• شماره جدید
داستان پوشش, گزارش تحلیلی

سایه خروج امریکا از برجام بر مناسبات اقتصادی ایران

 

وزير الخارجية الايراني محمد جواد ظريفمحمد جواد ظریف وزیر امور خارجه ایران

نیویورک – فیروزه رمضان زاده

دونالد ترامپ، رییس جمهوری ایالات متحده که همواره برجام (توافق اتمی ایران) را «مایه شرمساری ایالات متحده» و «بد‌ترین توافق‌نامه تاریخ «توصیف کرده است در ۱۲ ژانویه جاری، ۲۲ اسفند ۱۳۹۶ به سه کشورامضاکننده برجام، بریتانیا، فرانسه و آلمان هشدار داد که یا” معایب فاجعه‌آمیز این قرارداد رفع شود و یا اینکه ایالات متحده از آن خارج خواهد شد.”

کاخ سفید در روز ۱۲ مه ۲۰۱۸/ ۲۲ اردیبهشت ۱۳۹۷ به کشورهای اروپایی فرصت داده تا ایرادهای مطرح شده در برجام را بر طرف کنند.این درحالی است که سه کشور اروپایی امضاکننده برجام، با صدور بیانیه مشترکی خواهان باقی ماندن ایالات متحده در این توافق هستند.

ازسوی دیگر سناتور جمهوری خواه باب کورکر و رییس کمیته روابط خارجی مجلس سنای آمریکا در ۱۸ ماه مارس به شبکه سی بی‌اس امریکا گفت که رییس جمهور آمریکا در ماه مه از برجام خارج می‌شود. مایک پنس، معاون رئیس جمهوری آمریکا نیز چندی پیش هشدار داد که چنانچه برجام اصلاح نشود، آمریکا از این توافق خارج خواهد شد.

زمان زیادی تا ضرب الاجل کاخ سفید باقی نمانده است. چنانچه رییس جمهور امریکا در این روز، تعلیق تحریم‌های هسته‌ای ایران را تمدید نکند به طور طبیعی آمریکا را از برجام خواهد کرد.

آیا در این شرایط، بار دیگر تحریم‌های هسته‌ای علیه ایران از سر گرفته خواهند شد؟ بعد از این تحول، چه اتفاقاتی در حوزه سیاست خارجی ایران و اقتصاد این کشور رخ خواهد داد؟

المجله این پرسش‌ها را با دکتر فریدون خاوند، کار‌شناس اقتصادی و استاد دانشگاه در فرانسه در میان گذاشته است.

او می‌گوید: «پیش از اینکه آقای دونالد ترامپ در کاخ سفید مستقر شود در دوره آقای اوباما هم در راه اجرای برجام موانع زیادی وجود داشت. این مساله به خاطر موانعی بود که از تحریم‌های غیربرجامی کماکان بر اقتصاد ایران وارد می‌شد، چون بخشی از تحریم‌ها که وابسته به برجام و برنامه هسته‌ای جمهوری اسلامی بودند برداشته شدند، در عوض یک سری از تحریم‌هایی که پیش از برجام در ارتباط با مسائل نظیر امنیت و حقوق بشر بودند به دلیل اختلاف نظرهای ایالات متحده و ایران به قوت خود باقی بودند، به همین علت حتی پیش از اینکه آقای ترامپ به ریاست جمهوری امریکا برگزیده شود در دوره آقای اوباما هم برجام با همین تحریم‌های غیربرجامی مواجه می‌شد. بعد از استقرار آقای ترامپ در کاخ سفید و تهدید او مبنی بر اینکه از برجام خارج می‌شود و اینکه برجام را یک موافقت نامه نادرست برای منافع آمریکا توصیف کرد در واقع این برجام را از آنچه که بود شکننده‌تر کرد، به این معنا که حتی برداشت تحریم‌های مربوط به پرونده هسته‌ای ایران هم که در برجام پیش بینی شده بود هم زیر پرسش رفتند.»

وی معتقد است: «البته تصمیم نهایی را آقای ترامپ در اردیبهشت ماه آینده، ۱۲ ماه مه اعلام می‌کند و براساس آنچه که تا به حال از گفته‌های آقای ترامپ و اطرافیان ایشان منتشرشده چنین به نظر می‌رسد که ایالات متحده امریکا واقعاً قصد دارد از برجام خارج شود مع هذا این موضوع را نمی‌توان با قاطعیت گفت چون با دیپلماسی روبرو هستیم و امکان اینکه آقای ترامپ هم از قول و وعده‌های خودش عدول کند تا اندازه‌ای وجود دارد، ولی به هرحال بر اساس تجزیه تحلیل‌های گوناگون به نظر می‌رسد که احتمال وقوع این اتفاق که امریکا از برجام خارج شود بسیار زیاد است و این مساله باعث می‌شود حتی روابط سایر امضاکنندگان اروپایی برجام یعنی انگلیستان فرانسه و آلمان با ایران متزلزل شود چون به هرحال، این کشورهای اروپایی امضاکننده برجام وقتی ببینند این موافقت نامه دچار تزلزل شده تا اندازه زیادی در روابط خود با ایران دست به عصا‌تر از گذشته رفتار خواهند کرد چون در واقع می‌ترسند از اینکه ایالات متحده امریکا فشار‌ها را برآن‌ها بیشتر کند به خصوص شرکت‌های خصوصی و بانک‌های اروپایی در رابطه با ایران از همین الان هم دست به عصا قدم برمی دارند.»

