• شماره جدید
weekly-issue, گزارش ویژه, یادها

قهوه خانه های بغداد… یادگارهای فرهنگی رو به زوال

بغداد – سلام زیدان

بازار داغ قهوه خانه در شهر بغداد، پایتخت عراق، در سده گذشته بسیار پر رونق بوده است. آوازه این قهوه خانه ها به بقیه کشورهای عربی و حتی جهان هم رسید، چه اینکه محلی برای گفت و گو و مجادله شعری و اعتراض به سیاست حکومت های پیشین عراق بودند. این قهوه خانه ها در کانون توجه رسانه قرار گرفتند و به عنوان نماد بارز بغداد مطرح شده و محل نشست و برخاست شاعران عراقی برجسته همچون معروف الرصافی و جمیل صدقی الزهاوی و محمد مهدی الجواهری و دیگران بودند. قهوه خانه ها بعد از 2003 به فراموشی سپرده شدند و دیگر، روشنفکران و فرهیختگان به آنجا رفت و آمد نمی کنند و بدین ترتیب در آستانه تعطیلی قرار گرفتند. تحول تازه این است که قهوه خانه های مدرنی همچون قهوه خانه «قهوه و کتاب» و «رضا بن علوان» و «نازک الملائکه» در برخی محله های بغداد مثل الکراده به سبک سالن های فرهنگی در حال تاسیس هستند. فعالیت های فرهنگی و هنری فراوانی در این قهوه خانه ها انجام می گیرند. وجه تمایز بین قهوه خانه های جدید و قدیمی این است که مشتریان این مراکز معمولا کارمند و دانشجو و از طبقه روشنفکر هستند و بعد از ظهر و شب به آنجا سر می زنند.

قهوه خانه ام کلثوم

این قهوه خانه در خیابان الرشید قرار دارد. انفجار در نزدیکی قهوه خانه ام کلثوم در سال 2003 خسارت های زیادی به ساختمان آن وارد کرد. یوسف محمد المرسومی متصدی کنونی قهوه خانه می گوید «قهوه خانه در سال 1953 توسط مرحوم عبد المعین الموصلی راه اندازی شد و تا کنون هم تعطیل نشده است.»

او افزود «خسارت های زیادی بر اثر انفجار چهار سال پیش در نزدیکی این قهوه خانه به آن وارد شده اما دولت تا حالا هیچ اقدامی برای بازسازی آن انجام نداده است. صاحب قهوه خانه (سلام کمال الهاشمی) به فنلاند رفت و تصدی قهوه خانه را به دوستانش سپرد.»
المرسومی درباره مشتریان قهوه خانه می گوید «مشتریان قهوه خانه ام کلثوم در سابق بیشتر جزو طبقه فرهیخته و روشنفکر بودند که برخی از آنها از دنیا رفتند و برخی دیگر هم یا بیمارند و یا پیر شده اند. گروهی هم که مهاجرت کرده اند. مشتریان قهوه خانه تغییر کرده اند اما قهوه خانه هنوز به همان سبک سنتی اداره می شود. در اینجا هنوز هم آهنگ های ام کلثوم پخش می کنیم و بحث های ادبی و فرهنگی ادامه دارند. اما قهوه خانه با توجه به اوضاع کنونی در معرض تعطیلی قرار دارد. البته قهوه خانه های دیگر هم حال و روز بهتری ندارند. مردم حالا دیگر به دنبال فناوری های به روز هستند.»
او خاطر نشان کرد «قهوه خانه های قدیمی معمولا به نام صاحبان آنها یا مشتریان فرهیخته اش یا شهری که در آن قرار داشتند شناخته می شدند. مثلا، قهوه خانه حسن عجمی نام خود را از صاحب قهوه خانه گرفته است. قهوه خانه الزهاوی به نام شاعر برجسته عراقی، الزهاوی، بدین اسم نامیده می شود. خواننده برجسته مصری ام کلثوم در سال 1932 از این منطقه بازدید کرد و در کاباره الهلال آواز خواند. این کاباره در نزدیکی قهوه خانه کنونی قرار داشت و نام آن، قهوه خانه ام كلثوم شد. این قهوه خانه در واقع یک مرکز فرهنگی بود.»

