خیریه توسط دولت ترکیه بعد از عملیات نظامی ترک ها و تسلط بر بخش هایی در شمال سوریه، در این منطقه راه اندازی شده اند. در مدارس هم ادای احترام به پرچم ترکیه انجام می شود.

هزینه سنگین و اقتصاد درمانده

آمار رسمی و دقیقی درباره زیان اقتصاد سوریه و شرایط اقتصادی این کشور پس از جنگ ویرانگر هشت ساله وجود ندارد. اما بی گمان می توان گفت زیان و ضرر اقتصادی سنگینی به سوریه وارد شده که اصلاح آن حدود ده سال یا بیشتر زمان می برد. کمیته اقتصادی و اجتماعی غرب آسیا در سازمان ملل (اسکوا) در گزارشی در ماه اوت با یک محاسبه کلی گفت «حدود 388 میلیارد دلار سرمایه در سوریه از دست رفته و در بخش های اقتصادی توزیع نشده است».

گزارش بانک جهانی در نیمه سال 2017 گفت «هزینه بازسازی سوریه 226 میلیارد دلار است. این رقم هزینه زیان اقتصادی در کنار از بین رفتن سالانه پانصد هزار شغل از 2011 تا 2015 است».

دکتر عمار الیوسف مشاور دولت سوریه آمار قابل تاملی در 2017 منتشر کرد. او در پژوهشی زیان اقتصادی دولت سوریه را حدود 1.17 تریلیون دلار عنوان کرد.
البته این، همه ماجرا نیست. علاوه بر این، دولت سوریه درآمد حاصل از فروش نفت به ارزش 4.7 میلیارد دلار را هم از دست داد. سوریه پیش از آغاز جنگ سه میلیون تن گندم در سال تولید می کرد اما حالا یکی از واردکنندگان گندم شده است.

لیره سوریه؛ قربانی بزرگ
حدود 80 درصد حساب ذخیره ارزی سوریه بعد از جنگ خالی شده و از 20 میلیارد دلار در اوایل 2011 به چیزی کمتر از دو میلیارد دلار (یا حتی کمتر از آن یعنی حدود 700 میلیون دلار) کاهش یافته است. کلیه معاملات نقدی رسمی زیر نظر بانک مرکزی سوریه و همه معاملات خارجی باید با لیره سوریه انجام شود. حجم معاملات مالی شهروندان سوری مقیم خارج به حدود 6 میلیون دلار در روز می رسد که این میزان در درآمدهای واردات و تجارت خارجی تا حدودی نقش آفرینی می کند.

لیره سوریه حدود 90 درصد ارزش خود را از دست داده است. هر دلار در اوایل جنگ 50 لیره خرید و فروش می شد اما حالا هر دلار در بازار آزاد با 500 لیره برابری می کند. پول ملی بعد از مردم سوریه بزرگ ترین بازنده این جنگ نظامی و نیز کشمکش سیاسی در دوره بعد از جنگ به شمار می رود. سقوط ارز سوریه منجر به افزایش تورم و از بین رفتن پس اندازهای شخصی چند میلیون شهروند سوریه می شود.

عادی سازی روابط اقتصادی بین سوریه و کشورهای خلیج

از سرگیری پروازها از دبی و ابوظبی به دمشق یکی از نشانه های از سرگیری روابط میان کشورهای خلیج و دمشق به شمار می رود.

اما درباره از سرگیری سرمایه گذاری، یک شرکت کویتی مجتمع مسکونی تجاری در منطقه یعفور در حومه دمشق ساخته و رزرو واحدهای این مجتمع آغاز شده است. چندین شرکت غیر دولتی اماراتی در نمایشگاه بین المللی دمشق 2018 حاضر شدند. چندین شرکت سعودی و اماراتی هم کالاهای اساسی در بازار سوریه را تامین می کنند. نمایندگی برخی شرکت های سعودی به ویژه در حوزه دارو و مواد غذایی از طریق بیروت در بازار سوریه نقش آفرینی می کنند.

