• شماره جدید
داستان پوشش

جهش ارزی، یک سیاست یا بحران؟

بازار بورس تهران در 27 جولای 2015 (گتی)

لندن – فاطمه صبحی

سال جدید ایرانی توسط آیت الله خامنه‌ای رهبر جمهوری اسلامی ایران سال «حمایت از کالای ایرانی» نامگذاری شد. سال 97 در حالی شروع شد که نرخ ارز شاهد افزایش چشمگیری بود. نرخ دلار که تا آوریل 2018 نرخ مرجع در ایران محسوب می شد در دوران اول ریاست جمهوری حسن روحانی رئیس جمهور اصلاح طلب ایران از سال 1392 شاهد ثبات نسبی در تغییرات خود بود. با این حال در دوم دوم ریاست جمهوری او به خصوص در آذر و دی 96 جهش غیر منتظره ای را تجربه کرد که در اسفند 96 به اوج خود رسید. افزایش قیمت ارز در آذر 95 جهش 20 درصدی داشت که علل متفاوتی از جمله افزایش تقاضا برای ارز خارجی به خاطر افزایش سفرهای خارجی ایرانیان در ماه های دسامبر و ژانویه و افزایش جهانی قیمت دلار در نوامبر 2016 و وخیم تر شدن اوضاع سیاسی منطقه به خاطر سیاست های خارجی آمریکا در خاورمیانه داشته است.

تغییرات نرخ ارز، در سال 96 تنش های بسیاری را به خود دید که منجر به بی ثباتی در سایر امور داخلی ایران نیز گردید. قیمت هر دلار آمریکا در مهر 96  از 44 هزار ریال به 63000 ریال در فروردین 97 رسید. به نقل از رادیو فردا قیمت دلار در یک سیر بی سابقه در 7 آوریل 2018 طی سه روز به یکباره 9000 ریال گران شد. از آنجایی که دولت نیز هیچ گونه سیاست کنترل قیمتی را اعمال نکرد، گرانی قیمت ارز بر قیمت تمامی کالاها و خدمات حتی هزینه های حمل و نقل و مسکن نیز تاثیر مستقیم داشت.

این افزایش قیمت، فشار زیادی روی خانواده‌های ایرانی به ویژه خانواده‌های متوسط و کم توان مالی وارد کرده است. فقر و فشارهای اقتصادی در زمستان به صورت اعتراض‌های وسیع در بسیاری از شهرهای ایران مانند خراسان، خوزستان، اصفهان، تهران و بسیاری شهرهای دیگر و با شعار «نه به گرانی» به اوج خود رسید.

این تظاهرات که ترکیبی از اعتراضات ضد حکومتی و ضد دولتی بود در واکنش به عملکرد نامطلوب دولت روحانی که منجر به افزایش فسادهای مالی، اختلاس، بیکاری، گرانی و غیره شده بود، صورت گرفت. اگرچه که این اعتراضات به صورت مقطعی متوقف شد ولی ادامه روند بی ثباتی ها در این کشور و گرانی ارز در روزهای پایانی سال و آغاز سال 97 همچنان کشور را در شرایط بی ثباتی قرار داد است.

با این حال مشکل جهش ارز در ایران بحران تازه‌ای نیست و تنها به دولت روحانی محدود نمی‌شود.  اقتصاد آنلاین مجله آنلاین اقتصادی در ایران در گزارشی آورده است تنها دوران های ثبات ارزی در ایران و تک نرخی شدن ارز را می توان فروردین 72 و  همزمان با دوران ریاست جمهوری اکبر هاشمی رفسنجانی  و فروردین 81 و آغاز به کار دولت سید محمد خاتمی دانست. با این حال و با وجود ثبات ارزی در سال های آغازین دهه های 70 و 80، تعارض سیاست های خارجی با سیاست تک نرخی ماندن ارز منجر به تغییر تدریجی و بر هم زدن ثبات ارز در ایران شد.

بسیاری از مخالفان تک نرخی ماندن نرخ ارز بر این باورند که ثابت ماندن نرخ ارز در کشوری که با تورم داخلی مواجه است، ضربه زدن به تولیدات داخلی و تشویق شرکت ها و سرمایه گذاران به واردات کالاهای مورد نیاز است. محسن احتشام رئیس اتاق بازرگانی صنایع و معادن بیرجند و از صادرکنندگان برتر زعفران بر این باور است که نرخ دلار کمتر از 4 هزار تومان ضرر رساندن به تولید داخلی است زیرا وقتی قیمت تمام شده کالای خارجی ارزان تر از کالای مشابه تولید داخل باشد، رقابت با آن غیر ممکن خواهد بود.

