• شماره جدید
weekly-issue, فرهنگ, نقطه نظرات

بحران بازار کتاب و کتابفروشی در ایران

تهران – فیروزه رمضان زاده

سقوط ارزش ریال در برابر دلار و یورو، تحریم ها و اولویت بندی های ارزی دولت، تغییر قوانین مالیاتی، بالا رفتن قیمت کاغذ، حذف کتاب از سبد خرید خانوار به دلیل تورم و پایین بوده سرانه کتابخوانی، سبب ورشکستگی و تعطیلی تدریجی بسیاری از کتاب فروشی های بزرگ و کوچک در تهران و سایر شهرستان های ایران شده است.

سال هاست که یکی پس از دیگری بسیاری از کتابفروشی‌های نام آشنا، آنهایی که حتی در سال های پیش از انقلاب اسلامی در این صنف مشغول به کار بوده اند به سراغ شغل دیگری رفته اند، درحال حاضر بسیاری از این کتابفروشی ها جای خود را به بنگاه‌های معاملات املاک، نمایشگاه، آرایشگاه، اغذیه فروشی یا لباس‌فروشی داده اند.

یکی از این کتاب فروشی ها کتابفروشی “آسیا” در راسته خیابان جمهوری، چهارراه سعدی تهران است که در اردیبهشت جاری بعد از ۵۴ سال فعالیت به کار خود پایان داد، یکی  از آخرین بازماندگان نسل کتابفروشی های قدیمی که حالا به کباب فروشی تبدیل شده است.

اما وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی می گوید سرعت تعطیلی کتابفروشی ها متوقف شده است.

سیدعباس صالحی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی ۱۱ شهریورماه جاری در پاسخ به این سوال که برخی از کتابفروشی ها به جهت مشکلات اقتصادی در حال تغییر کاربری هستند، گفت:« این مشکل متاسفانه کم و بیش وجود دارد اما مسیر نسبتا سریعی که قبلا در زمینه تعطیلی کتابفروشی ها وجود داشت، تا حدودی متوقف شده است و بر اساس گزارش هایی که ما داریم در یکسال اخیر سرعت تعطیلی کتابفروشی ها متوقف شده است.»

البته خروج آمریکا از برجام و  سقوط ارزش ریال بر گرانی کالاها از جمله افزایش قیمت کاغذ یکی از اقلام وارداتی ایران بر حوزه نشر بی تاثیر نبوده است، این موضوع نه تنها در بنگاه های نشر در تهران؛ بلکه در استان‌های دیگر نیز ریشه دوانده است.  چندی پیش رسانه‌های داخلی گزارش دادند که هر بند کاغذ بالکی که در انتشار کتاب به کار می‌رود به ۱۰۰ تا ۱۵۰ هزار تومان رسیده و قیمت کتاب تا ۳۸ درصد افزایش یافته است.

این مشکل تا جایی پیش رفته است که وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی در مرداد جاری اعلام کرد که ” حجم ذخایر کاغذ فقط تا دو ماه آینده جواب‌گوی نیاز کشور خواهد بود.”

وضعیت بازار نشر در ایران پیش از تحریم‌ های اقتصادی هم چندان مناسب نبود، درسال های گذشته بسیاری از کتابفروشی ها و انتشارات معتبر تهران هر یک به دلایلی تعطیل و یا به حکم دادگاه تخلیه یا پلمپ شدند. نظیر نشر نی، نشر ویستار، نشر رود، کتابفروشی طهوری، کتابفروشی مثلث، کتابفروشی آسیا، کتابفروشی ویستا، کتابفروشی مهرگان، کتابفروشی بین الملل اهواز، کتابفروشی رشد اهواز،مرکز گسترش فرهنگ شیراز و ده ها انتشارات و کتابفروشی دیگر در تهران و سایر شهرستان ها.

روایت آشفتگی کتابفروشی ها

آنچه در پی می آید روایت های تعدادی از فروشندگان کتاب در ایران است، کسانی که هنوز در این فضای بی سامان و آشفته سرپا هستند و با تردید به کار خود ادامه می دهند.

نبود فرهنگ کتابخوانی در بین مردم، گرانی کتاب و وضعیت بد اقتصادی مردم، فروش کتاب های دست دوم، چاپ افست و ممنوعه  در بین دستفروشان از مهم ترین دلایل مدیر یک کتابفروشی در میدان انقلاب تهران است که به نظر او باعث ورشکستگی کتاب فروشی ها شده است.