خاوند برای نمونه به شرکت فرانسوی توتال، یکی از نخستین شرکت‌های نفتی بزرگ اشاره می‌کند که پس از توافق هسته‌ای به ایران بازگشت: «این شرکت که قراردادهایی را در عرصه بهره برداری از منابع گازی ایران امضا کرده است برای نهایی شدن این قرارداد‌ها منتظر است تا ببیند سرنوشت برجام چه خواهد شد. به همین علت حتی این امکان وجود دارد که در خریدهای کشورهای مختلف، مثل کشورهای اسیایی نظیر کره جنوبی یا ژاپن یا ازطرف اروپایی‌ها خرید نفت ایران هم کاهش یابد، این علامت سوال و این ابهام‌ها در آینده روابط اقتصادی ایران سنگینی می‌کند.»

فریدون خاوند

محمدجواد ظریف، وزیر امور خارجه ایران پس از انتشار پیش بینی سناتور کورکر در مورد خروج امریکا از برجام گفته است: «اگر آمریکا اشتباه خروج از برجام را مرتکب شود، حتما این اشتباه دردناکی برای آن‌ها خواهد بود.»

آیا ایران می‌تواند خروج آمریکا از توافقنامه اتمی برجام ایران را به منزله توجیهی برای احیای مجدد برنامه هسته‌ای خود تفسیر کند؟

فریدون خاوند در این زمینه معتقد است: «اگر منظور آقای ظریف از خروج ایران از برجام این باشد که ایران به برنامه‌های هسته‌ای برمی گردد و دوباره‌‌ همان برنامه را پیش می‌برد، مشکلات زیادی برای ایران و منطقه خاورمیانه به وجود خواهد آورد. با این همه نباید فراموش کرد که فشارهای زیادی درون ایران بر آقای ظریف و آقای روحانی وجود دارد به این معنی که اگر قرار باشد برجام نقش برآب شود این خطر وجود دارد که نیروهایی در درون ایران اعمال فشار خود را بر دولت روحانی زیاد‌تر کنند و خواستار این باشند که ایران به دوره پیش از برجام در زمینه‌های هسته‌ای بازگردد.»

این اقتصاددان ایرانی اضافه می‌کند: «در این مورد باید خیلی محتاط بود چون اولا تا چه اندازه ایران می‌تواند به آن برنامه‌ها به سبک گذشته برگردد؟ به علاوه این امکان وجود دارد اگر ایران چنین کاری را انجام دهد در روابطش با کشورهای اتحادیه اروپا و حتی بعضی از کشورهای آسیایی هم مشکلات زیادی به وجود خواهد آمد. من تصور می‌کنم در این زمینه ایران تا آنجا که می‌تواند جانب احتیاط را رعایت خواهد کرد مگر اینکه در شرایط داخلی ایران تحولات بسیار عظیمی به وجود آید و باعث شود که فشار نیروهای رادیکال در ایران بر دولت روحانی افزایش پیدا کند و حتی تحولات بسیار مهمی در درون ایران از لحاظ سیاسی به وجود آید که راه را باز کند برای اینکه ایران تبدیل به یک کشور بسیار رادیکال شود از جمله با بازگشت به برنامه هسته‌ای پیش از برجام.»

خروج آمریکا از برجام برابر با ضربه‌ای مهلک به ایران

در پی توافق هسته‌ای ایران با قدرت‌های گروه ۱+۵ و رفع تحریم فروش هوایپما به ایران، این کشور تاکنون ده‌ها میلیارد قرارداد برای خرید هواپیماهای جدید تجاری با شرکت‌های بویینگ، ایرباس و‌ای تی آر ایتالیا امضا کرده است.

دکتر خاوند، استاد دانشگاه پاریس در مورد تاثیر خروج امریکا از برجام بر قراردادهای قبلی فروش هواپیماهای تجاری به تهران معتقد است: «در مورد فروش هواپیما از همین الان شاهد هستیم که تحویل هواپیما‌ها از طرف اروپا مثل هواپیمای ایرباس بسیار با کندی و به صورت قطره چکانی انجام می‌شود و این موضوع هیچ ارتباطی ندارد با قول و قرارهایی که پیش از این به آقای روحانی داده شده بود یعنی از همین الان مشکلاتی در این مورد به وجود آمده است.»