سیاستی که ایران در این سال‌های اخیر در پیش گرفته در جهت تشویق مردم ایران به خرید کالاهای داخلی است، اما نمی توان انتظار داشت که گرانی و نوسانات ارزی مردم را مجبور به خرید کالاهای مشابه داخلی کند. عدم امکان رقابت کیفی بسیاری از کالاهای تولید داخلی با مشابه خارجی آن، مردم را به خرید کالاهای خارجی سوق می دهد. علاوه بر این بسیاری از محصولاتی که در داخل ایران و با نام کالای داخلی فروخته می شوند مانند خودروهای تولید داخل، تنها مونتاژ داخلی هستند و قطعات و حتی ماشین آلات مونتاژ آن قطعات نیز وارداتی هستند.

در این راستا و به منظور محدود کردن تقاضا برای کالاهای خارجی و حمایت از کالاهای تولید داخل، دولت اقدام به بستن مرزهای غیررسمی واردات کالا مانند مرز بانه در غرب ایران کرده است. همچنین خرید و فروش ارز از مراکزی به جز بانک ها و صرافی های تحت نظارت دولت ممنوع گردید و نگهداری ارز بیش از 10 هزار یورو قاچاق اعلام گردید.

در چنین شرایطی نام‌گذاری سالی به عنوان سال «حمایت از کالای ایرانی» این سوال را ایجاد می کند که آیا کارشناسان و مقامات بالای سیاسی ایران از حقیقت تولید کالاهای ایرانی بی اطلاع هستند یا تولید داخلی را صرفا منحصر به محصولات کشاورزی خاص می دانند؟

همچنین این شبهه به وجود می آید که شعار حمایت از تولید داخلی سیاستی برای ارتقای کیفیت تولیدات داخلی و کمک به صنایع داخلی است و یا صرفا محدود کردن راه های واردات کالا و منحصر کردن آنها به عده ای خاص مورد نظر بوده است؟

با این حال، آنچه اهمیت جهش ارزی اخیر در ایران را افزایش داده است، گره خوردن آن با سیاست ها و اتفاقات اخیر در منطقه و ایران است.

حمله مشترک آمریکا، انگلیس و فرانسه به سوریه در 13 آوریل 2018 و خروج آمریکا از برجام و در نتیجه آن افزایش احتمال درگیری های بیشتر در منطقه از جمله عوامل تاثیرگذار بر مشکلات داخلی ایران هستند. مشکل ارز و ترس از تشنج های سیاسی در منطقه تأثیر مستقیمی بر افزایش تورم در داخل کشور، احتکار ارز و کالاهای اساسی، و بیرون کشیدن سرمایه ها از بانک ها داشته است. با وجود تأکید رئیس بانک مرکزی ایران بر این که مردم به جای خرید ارز، سپرده های ارزی در بانک ها افتتاح کنند، ولی بی اعتمادی مردم به سیاست های دولت، مانع از استقبال مردم از این قبیل پیشنهادات شده است.

لذا با وجودی که سال 1397 به دستور رهبری با شعار حمایت از تولید داخلی آغاز گردید ولی تا کنون با گذشت حدود تنها 2 ماه، روحیه ترس و ناامیدی در جامعه حکمفرماست. از سوی دیگر این نامگذاری بیم تحریم های مجدد علیه ایران را قوت می بخشد. با این حال باید منتظر ماند و دید که دولت چه سیاست هایی در این راستا اتخاذ می کند زیرا هر گونه سیاست مستقیما بر وضع معیشت مردم و حیات دولت در آینده تاثیرگذار خواهد بود.

 

 

مقاله قبلی
مجله فارسی
مجله با ارائه مجموعه‌ای از مقاله‌های منسجم به مهم‌ترین مسائل پیش روی خاورمیانه و جهان امروز می‌پردازد. مجله ما تلاش دارد تحلیل‌های دقیقی از تازه‌ترین رویدادهای جهان در اختیار خواننده قرار دهد. از تحلیل سیاسی اخبار پیشرفت و توسعه گرفته تا مشاجرات مابین روشنفکران درجه یک جهان و مصاحبه‌ها با چهره‌های سیاسی سرشناس برای پوشش تمام زاویه‌های امور در نظر گرفته می‌شوند.

پاسخی بگذارید