• شماره جدید
فرهنگ

نوروز و کشمکش میان هویت ملی و حکومت دینی در ایران

هفت سین یکی از آیین های نوروزی است. «گتی»

یوسف عزیزی

اغلب ملیت ها در ایران سال نوی ایرانی یا نوروز را جشن می گیرند. عید نوروز معمولا هر سال برابر با 21 مارس میلادی است. می توان گفت که همه ملیت های ایران به جز ملت عرب در جنوب و جنوب غرب ایران نوروز را گرامی می دارند و جشن می گیرند. برخی کارشناسان و صاحبنظران ایرانی بر این باورند که ایرانیان باستان ایده عید نوروز و جشن های دیگر همچون “یلدا” و “مهرگان” را از ملت های همسایه در منطقه بین النهرین وام گرفته اند. آکادی ها و بابلی ها و آشوری ها به نوروز “اکیتو” می گفتند و در واقع آنها سابقه و تجربه بیشتری در علم ستاره شناسی و محاسبه روزها و ماه ها و سال ها داشتند. با این حال اما امروزه برگزاری جشن نوروزی به فارس ها محدود نمی شود بلکه آیین نوروز در کشورهای قفقاز و آسیای میانه و افغانستان و کردهای عراق و کردهای ترکیه و کردهای سوریه برگزار می شود. طبق آمار یونسکو حدود 300 میلیون نفر در جهان این عید را جشن می گیرند.

مردم مدتی مانده به عید به نظافت خانه و شستن قالی و پاک کردن مبلمان و گاه خرید مبلمان جدید می پردازند. خلاصه اینکه بعد از خانه تکانی همه چیز برق می زند. خانه تکانی برای اکثر مردم ایران شبه مقدس بوده و باید انجام شود. اغلب خانواده ها در آخرین روزهای سال برای خرید وسایل مورد نیاز و پوشاک راهی بازار می شوند تا با لباس نو به پیشواز سال نو بروند.

نوروز عید ملی کردها هم هست. کردها بر این باورند که قهرمان افسانه ای شان به نام «کاوه حداد» در چنین روزی علیه پادشاه ستمگر «ضحاک» به پا خاست. البته آیین نوروزی کردها –از جمله کردهای ایران- کمی متفاوت تر از بقیه برگزار می شود. کردها با گردهمایی در بیرون شهرها و برافروختن مشعل به صورت گروهی به استقبال نوروز می روند. نوروز کردها روز پیروزی کاوه آهنگر بر ضحاک است که با مشعلی بر دست این روز را سرآغازی نو اعلام کرد. فارس ها و ترک های آذربایجانی و بلوچ ها به دید و بازدید اقوام و دوستان یا به اصطلاح عید دیدنی می روند.

چهارشنبه سوری

“چهارشنبه سوری” آیین دیگری است که در اوایل فصل بهار یا چند روز مانده به بهار در ایران برگزار می شود. ایرانیان در آخرین چهارشنبه سال خورشیدی “چهارشنبه سوری” را جشن می گیرند.

چهارشنبه سوری سه شنبه شب (13 مارس) برگزار می شود. کسی که اولین بار به ایران سفر می کند معمولا از دیدن آیین چهارشنبه سوری در پایتخت و بقیه استان ها و شهرها و روستاها تعجب می کند. در چنین شبی، دختران و پسران جوانان و حتی بزرگسال و کهنسال در کوچه پس کوچه های محله شان آتش روشن می کنند و با خواندن شعر عامیانه «سرخی من از تو، زردی تو از من» از روی آن می پرند. آنها با ترقه بازی و آتش بازی در این شب محله ها و کوچه ها را به چیزی شبیه میدان جنگ تبدیل می کنند چه صدای ترقه از هر گوشه ای به گوش می رسد و گاهی منجر به زخمی و حتی کشته شدن جوانان می شود. طبق آخرین آمار رسمی منتشر شده در مراسم چهارشنبه سوری امسال (2018) 4 نفر کشته و 1800 نفر زخمی شدند. یکی دیگر از آداب و رسوم مخصوص چهارشنبه سوری خوردن «آجیل چهارشنبه سوری» است که به آن «آجیل شیرین» هم می گویند.