پس از توافق اتمی ایران با غرب و برداشته شدن بخشی از تحریم‌ها، بخشی از مناسبات اقتصادی این کشور با غرب بدون هراس از تحریم صادرات نفتی و تحریم‌های بانکی ازسر گرفته شد اما خروج آمریکا از برجام، برابر است با ضربه‌ای مهلک به ایران.

اقتصاددان ساکن فرانسه در این زمینه می‌گوید: «اگر امریکا از برجام خارج شود امکان دارد فروش نفت و صادرات نفتی ایران دچار مشکل شود. در این زمینه برخی از داده‌ها می‌گویند صادرات به حدود ۷۰۰ تا ۸۰۰ هزار بشکه در روز کاهش پیدا خواهد کرد. ارزیابی‌های کمتری هم وجود دارند که می‌گویند این کاهش صادرات بیش از ۲۰۰ تا ۳۰۰ هزار بشکه در روز نخواهد بود. ولی به هر صورت در روابط اقتصادی ایران اختلال‌هایی به وجود خواهد آمد و در این تردیدی نیست. این اختلال‌ها بیش از همه در مورد مسائل مربوط به صادرات نفت است ولی این احتمال هم وجود دارد که سرمایه گذاری‌های خارجی در ایران هم با مشکلات بیشتر از آنچه اکنون هست روبرو شوند.»

به نظر می‌رسد پیروی شرکای اروپایی و آسیایی ایران از سیاست‌های آمریکا در قبال برجام در برخی موارد، غیر قابل اجتناب است.

فریدون خاوند در این زمینه معتقد است: «ببینید با توجه به وزنه ایالات متحده امریکا در مسائل اقتصادی و مسائل استراتژیک دنیا طبعاً خروج امریکا تا اندازه زیادی این قرارداد را متزلزل می‌کند به خصوص، نباید فراموش کنیم که در واقع مذاکره کننده اصلی در زمان امضای برجام با ایران وزیر خارجه ایالات متحده امریکا بود و در نتیجه اگر امریکا از این قرارداد خارج شود تا اندازه زیادی این قرارداد، فلسفه وجودی خود را از دست می‌دهد. البته دولت جمهوری اسلامی معتقد است در مقابل این وضعیت، باید بیش از پیش نگاه به شرق را افزایش دهد و به خصوص ارتباطاتش را با کشورهایی مثل چین و روسیه گسترش دهد ولی این نکته راهم باید در نظر گرفت که به خصوص چینی‌ها در صورتی که روابط با ایران و ایالات متحده از این وضعیتی که در حال حاضر هست بد‌تر شود و تحریم‌های امریکا علیه ایران افزایش پیدا کند آن‌ها هم در مورد روابطشان با ایران بسیار محتاط‌تر رفتار خواهند کرد، به خصوص می‌بینیم که ایالات متحده امریکا تردید نخواهد کرد از اینکه مجازات‌های اقتصادی علیه شرکت‌های چینی که تحریم با ایران را زیرپا می‌گذارند وضع کند که نمونه‌هایی هم در این زمینه اتفاق افتاده است.»

شرایط آقای ترامپ برای اصلاح توافقنامه هسته‌ای ایران عبارتند از «دسترسی کامل بازرسان بین المللی به همه تاسیسات نظامی و هسته‌ای ایران، اطمینان از نزدیک نشدن ایران به سلاح‌های هسته‌ای و اعمال محدودیت بر برنامه موشک‌های دوربرد ایران.

او همچنین خواستار لغو بند “غروب” در برجام است که به ایران اجازه می‌دهد پس از ۱۰ سال سانتریفوژهای غنی‌سازی را افزایش دهد و پس از ۱۵ سال نیز اجازه دارد حجم اورانیوم کمتر غنی‌شده خود را زیاد‌تر کند.

 

مقاله قبلیمقاله بعدی
مجله فارسی
مجله با ارائه مجموعه‌ای از مقاله‌های منسجم به مهم‌ترین مسائل پیش روی خاورمیانه و جهان امروز می‌پردازد. مجله ما تلاش دارد تحلیل‌های دقیقی از تازه‌ترین رویدادهای جهان در اختیار خواننده قرار دهد. از تحلیل سیاسی اخبار پیشرفت و توسعه گرفته تا مشاجرات مابین روشنفکران درجه یک جهان و مصاحبه‌ها با چهره‌های سیاسی سرشناس برای پوشش تمام زاویه‌های امور در نظر گرفته می‌شوند.

پاسخی بگذارید