• شماره جدید
دیدگاه

انحراف در مسیر «حزب الله»… فرصت طلایی برای تضعیف گروه

واشنگتن – حنین غدار

۳۶ سال از فعالیت «حزب الله»‌ لبنان به عنوان یک تشکیلات منظم گذشت. این گروه در این مدت دستخوش تحولات ساختاری بزرگی شد که بر شرایط «حزب الله» تاثیرگذار بود. اوضاع سیاسی لبنان و ورود به بدنه حکومت و ترور رفیق الحریری و نبردهای لبنان و درگیری های خشونت بار با ارتش اسراییل و خروج نیروهای نظامی سوریه از لبنان و جنگ داخلی سوریه و اوضاع نابسامان منطقه عواملی هستند که بر وضعیت «حزب الله»‌ تاثیر گذاشتند.

تحول این گروه از سازمان دست نشانده ایران به تشکیلات به ظاهر لبنانی و گسترش نظامی گری و مسائل اقتصادی و تاثیر «حزب الله» بر جامعه شیعیان لبنان و سرسپردگی مذهبی و بی اخلاقی و فساد از جمله نقاط ضعف این گروه به شمار می روند. از این رو، می توان با بهره گیری از این کاستی ها و ایجاد محدودیت برای «حزب الله» لبنان در راستای توقف نفوذ آن در منطقه کوشید.

مراحل تحول حزب الله

می توان سیر تحول «حزب الله» را به ۵ مرحله اصلی تقسیم بندی کرد:

*۱۹۸۲-۱۹۹۲ (باند): «حزب الله» در این دوره تاسیس شد و به انجام عملیات تروریستی و هدف گرفتن منافع غربی در لبنان و خارج آن و جنگ چریکی با ارتش اسراییل در جنوب لبنان پرداخت. حسن نصرالله به عنوان دبیر کل «حزب الله» منصوب شد و این گروه وارد فعالیت های سیاسی شد. (انتخابات پارلمان ۱۹۹۲)

*۱۹۹۲-۲۰۰۰: (راه اندازی گفتمان مقاومت):‌ نفوذ «حزب الله» در جنوب لبنان در این دوره افزایش یافت. گفتمان مقاومت اشغالگری و درگیری های خشونت آمیز با ارتش اسراییل (۱۹۹۳ و ۱۹۹۶) مطرح شد. این دوره تا خروج ارتش اسراییل از لبنان در مه ۲۰۰۰ ادامه داشت.

*۲۰۰۶-۲۰۰۰: (دوران طلایی مقاومت):‌ بازدارندگی «حزب الله»‌ در برابر اسراییل در این دوره افزایش یافت. این گروه به بهانه های گوناگون از جمله مزارع شبعا و تجاوز به مرزهای کشور و اسیران لبنانی و حمایت از فلسطین عملیات نظامی انجام داد و توان نظامی و سیاسی اش به دلیل ائتلاف با بشار اسد و ترور رفیق حریری افزایش یافت. این دوره تا خروج ارتش سوریه از لبنان و انقلاب سدر و جنگ دوم لبنان ادامه داشت.

*۲۰۱۳- ۲۰۰۶- «دولتی در درون دولت»: همزمان با پایان جنگ، نفوذ «حزب الله» از طریق حمایت و تامین مالی حکومت سوریه و ایران افزایش یافت تا اینکه در سال ۲۰۰۸ درگیری در لبنان بر سر خلع سلاح «حزب الله» تشدید شد. این در حالیست که «حزب الله» از اقدام نظامی علیه اسرائیل از خاک لبنان خودداری کرد.