قهوه خانه شاه بندر

این قهوه خانه در انتهای خیابان متنبی و بر کرانه رود دجله قرار دارد. گروهی از فرهیختگان و مقام های حکومتی و مردم کوچه و بازار به آن رفت و آمد می کنند. صاحب قهوه خانه، محمد الخشالی به المجله گفت «این قهوه خانه در سال 1917 توسط محمد سعید شاه بندر تاسیس شد.»
او افزود «مشتریان آن زمان قهوه خانه وزیر و روشنفکر بودند. این قهوه خانه به افراد زیادی اجاره داده شد تا اینکه در سال 1963 به من رسید. من کاباره این قهوه خانه را تعطیل کردم تا به عنوان یک مرکز فرهنگی صرف شناخته شود.»
او خاطر نشان کرد «شاعران برجسته همچون محمد مهدی الجواهری و حسن الصافی و ابراهیم ادهم الزهاوی از مهم ترین مشتریان این قهوه خانه بودند. الزهاوی که در آنجا اقامت داشت. شاعر بزرگ عراق یعنی معروف الرصافی هم به اینجا سر می زد.»
«این قهوه خانه هنوز هم به عنوان محلی برای گردهمایی فرهیختگان و صاحب قلمان شناخته شده و هنوز هم سر پا است. قهوه خانه رویدادهای تلخ فراوانی را از سر گذرانده، در 5 مارس 2007 مورد حمله تروریستی قرار گرفت. خودروی بمبگذاری شده که در خیابان متنبی منفجر شد منجر به کشته شدن 68 نفر گردید که 4 تن از پسرانم و نوه ام هم در میان قربانیان این حمله بودند. من در آن زمان تصمیم گرفتم تا با وجود همه دشواری ها این قهوه خانه را بازسازی کنم.»

قهوه خانه حسن عجمی

این قهوه خانه که در خیابان الرشید و در فاصله ۱۵۰ متری قهوه خانه ام کلثوم و الزهاوی قرار دارد در سال ۱۹۱۹ توسط حسن عجمی تاسیس شد و یکی از قهوه خانه های معروف آن دوره بود.
نصیف جاسم یکی از مشتریان این قهوه خانه به «المجله» می گوید «روشنفکران و نویسندگان و شاعران صاحب نام در این قهوه خانه جمع می شدند. اما این قهوه خانه در شرایط کنونی حال و روز چندان خوشی ندارد و محفلی برای جمع شدن جوانانی شده که هیچ چیز از فرهنگ و ادبیات و هنر سرشان نمی شود و تنها برای قلیان کشیدن می آیند. تصاویر شاعران و نویسندگان و فرهیختگان و جامعه شناسان بزرگ بر در و دیوار قهوه خانه نقش بسته بود اما حالا دیگر خبری از آن عکس ها نیست.»
او افزود «اگر دولت دست روی دست بگذارد این قهوه خانه در آینده نزدیک تعطیل می شود. تعطیلی آن ضربه بزرگی به حوزه فرهنگ و فولکلور عراق است. بنابراین، امیدوارم که دولت عراق با هماهنگی با مسئولان قهوه خانه به مرمت آن بپردازد.»

سفره خانه اسطوره

این محل یکی از بهترین قهوه خانه های خیابان رشید است که در نزدیکی قهوه خانه ام کلثوم است. فرهیختگان و روشنفکران عراقی به این قهوه خانه می آیند و در آنجا، شب شعر و گفت و گوهای ادبی و مراسم امضای کتاب برگزار می شود.
تحسین المیاح صاحب قهوه خانه به «المجله» می گوید «قهوه خانه های بغداد معروف هستند. قهوه خانه های شاه بندر و حسن عجمی و برازیلیه و ام کلثوم و عبدالفتاح و البلدیه از جمله مهم ترین قهوه خانه ها هستند. »
او افزود «قهوه خانه ام کلثوم توسط عبد المعین الموصلی در ۱۹۶۸ تاسیس شد. او عاشق صدای ام کلثوم -خواننده برجسته مصری- بود. من و چند تا از همکلاسی هایم در دانشگاه به این قهوه خانه می رفتیم و عاشق صدا و شخصیت ام کلثوم شدیم. من و عبد المعین الموصلی از سال ۱۹۹۰ به این طرف قهوه خانه را اداره می کردیم.»
او یادآور شد «در سال ۱۹۹۷ صاحب اصلی قهوه خانه شدم. البته چندین پیشنهاد مالی اغواکننده برای فروش محل به من شد اما قبول نکردم. خیابان المتنبی را در سال ۲۰۰۶ به دلیل منع رفت و آمد بستند و بعد از آن، این منطقه سوت و کور شد. من هم عجله كردم و قهوه خانه ام کلثوم را فروختم اما بعدش پشیمان شدم.»
المیاح در ادامه گفت «دوستان و آشنایان در سال ۲۰۱۳ اصرار کردند که قهوه خانه جدیدی راه اندازی کنم و من هم سفره خانه اسطوره را افتتاح کردم. البته اینجا خرابه ای بیش نبود. اما درستش کردیم و حالا محلی برای جمع شدن روشنفکران و صاحبنظران شده است. ما نشست فرهنگی و مراسم امضای کتاب برگزار می کنیم.»
او گفت «سفره خانه اسطوره یکی از مراکز فرهنگی قدیمی بغداد هست که نویسندگان و فرهیختگان و اصحاب رسانه در آنجا جمع می شوند. برخی از این قهوه خانه های قدیمی تعطیل شده و برخی دیگر هم در آستانه تعطیلی هستند چرا که جامعه به فناوری های نوین روی آورده است».