او ادامه می دهد:« در تمام دنیا دولت ها از صنعت نشر حمایت می کنند اما سیاست‌های غلط ارزی دولت و تشدید تنش‌های بین‌المللی این حوزه را دچار خفقان کرده است.»

این شهروند ادامه می دهد:«الان در همین میدان انقلاب، راسته  کتابفروشی ها در محاصره فلافل فروشي ها قرار دارد، من بعد از ۲۰ سال فعالیت در حوزه کتابفروشی، هیچ آینده روشنی پیش روی خودم نمی بینم، چون توان اداره اینجا را با این وضعیت بد اقتصادی ندارم»

مدیر یک کتاب فروشی قدیمی در شهر اهواز اعتقاد دارد: «کتابفروشی ما دو سه سال پیش در آستانه تعطیلی بود، اما با تلاش های زیاد و رسانه ای کردن این موضوع، خوشبختانه همچنان به حیات خود ادامه می دهیم و شعبه سوم این کتابفروشی برعکس بسیاری از کتابفروشی ها که در حال تعطیلی هستند راه اندازی شده است.»

او به کتابفروشی های نام آشنا و قدیمی شهر اهواز اشاره می کند که یکی پس از دیگری تعطیل شده اند:«مهم ترین کتابفروشی اهواز که بیش از نیم قرن فعالیت داشت کتابفروشی” بین الملل “اهواز بود که بسیار شاخص بود اما چند سالی است که تعطیل شده، کتابفروشی “بوستان” که از قدیمی ترین کتابفروشی های اهواز با نیم قرن فعالیت متاسفانه تعطیل شده است. البته یکی از قدیمی ترین کتابفروشی های اهواز، کتابفروشی “جعفری” است که سالهاست بسیار مهجور باقی مانده است.»

به گفته وی؛ این کتابفروشی با ۱۰ سال سابقه فعالیت قبلاً به عنوان یکی از کتابفروشی های نمونه کشوری شناخته شده بود به خاطر مسائل مالی درحال تعدیل نیرو است.

او به کمبود کتابفروشی در بسیاری از شهرهای استان خوزستان نظیر بهبهان، اهواز، دزفول، مسجد سلیمان و آبادان اشاره می کند:« استان خوزستان، جزو استان های پرمخاطب در حوزه کتاب است ولی کتابخانه های عمومی و کتابفروشی ها به نسبت جمعیت و تعداد شهرها و روستاها  انگشت شمار هستند.»

این شهروند خوزستانی، پرداخت مالیات را یکی از مشکلات عمده کتابفروشی ها عنوان می کند: «برخی از کتابفروشی ها در کنار فروش کتاب، نوشت افزار هم می فروشند که برای آنها مالیات هایی وضع می شود که نمونه اش کتابفروشی “رشد” در اهواز بود که تعطیل شد. »

او با بیان این که فروش پایین کتاب به دلیل بحران اقتصادی و تورم روز افزون از بنیه مالی مردم کتابخوان کاسته است به درآمد زاد نبودن و کند بودن روند فروش کتاب اشاره می کند.

وی معتقد است:« به دلیل عدم تمایل ورود سرمایه گذار به این حوزه در اهواز و بسیاری از شهرهای خوزستان علاقه برای راه اندازی کتاب فروشی وجود ندارد و بعضاً تعطیل می شوند.»

فارغ از بی رمقی و کم جانی حوزه کتاب و تعطیلی تدریجی کتابفروشی ها، سالهاست که اعمال سلیقه های شخصی در ممیزی و سانسور آثار، اعتراض بسیاری از ناشران، نویسندگان، شاعران و مترجمان در ایران را برانگیخته است. بسیاری از نویسندگان و مترجمان به دلیل اجرای سیاست های تبعیض آمیز، حذف سیاست‌های حمایتی و دشوار کردن مراحل دریافت مجوز نشر از سوی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، خانه نشین شده اند.

یک فروشنده کتاب در شهر کازرون با اشاره به سانسور و فرایند طولانی مجوز نشر معتقد است:«این‌روزها نویسندگان و مترجمان هم دیگر انگیزه‌ای برای ادامه کار ندارند، بسیاری از کتاب ها امکان دریافت مجوز ندارند یا در آستانه چاپ متوقف شده اند.»

با کوچک‌تر شدن سبد خرید مردم، کتاب از اولویت خرید خانوار خارج شده است، موضوعی که مدیر یک کتابفروشی در تهران به آن اشاره می کند.