چهارشنبه سوری که آیین ملی فارسی به شمار می رود ریشه در آداب و رسوم دین زرتشتی داشته و نماد آتش پرستی نیاکان این مردم است. فارس ها از روزگار باستان آتش را در کنار سه عنصر دیگر طبیعت گرامی می داشتند. ما می دانیم که آتش تا چه اندازه برای فارس های آریایی مقدس بوده است. آنها به دلیل سرمای سیبری و منطقه قفقاز شمالی به سوی نجد ایران مهاجرت کردند.

هفت سین

عید نوروز بعد از چهارشنبه سوری فرا می رسد و همه وزارتخانه ها و اداره های دولتی و غیر دولتی به مدت یک هفته و مدارس و دانشگاه به مدت تقریبا دو هفته تعطیل هستند. چیدن «سفره هفت سین» هم یکی از رسوم نوروزی است. در «هفت سین» هفت چیز که با «سین» شروع می شوند قرار می گیرد و عبارتند از:
1-سیر 2-سبزه 3-سیب 4-سمنو 5-سنجد 6-سرکه 7-سماق. اکثر خانواده های ایرانی – چه فقیر و چه متمول- هفت سین را تهیه می کنند گویی که هفت سین یک آیین مذهبی است.

سیزده به در

سیزده به در (سیزدهمین روز فروردین و دوم آوریل) آخرین روز تعطیلی مدارس و دانشگاه در ایران است.

 اکثر ایرانیان بر این باورند که در این روز باید برای بیرون راندن نحسی از خانه بیرون روند و نحسی را در پارک و جنگل و دشت و صحرا در کنند و سیزده نوروز نحس بوده و باید آن را در بیرون خانه گذراند. پیشینه این آیین ها و اعیاد و باورهای عامیانه خرافی به افسانه ها و آداب و رسوم فارسی قبل از اسلام برمی گردد. برخی از جشن ها در بعد از اسلام هم رواج داشته تا جایی که برخی خلفای دوره امویه و عباسی نوروز را جشن می گرفتند. روز شم النسیم (هواخوری) در مصر شبیه سیزده به در در ایران بوده و در سیزدهم فروردین برگزار می شود. این روز در مصر تعطیل رسمی است. در تقویم قبطیان این روز بعد از آغاز سال نو و عید پاک (14-21 آوریل) است. گویا شم النسیم یکی از اعیاد فراعنه مصر بوده و دارای قدمتی بیش از سیزده به در است. با این اوصاف، احتمالا فارس ها بعد از اینکه کمبوجیه –یکی از پادشاهان هخامنشی- مصر را در سال 524 به تصرف خود در آورد این آیین را از مصری های باستان گرفته اند.

حکومت دینی و نوروز

روحانیون بارز و حکومت دینی و به ویژه بنیانگذار انقلاب آیت الله خمینی بعد از انقلاب 1979 به مخالفت با برگزاری آیین های غیر اسلامی و ملی مثل جشن های نوروزی به خصوص چهارشنبه سوری پرداختند. اما تلاش های آنها به نتیجه نرسید و نتوانستند این جشن ها را متوقف و آنها را با جشن های اسلامی جایگزین کنند. در واقع نخبگان فارس گرا و توده های مردم که ذهن و فرهنگشان با این آیین ها اشباع شده و در طول تاریخ این مناسبت ها را جشن می گرفتند زیر بار تفکر روحانیت نرفتند. گروه های میانه رو و اصلاح طلب در دوره ریاست جمهوری هاشمی رفسنجانی و خاتمی با این آداب و رسوم و گروه هایی که این آیین ها را جشن می گیرند همراه شدند.