*۲۰۱۸- ۲۰۱۳- «نقش منطقه ای حزب الله»: تداوم حضور «حزب الله» در سوریه و پیکار در کنار نیروهای اسد یکی از دلایل اصلی طولانی شدن جنگ سوریه است. این نقش آفرینی منجر به تضعیف وظیفه و ایستادگی حزب الله در مقابل اسراییل شد. اعزام نیروهای «حزب الله» به سوریه هزینه سنگینی برای این گروه به دنبال داشته و منجر به کشته و زخمی شدن هزاران عضو «حزب الله» و نابودی منابع عظیم اقتصادی شد و به همین دلیل، «حزب الله» توانایی رزمی خود را افزایش داد. این گروه همچنین به دنبال افزایش نفوذ در کشورهای منطقه از جمله یمن و عراق است.

الگوی لبنانی «حزب الله» در برابر الگوی ایرانی «حزب الله»

«حزب الله»‌ برای اولین بار در ۷ مه ۲۰۰۸ وارد درگیری نظامی با گروه های لبنانی شد. نیروهای «حزب الله» به منظور ارعاب سران گروه ۱۴ مارس و به ویژه سعد الحریری و جنبلاط به بخش غربی بیروت و جبل الدروز حمله کردند. این رویدادها نقطه عطفی برای نفوذ فزاینده «حزب الله» در لبنان به شمار می روند. دولتمردان لبنان به دنبال این درگیری و در راستای تشکیل دولت وحدت ملی راهی دوحه پایتخت قطر شدند. گروه ۱۴ مارس دیگر نتوانست حکومت را در اختیار بگیرد. این گروه از هم پاشید و «حزب الله» پیروز انتخابات مه ۲۰۱۸ شد.

«حزب الله» پیروز انتخابات اخیر لبنان شد، البته نه به دلیل اینکه محبوب ترین گروه لبنانی است بلکه به این خاطر که مخالفانش را از میان برداشت و متحدانش را با زور سلاح تقویت کرد.

پایگاه اجتماعی «حزب الله» تا قبل از دخالت در سوریه ثابت بود اما این گروه به دنبال شرکت در جنگ سوریه و گفتمان فرقه ای ضد تروریسم سنی در سوریه از گفتمان مقاومت دست کشید که باعث شک و تردید گروهی از شیعیان به حزب الله شد. بودجه خدمات اجتماعی حزب الله کاهش یافت و منابع مالی بیشتری به عملیات نظامی این گروه در سوریه و منطقه اختصاص یافت. پیشتر، شیعیان لبنان از این خدمات بهره مند می شدند اما حالا این امکانات تنها به حلقه های نزدیک به «حزب الله» و نیروهای اعزامی اختصاص می یابد. «حزب الله» در شرایط کنونی تنها از ابزار هویتی و فرقه ای شیعی برای جلوگیری از ریزش هوادارانش بهره می گیرد.

شیعیان طرفداران «حزب الله» رویکرد فرقه ای تری در پیش گرفته اند كه اين مساله منجر به انزوای آنها و افزایش فاصله از جامعه سنی در منطقه شده است. اما این ویژگی باعث شد تا شیعیان تابع «حزب الله» لبنان ارتباط تنگاتنگی با حکومت شیعی ایران برقرار کنند. رژیم ایران خود را به عنوان حامی اصلی شیعیان معرفی می کند.

تغییر در اهداف و گفتمان منجر به تغییر نگرش جامعه لبنان و کشورهای منطقه نسبت به شیعیان شده و «حزب الله» به عنوان بازوی ایران و نه یک حزب لبنانی شناخته می شود.

این ارتباط در چندین مناسبت بروز پیدا کرد. نصر الله به دنبال عملیات تلافی جویانه برای ترور جهاد مغنیه در القنیطره در ۳۰ ژانویه ۲۰۱۵ گفت «مردم لبنان و منطقه و اسراییلی ها باید بدانند که این عملیات نه ربطی به پرونده هسته ای ایران دارد و نه به مساله ریاست جمهوری لبنان و نه به مقاومت . این مساله ملی است و جمهوری اسلامی ایران به این گزینه و منافع و عزت ما احترام می گذارد.»