محصولات غذایی و کشاورزی سوریه دوباره به سوپرمارکت های کشورهای خلیج بازگشته است.

آیا سرمایه گذاری های جدیدی در راه است؟

آینده سرمایه گذاری کشورهای خلیج در سوریه هنوز مشخص نیست. امارات 20 میلیارد دلار و قطر 10 میلیارد دلار و کویت 8 میلیارد دلار و سعودی 2.5 میلیارد دلار در سوریه سرمایه گذاری کرده اند.

تاسیسات اقتصادی هم در جنگ سوریه آسیب خورده و فرآیند ساخت و ساز و سرمایه گذاری کشورهای خلیج در بخش املاک از آغاز جنگ در سال 2011 تا چند ماه پیش متوقف شده بود. سرمایه گذاری در حوزه بانکی در سوریه به خصوص در دمشق و شهرهای ساحلی که از جنگ به دور بودند و نیز سرمایه گذاری در بخش گردشگری در مناطق به دور از درگیری به خصوص در لاذقیه و طرطوس متوقف نشد. علاوه بر سرمایه گذاری شرکت های دولتی، برخی شهروندان خلیجی صاحب چند هزار ملک و مزرعه در سوریه هستند.

چشم انداز روشن حوزه بازسازی

میزان صادرات سوریه از 574 میلیون دلار در سال 2015 به حدود 700 میلیون دلار در سال 2017 افزایش یافت اما واردات، 86 درصد داد و ستد تجاری را تشکیل می دهد.

تقریبا همه مناطق سوریه حتی بخش های تحت کنترل دولت نیاز به بازسازی دارد. بخش های وسیعی از این کشور با خاک یکسان شده است. هنگامی که الان به دمشق سفر می کنید خیابان ها و ساختمان هایی به چشم می خورند که به مدت ده سال بازسازی و تعمیر نشده اند. مناطق صنعتی و محله های مسکونی فراوانی هم منتظر سرمایه گذاری و از سر گیری نشاط و زندگی هستند. بازار سوریه به به رقمی بیشتر از چند میلیارد دلار برای تجدید پویایی و نشاط نیاز دارد.

چند بازرگان سوری در گفتگو با «المجله» یادآور شدند «از سرگیری روابط دیپلماتیک و حمل و نقل زمینی و هوایی بین سوریه و کشورهای خلیج فرصت بزرگی برای صادر کنندگان و واردکنندگان سوریه ایجاد می کند و باعث بازگشت پناهجویان سوریه در خلیج و نیز گردشگران سعودی به سوریه می شود. این فرآیند رونق اقتصادی و بهبودی شرایط کشور را به دنبال خواهد داشت.»

ایجاد توازن میان حضور ایران و ترکیه
گشایش در روابط اقتصادی میان حکومت سوریه و کشورهای عربی منجر به ایجاد توازن قدرت در این کشور می شود. همزمان با حضور دوباره کشورهای خلیج و عربی به سوریه از نفوذ اقتصادی ایران و ترکیه کاسته می شود.

حکومت ایران میلیاردها دلار در قالب خطوط اعتباری برای تامین مالی واردات سوریه اختصاص داده است. حالا که فضای مثبت و سازنده ای در محافل رسانه ای عربی و خلیجی و سوری درباره از سر گیری روابط ایجاد شده اقتصاد بستر مناسبی برای حفظ وحدت عربی خواهد بود!

مقاله قبلیمقاله بعدی
مجله فارسی
مجله با ارائه مجموعه‌ای از مقاله‌های منسجم به مهم‌ترین مسائل پیش روی خاورمیانه و جهان امروز می‌پردازد. مجله ما تلاش دارد تحلیل‌های دقیقی از تازه‌ترین رویدادهای جهان در اختیار خواننده قرار دهد. از تحلیل سیاسی اخبار پیشرفت و توسعه گرفته تا مشاجرات مابین روشنفکران درجه یک جهان و مصاحبه‌ها با چهره‌های سیاسی سرشناس برای پوشش تمام زاویه‌های امور در نظر گرفته می‌شوند.

پاسخی بگذارید