حالا که چهار دهه از انقلاب اسلامی و ایدئولوژیک کردن دین و استفاده ابزاری از دین توسط حکومت ایران می گذرد نیروهای سیاسی اعم از سطلنت طلبان و ناسیونالیست ها و چپ ها از جشن های ملی به عنوان ابزاری برای مخالفت با حکومت دینی در ایران بهره می گیرند. چهارشنبه سوری از یک آیین ملی فارسی به مناسبت سیاسی برای مخالفت با روحانیون اصولگرا و تندرو در ایران تبدیل شده است. در چهارشنبه سوری در دو دهه اخیر شعله های آتش برافروخته تر و صدای آتش بازی و ترقه بازی بلند تر و با شعارهای ضد حکومتی آمیخته شده است.

حضور انبوه و گسترده نیروهای امنیتی در سه شنبه شب امسال در تهران و شهرهای بزرگ به دلیل بیم و نگرانی درباره وقوع ناآرامی های سیاسی همچون اعتراضات اواخر سال گذشته قابل ملاحظه بود. اما با این حال عکس ها و پلاکاردهای علی خامنه ای رهبر جمهوری اسلامی در برخی شهرها به آتش کشیده شده و درگیری های پراکنده بین مردم و نیروی انتظامی به وقوع پیوست. ده ها نفر در شب چهارشنبه سوری در تهران و دیگر شهرها بازداشت شدند.

مناسبت ها و جشن های دیگر در ایران و میزان محبوبیت آنان

می توان جشن ها و اعیاد در ایران را در چهار بخش دسته بندی کرد: عیدهای ملی وعیدهای دینی و آیین های مذهبی: نخست: جشن هایی که به تازگی مرسوم شده اند. این مناسبت ها مثل جشن 22 بهمن بیشتر رسمی هستند تا مردمی. دوم: جشن های ملی (که در اصل فارسی هستند). این مناسب ها –دینی و مذهبی- نسبت به جشن های دیگر از محبوبیت بیشتری برخوردارند. عید نوروز یکی از این جشن ها بوده که در میان فارس ها و ترک های آذربایجان و کردها و تا حدودی بلوچ ها و ترکمن ها رواج دارد. مردم عرب نوروز را جشن نمی گیرند. سوم: جشن های دینی مثل عید مبعث. علمای شیعه و سنی بر سر روز تولد پیامبر اختلاف نظر دارند. و نیز عید قربان و عید فطر. عید ملی و دینی مردم عرب در جنوب و جنوب غرب ایران عید فطر است که آن را پرشور تر از اعیاد دیگر جشن می گیرند. کردها و بلوچ ها و ترکمن های سنی مذهب عید فطر و قربان را مثل عید نوروز پاس می دارند و جشن می گیرند. فارس ها و ترک های شیعه آذربایجانی به عید فطر چندان اهمیت نمی دهند و عید قربان را اصلا جشن نمی گیرند. فارس ها به عید فطر در اقلیم عربستان –اهواز- عید عرب ها می گویند چرا که مردم عرب اهواز این عید را بسیار با شکوه برگزار می کنند. چهارم: اعیاد مذهبی ویژه شیعیان دوازده امامی مثل عید غدیر. شیعیان بر این باورند که پیامبر در چنین روزی امام علی را به عنوان جانشین خود منصوب کرد. سنی ها که حدود 15 درصد جمعیت ایران را تشکیل می دهند اعیاد مذهبی در ایران را جشن نمی گیرند.

مقاله قبلیمقاله بعدی
مجله فارسی
مجله با ارائه مجموعه‌ای از مقاله‌های منسجم به مهم‌ترین مسائل پیش روی خاورمیانه و جهان امروز می‌پردازد. مجله ما تلاش دارد تحلیل‌های دقیقی از تازه‌ترین رویدادهای جهان در اختیار خواننده قرار دهد. از تحلیل سیاسی اخبار پیشرفت و توسعه گرفته تا مشاجرات مابین روشنفکران درجه یک جهان و مصاحبه‌ها با چهره‌های سیاسی سرشناس برای پوشش تمام زاویه‌های امور در نظر گرفته می‌شوند.

پاسخی بگذارید