سه سال بعد، اظهارات دیگری از حسن نصر الله در سایت فردا نیوز در ۱۲ مارس ۲۰۱۸ منتشر شد. حسن نصر الله که در جمع ایرانیان مقیم لبنان صحبت می کرد گفت این گروه تابع مطلق علی خامنه ای رهبر ایران بوده و پایبندی «حزب الله» نسبت به خامنه ای فراتر از عمل به قانون اساسی لبنان است. نصر الله افزود «حزب الله» نه تنها به رهنمودهای رهبر ایران بلکه به اندیشه های او ملزم است.

نصرالله یادآور شد «وقتی کمیته مرکزی حزب الله مساله ای را بررسی می کند چنانچه احتمال داشته باشد این موضوع مورد رضایت خامنه ای قرار نگیرد از آن خودداری می کند.»

صحبت های نصر الله در رسانه های لبنانی و عربی منتشر نشد. رسانه های محدودی در ایران اظهارات نصرالله را منتشر کردند. «حزب الله» در بیانیه ای که در روز ۱۳ مارس ۲۰۱۸ منتشر شد گزارش سایت «فردا» را تکذیب کرد.

چالش نظامی

«حزب الله» در چند سال نخست آغاز به کار سازمان به شدت مرکزگرا و دارای فرماندهی بود. این رویکرد با پیکارجویان محدود گروه و استقرار غیر گسترده آنها در رود لیطانی و عملیات تروریسی و جنگ چریکی در آن دوره متناسب بود.

حزب الله در پی خروج ارتش اسراییل از جنوب لبنان به کار عملیاتی و پیروی از دستور فرماندهی روی آورد. [۱]

جنبه عملیاتی در دوره جنگ کارساز شد و «حزب الله» قدرت بیشتری پیدا کرد و از ساختار سازمانی قدرتمندتری (شمار نیرو و تجهیزات) برخوردار شد و توانست به رویکرد و عملیات خود ادامه دهد. [۲]

درگذشت عماد مغنیه در سال ۲۰۰۸ چالش بزرگی برای «حزب الله»‌ بود. «حزب الله» تا کنون نتوانسته جانشینی برای مغنیه با همان شخصیت کاریزماتیک و تجربه نظامی و تایید داخلی و توان فرماندهی فعالیت نظامی پیدا کند.

از این رو، مستشاران سپاه برای جبران این خلا نفوذ و تاثیر روز افزونی در این گروه پیدا کردند.

کنترل امور در سوریه از دست «حزب الله» در حال خارج شدن است و آمار نیروهای مورد نیاز در سوریه بالا می رود. پس جای تعجب ندارد اگر نیروهایی که در صفوف «حزب الله» پیکار می کنند از قدرت و مهارت آنچنانی برخوردار نباشند. کما اینکه «حزب الله» از نیروهای شیعی غیر لبنانی هم بهره می گیرد.

چالش اقتصادی و اجتماعی

«حزب الله» به دلیل کمبود بودجه مجبور به تغییر اجباری ساختاری و پرسنل و نیروهای رزمی شد. «حزب الله» تا حالا درگیر جنگ طولانی فرامرزی نشده بود.

پیکارجویان تازه کار به سوریه اعزام شدند. بسیاری از آنان حتی نمی دانستند که چه چیزی در انتظارشان است. نیروها بعد از آموزش نظامی سریع و تاثیر پذیری از گفتمان فرقه ای و ستیزه جویانه راهی سوریه شدند. نیروهایی که قبل از آغاز جنگ سوریه به «حزب الله» می پیوستند معتقد به باورهای مذهبی و ایدئولوژیکی و اصل و وظیفه مقاومت بودند. افرادی از همه اقشار جامعه در «حزب الله» عضویت داشتند. اما حالا تنها جوانانی که در خانواده های کم درآمد بزرگ شده اند به دلیل برخورداری از درآمد مالی وارد این گروه می شوند. آنها کار خود را انجام می دهند و حقوق می گیرند و تابع مطلق هستند.