او  به طرح تخفیفی که از ابتدای تیرماه اجرا کرده اند اشاره می کند:« در طبقه پایین کتابفروشی، تمام کتاب های انگلیسی، هنر، عکس و سینما را ۲۰ تا ۲۵ درصد تخفیف گذاشتیم چون قصد داشتیم جابه جا شویم اما بعد از دوماه هیچ استقبالی نشد و این جای درد دارد. متاسفانه دولت به این صنعت بها نمی دهد، بسیاری از فعالان این حوزه حتی حقوق کارمندان خود را به سختی پرداخت می کنند.»

به گفته این فعال حوزه کتاب، خرید و فروش اینترنتی کتاب، تخفیف های زیاد سایر همکاران هم دست به دست هم داده که بسیاری از همکاران ما شغل آبا و اجدادی خود را بعد از سال ها رها کنند و تغییر شغل بدهند.»

او که ساعت هایی طولانی در کتابفروشی سوت و کور خود  نشسته است به پایان فعالیت کتابفروشی “مثلث” در خیابان دربند تهران در اردیبهشت ۱۳۹۴ اشاره می کند: «این کتابفروشی به دلیل بدهی و مالیات سنگین بر کتابفروشی ها، گران شدن کتاب و فروش کم در نهایت مجبور شد با این حرفه خداحافظی کند.»

مدیر یک کتابفروشی کوچک و قدیمی در شرق تهران به سیاست گذاری های دولت در این حوزه اشاره می‌کند که قابل تأمل است. می‌گوید: «شب عيد به من خبر دادند که برای توسعه كتابفروشي ها وام ۴ درصد مي دهند. با اشتیاق به دنبال این وام رفتم، می خواستم كتابفروشي ۷۰ متری مان را به ۳۰۰ متری تبدیل کنم، اما بعد از ماه ها دوندگی گفتند اعتبار نداریم، چطور این وام را از ما کتابفروشی های کوچک دریغ می کنند؟ اما به بعضی ها، وام های یک میلیاردی می دهند.»

دانشجویی که با حسرت، کتاب های پشت ویترین یک مغازه کتابفروشی را نگاه می کند، با صدایی آهسته می‌گوید: «مدت هاست که به دنبال خرید انلاین کتاب با تخفیف هستم ولی به خاطر مشکلات مالی دست و دلم برای خرید می لرزد. چند شب پیش به یکی از کتابفروشی های غرب تهران رفتم که شنیدم به خاطر رکود اقتصادی تخفیف ۲۵ درصد گذاشته اند و می خواهند جمع کنند.»

او به نشر “رود” در تهران اشاره می کند، مسوولان این کتابفروشی در خردادماه جاری با انتشار اطلاعیه ای از تعطیلی این کتابفروشی پس از ۲۰ سال خبر دادند.این کتابفروشی به مجموعه کتابفروشی های انتشارات” امیرکبیر” واگذار شده است.

جوان دانشجو ادامه می دهد: «نشر “رود”، زیر پل کریمخان در همسایگی نشر چشمه قرار داشت، خرداد ماه به آنجا سر زدم، کتاب هایشان را برای آخرین بار ۲۵ درصد تخفیف گذاشته بودند. آنها هم مثل خیلی از کتابفروشی های دیگر به ناچار تعطیل شدند.»

در کنار بحران کتاب و کتابفروشی ها در ایران، چاپخانه ها و چاپخانه دارها هم در طول این سال ها از آفت حوزه نشر در ایران بی نصیب نمانده اند. فعالان این صنعت بعد از سال ها تجربه و فعالیت به دلیل رکود اقتصادی در آستانه ورشکستگی قرارگرفته اند و یکی از پس از دیگری از گردونه فعالیت خارج می شوند.

 

 

 

 

 

 

 

 

مقاله قبلیمقاله بعدی
مجله فارسی
مجله با ارائه مجموعه‌ای از مقاله‌های منسجم به مهم‌ترین مسائل پیش روی خاورمیانه و جهان امروز می‌پردازد. مجله ما تلاش دارد تحلیل‌های دقیقی از تازه‌ترین رویدادهای جهان در اختیار خواننده قرار دهد. از تحلیل سیاسی اخبار پیشرفت و توسعه گرفته تا مشاجرات مابین روشنفکران درجه یک جهان و مصاحبه‌ها با چهره‌های سیاسی سرشناس برای پوشش تمام زاویه‌های امور در نظر گرفته می‌شوند.

پاسخی بگذارید