روزنامه نگار عراقی: قهوه خانه های قدیمی در آستانه تعطیلی

کمال لطیف سالم نویسنده پیشکسوت عراقی به «المجله» گفت «می توان اسم قهوه خانه های بغداد را انجمن فرهنگی گذاشت. این قهوه خانه ها محل جمع شدن شاعران برجسته ای مثل حسین مردان و معروف الرصافی و بدر شاکر السیاب و دیگران بودند.»

او افزود «اینکه تنها یک خاطره از این آثار زیبای بغداد باقی مانده مایه تاسف است. خیلی از این اماکن فرهنگی و ادبی در بغداد تعطیل شدند. قهوه خانه هایی مثل حسن عجمی و الزهاوی هنوز سرپا هستند اما چهره های سرشناسی که به آنجا رفت و آمد می کردند رفته اند. نسل کنونی هم تمایل چندانی به فرهنگ و رفتن به قهوه خانه ندارد. قهوه خانه ها در گذشته مراکز ادبی باشکوهی بودند که مشتریان آنها اغلب وقتشان را در آنجا سپری می کردند تا در خانه. آنجا مراکز بحث و گفت و گو و شعر گویی بود.. مناقشه های سیاسی هم که جای خود را دارد.»

او یادآور شد «کتابخانه و قهوه خانه در منطقه کراده در مرکز بغداد راه اندازی کردم. این منطقه نبض بغداد به شمار می رود. اغلب روشنفکران و هنرمندان و روزنامه نگاران و اهل مطبوعات به آنجا رفت و آمد می کنند. مرکز قهوه و کتاب توسط یکی از روشنفکران جوان به نام یاسر عدنان اداره می شود. این مرکز چیزی شبیه کافه تریا است اما بدون قلیان یا دخانیات. البته، من در آغاز با مشکلات زیادی مواجه شدم. گروهی اصلا تصور قهوه خانه بدون قلیان و سیگار و رقص و آواز را نمی کردند. اما این قهوه خانه را به این سبک راه اندازی کرد و بعدها به یک کتابخانه تبدیل شد که هر کسی می توانست به طور رایگان در آنجا مطالعه کند. در مرحله بعدی، فعالیت های هنری متنوعی در آنجا برگزار کردیم. این مناسبت های فرهنگی بستری ایجاد کرد تا فرهیختگان به طور روزانه به اینجا بیایند.»

یاسر عدنان به المجله گفت «پدرم می گفت انواع روزنامه و مجله و کتاب همواره در قهوه خانه ها در دهه شصت و هفتاد میلادی به چشم می خورد و مشتریان قهوه خانه آنها را مطالعه می کردند. به همین دلیل، ایده تاسیس «قهوه و کتاب» از همین سنت فرهنگی پسندیده شکل گرفت. آنچه به فکر من رسید این بود که این سنت را احیا کنم تا مشتریان قهوه خانه را به مطالعه کردن تشویق کنم. آثار کتاب بر روی میز و سقف و در و دیوار این قهوه خانه به چشم می خورد تا اینکه کسانی که در اینجا نشستند به یاد کتاب خواندن بیفتند. این باعث تشویق جوانان به کتابخوانی می شود. من طرح دیگری هم دارم و به دنبال راه اندازی شعبه ای از این قهوه خانه در استان بصره هستم چرا که مردم این منطقه با فرهنگ کتابخوانی انس گرفته اند.»

مقاله قبلیمقاله بعدی
مجله فارسی
مجله با ارائه مجموعه‌ای از مقاله‌های منسجم به مهم‌ترین مسائل پیش روی خاورمیانه و جهان امروز می‌پردازد. مجله ما تلاش دارد تحلیل‌های دقیقی از تازه‌ترین رویدادهای جهان در اختیار خواننده قرار دهد. از تحلیل سیاسی اخبار پیشرفت و توسعه گرفته تا مشاجرات مابین روشنفکران درجه یک جهان و مصاحبه‌ها با چهره‌های سیاسی سرشناس برای پوشش تمام زاویه‌های امور در نظر گرفته می‌شوند.

پاسخی بگذارید