از این رو، فراهم کردن شغل و منابع درآمد برای این جوانان شیعه یکی از راهکارهای مناسب برای تضعیف قدرت «حزب الله» به شمار می رود. گزینه های سیاسی و ایدئولوژیکی پیشین فاقد پروژه اقتصادی بودند و به همین دلیل به بن بست خوردند.

چالش مذهبی

شیعیان اثنی عشری بزرگ ترین فرقه شیعی از دو گروه اصلی تشکیل می شوند:
*شیعیان فارس (قم)- روحانیون شیعه در ایران و علی خامنه ای رهبری این گروه را به عهده دارند. آنها به اصل ولایت فقیه معتقد هستند. الگوی ولایت فقیه در ایران اجرا می شود.

*شیعیان عرب (نجف) – علی سیستانی روحانی عراقی رهبری این گروه را بر عهده دارد. سیستانی به عنوان عالی ترین مرجع تقلید شیعیان عرب شناخته می شود. شیعیان عرب مخالف دخالت روحانیون در سیاست و حکومتداری هستند.

اکثریت شیعیان لبنان بعد از درگذشت محمد حسین فضل الله روحانی برجسته شیعی در سال ۲۰۱۲ از مفهوم مذهبی «حزب الله» پیروی می کنند.
هر چند نفوذ حوزه نجف در جامعه شیعیان لبنان کم رنگ شده اما نجف هنوز هم مورد احترام شیعیان است. سیستانی ترجیح می دهد که دورادور مراقب اوضاع سیاسی باشد تا اینکه به شکل مستقیم در سیاست از جمله در عراق دخالت کند. افزایش حضور و نقش آفرینی حوزه نجف در لبنان تا اندازه زیادی می تواند از قدرت ایران برای جذب شیعیان لبنان بکاهد.

نسل جدید شیعیان لبنان به ویژه هواداران «حزب الله» در پی حضور نظامی این گروه در منطقه و به ویژه در سوریه بیشتر دیدگاه فرقه ای دارند تا رویکرد ایدئولوژیکی سنتی. به هر حال، حکومت ایران بیشتر از حوزه نجف از لحاظ ایدئولوژیکی در لبنان نفوذ دارد و به همین دلیل، هویت فرقه ای بر باورهای مذهبی و ایدئولوژیکی مسلط شده است.

چالش اخلاقی

سران «حزب الله» به ظاهر از رفتارهای غیر اخلاقی و فساد خودداری می کنند. حسن نصر الله دبیر کل «حزب الله» در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۸ گفت «قاچاق مواد مخدر حرام است».

روزنامه سفیر چاپ لبنان هم در گزارش ۱۳ ژوئن ۲۰۱۶ نوشت «نصرالله در جمع فعالان این گروه بر لزوم الگو برداری از رفتار پیامبر و ائمه در جنگ ها تاکید کرد.» او افزود «نیروهای حزب الله در سوریه املاک عمومی و خصوصی را تخریب نمی کنند و از تخریب خانه ها و مجتمع های تجاری و کشتزارها جلوگیری می کنند.»

با این حال، اما حزب الله در معاملات مواد مخدر در همه کشورهای جهان دست دارد. (۳). پست های عمومی به قوم و خویشان و نزدیکان چهره های برجسته «حزب الله» واگذار می شود. گزارش های فراوانی در مورد زندگی مرفه و شرکت های خصوصی رهبران رده بالای «حزب الله» منتشر شده است.

نتیجه گیری و توصیه ها

«حزب الله» دستخوش تحولات ساختاری مهمی شده که بر شرایط کنونی اش تاثیر گذاشته است.

قابلیت های نظامی «حزب الله» افزایش قابل ملاحظه ای داشته اما اهرم های دیگر مثل وجهه و اعتبارش در لبنان و حمایت اجتماعی و اقتصادی و دینداری و اخلاق مداری نیروهای پیکارجویش که به عنوان نقطه قوت این گروه شناخته می شوند در حال ضعیف شدن هستند.
«حزب الله» را می توان با تدوین برنامه همه جانبه و فراگیر و نیز تلاش های نظامی مهار کرد. برخی طرح های موثر در این راستا از این قرارند:

-پرده برداشتن از همه دخالت های ایران و پیامدهای زیانبار آن/ پیامدهای آن در لبنان و نیز پی بردن به این مساله که تلاش «حزب الله» برای روتوش سیمای خود به عنوان یک نهاد اصلی در لبنان جنبه دکوری دارد.

-پرده برداشتن از هزینه ها و ریخت و پاش های «حزب الله» در بخش تسلیحاتی و منابع انسانی و بی توجهی به عرضه خدمات اجتماعی و رفاهی برای شیعیان.

-کشف تناقض اظهارات سران «حزب الله» با اسناد موثوق درباره فساد و رفتار غیر اخلاقی آنان.

-کشف این مساله که «حزب الله» چگونه حاضر است با نگه داشتن سلاح و زرادخانه تسلیحاتی اش در انبارهای زیر زمینی واقع در محله های مسکونی در جنگ آینده مردم لبنان را قربانی کند.

منابع:

۱-سه اصل بنیادین باید به اجرا گذاشته شود: هدف رهبر و نوع ماموریت و اجرا. ژنرال مارتین دیمپسی رییس ستاد مشترک ارتش آمریکا. ۲۰۱۲.

۲- می توان از طریق گفتگوی حسن نصرالله با روزنامه «الاخبار» چاپ لبنان در ۱۴ اوت ۲۰۱۴ به فرهنگ سازمانی این گروه و نحوه تصمیم گیری سران پیش از جنگ دوم لبنان پی برد: نصر الله گفت «تصمیم گیری در مورد به اسارت گرفتن نیروهای اسراییلی در شورای مرکزی حزب الله آنهم چند ماه پیش از اجرای آن گرفته شد. در نظام کاری ما، وقتی که شورای مرکزی بعد از تصمیم گیری آن را برای اجرایی شدن به شورای جهادی واگذار می کند. دبیر کل رییس شورای جهادی بوده که از سران جهادی اصلی در سطح اجرایی تشکیل شده است.»
او افزود «دبیر کل حزب الله تصمیم گیرنده اصلی در واحد جهادی است اما یگان های جهادی و رزمی و میدانی و نیز عملیات نظامی و فنی زیر نظر مستقیم وی قرار ندارند. سران جهادی یا معاونان جهادی این وظیفه را به عهده دارند.»

۳- به عنوان مثال، دادستان سائوپولوی برزیل در گزارش مجله هفتگی «TERRA» در تاریخ ۱۱ اوت ۲۰۱۷ گفت «حزب الله لبنان و مخوف ترین باند جنایتکار برزیل از سال ۲۰۰۶ با یکدیگر همکاری می کنند. نویسنده گفت این باند جنایتکار با فروش مواد مخدر به «حزب الله» سالانه بیش از ۶ میلیون دلار به جیب می زند.

مقاله قبلیمقاله بعدی
مجله فارسی
مجله با ارائه مجموعه‌ای از مقاله‌های منسجم به مهم‌ترین مسائل پیش روی خاورمیانه و جهان امروز می‌پردازد. مجله ما تلاش دارد تحلیل‌های دقیقی از تازه‌ترین رویدادهای جهان در اختیار خواننده قرار دهد. از تحلیل سیاسی اخبار پیشرفت و توسعه گرفته تا مشاجرات مابین روشنفکران درجه یک جهان و مصاحبه‌ها با چهره‌های سیاسی سرشناس برای پوشش تمام زاویه‌های امور در نظر گرفته می‌شوند.

پاسخی بگذارید