• شماره جدید
سیاست, گزارش ویژه

عراقی ها میان “داعش” و “حشد شعبی” گرفتارند

 

عراقی ها میان “داعش” و “حشد شعبی” گرفتارند

شبه نظامیان خشونت ساز… یا گروه تروریستی؟

*افشای اسامی بیش از 50 هزار نظامی در فهرست حقوق بگیران ارتش عراق بدون اینکه عملا در ارتش حضور داشته باشند. عده ای از این افراد به عنوان “سربازان سایه” یاد می کنند.

*-به گفته مسئولان بلندپایه در حشد شعبی- این گروه به جذب نیرو از افراد داوطلب هوادار احزاب شیعی و داوطلبان مسیحی و عرب های سنی و ترکمن های شیعه می پردازد.

*احزاب شیعی با بهره برداری از گسترش بیکاری و اوضاع اقتصادی نامناسب در مناطق اغلب اقلیت نشین به جذب نیرو روی آوردند تا بدین وسیله “به ظاهر هم که شده” تعادل در صفوف خود ایجاد کنند.
* گروه شبه نظامی حشد شعبی مقادیر فراوانی اسلحه و مهمات و تجهیزات نظامی از ارتش عراق وهمچنین از حکومت ایران دریافت می کند. حکومت عراق حمایت ایران از این گروه را حمایتی مشروع می خواند و حتی معتقد است که همین حمایت ها یکی از عوامل پیشرفت میدانی عملیات نظامی ارتش محسوب می شوند. 

علاوه بر انگیزه های مذهبی در وابستگی جناح های مختلف گروه حشد شعبی پشتیبانی رزمی یکی از عوامل اساسی در تقویت حضور این گروه در میدان نبرد است. * 
بیشتر جناح های مسلح گروه شبه نظامی حشد شعبی تابع مراجع تقلید ساکن عراق یا ایران هستند.  همین جناح ها بازوی نظامی حشد شعبی را تشکیل می دهند.*
 *گروه شیعی حشد شعبی از سوی سازمان عفو بین الملل به ارتکاب جنایت های جنگی و خشونت ورزی علیه شهروندان سنی از جمله شکنجه و اعدام خارج از چارچوب دستگاه قضایی و آدم ربایی و تخریب منازل و املاک متهم شده است. 
سازمان ملل در گزارشی ضمن متهم کردن حشد شعبی و نیروهای ارتش عراق به ارتکاب جنایت جنگی گفت شورای امنیت به اطلاعاتی دست یافته که نشانگر “ارتکاب اقداماتی مثل نسل کشی و جنایت علیه بشریت توسط حشد شعبی” است. این گزارش افزود “شورای امنیت باید موضوع فرستادن پرونده اوضاع عراق به دادگاه کیفری بین المللی را مورد بررسی قرار دهد.” * 
بیش از 20 کشور در پنج سال گذشته به عراق اسلحه و مهمات فروخته است. این در حالیست که عراق ششمین کشور وارد کننده تسلیحات سنگین در جهان به شمار می رود.* 

*درگیری میان حشد شعبی و کردهای پیشمرگه در مناطق مورد مناقشه بعد از نابودی “داعش” بعید به نظر نمی رسد؛ احتمال وقوع درگیری با توجه به پیوستن شهروندان ساکن اقلیم کردستان به نیروهای حشد شعبی بیشتر و بیشتر می شود. 
موضع آمریکا در قبال گروه حشد شعبی در سال های اخیر بیشتر گویای حالتی از سردرگمی بوده  است. آمریکا رویکرد و سیاست های روشنی در این خصوص در پیش نگرفته است.* 
مسئولان نظامی بلندپایه آمریکا از جمله ژنرال مارتین دمپسی رئیس ستاد مشترک ارتش آمریکا تصریح کردند که واشنگتن مشکلی با شرکت نیروهای حشد شعبی در عملیات نظامی بازپس گیری شهرهای عراق ندارد. البته، آمریکا به خوبی می داند که چنین اظهاراتی باعث تنش های فرقه ای می شود.* 
اینکه نیروهای حشد شعبی از سکوت اخیر ترکیه به نفع خودشان بهره برداری می کنند آشکار و نمایان است. سکوت ترکیه به این گونه قابل تفسیر است که ترک ها به حشد شعبی برای نفوذ به شهرستان سنجار (که در تسلط کردهای پیشمرگه است) چراغ سبز نشان داده اند. شهرستان سنجار همچنین مرکز تمرکز نیروهای حزب کارگران کردستان به حساب می آید. این حزب از سوی دولت ترکیه سازمان تروریستی معرفی شده است.  * 
گروه شبه نظامی حشد شعبی فارغ از اینکه در ارتش عراق ادغام شود یا اینکه به عنوان نیروی موازی با ارتش فعالیت کند منجر به ایجاد ناامنی نه تنها در عراق بلکه در سایر کشورهای منطقه می شود؛ چرا که ایران از حشد شعبی در راستای تامین منافع خود بهره می گیرد.* 
آنکارا: محمد عبدالقادر خلیل *
گزینه های پیش روی عراق تنها انتخاب بین بد و بدتر است. همزمان با ظهور نشانه های خشونت گرایی فرقه ای و جنگ داخلی، گروه های شبه نظامی دارای گرایشات تروریستی و گروه های مسلح عامل برقراری امنیت و ثبات و در عین حال ایجاد بی ثباتی و عامل مبارزه با خشونت گرایی و در عین حال خشونت ورزی شده اند. دولت های عراق از اقدام آمریکا مبنی بر ایجاد “نیروهای بیداری” برای مبارزه با گروه های تندرو حمایت کردند. نوری مالکی نخست وزیر سابق با تشکیل “نیروهای اسناد” شیعه به ایجاد تعادل در نقش آفرینی نیروهای بیداری پرداخت. نقش آفرینی “نیروهای بیداری” به دلیل سیاست های استراتژیک دولت مبنی بر به حاشیه راندن این گروه ها و محروم سازی آنها از “ادغام در دولت” و افزایش رویکرد حذف بر مبنای فرقه ای کم رنگ شد. در همین زمان، روند جذب نیرو از سوی جناح جهادی شتاب بیشتری به خود گرفت و بدین ترتیب، “گروه دولت اسلامی” (داعش) پا گرفت. داعش در تابستان 2014 بر بیش از یک سوم کشور عراق تسلط یافت. دولت به دلیل قدرت گیری داعش کوشید تا با احیای “نیروهای اسناد” با شکل و شمایل متفاوت همه گروه های مسلح شیعه را در آن شرکت دهد. هدف از تشکیل این گروه شرکت در نبرد سختی بود که تا کنون حدود 35 میلیار دلار هزینه برداشته است. اين نبرد منجر به تولید سلسله دراماتیک دردناک تری از خشونت و آواره سازی بر مبنای هویتی شده که برخی از این رویکردها به عنوان “معادله جنگ های تروریستی علیه تروریسم” یاد می کنند.  
در حالیکه نگرانی ها در مورد تسلط عوامل “داعش” بر شهر بغداد و اشغال این شهر بعد از حمله این گروه به شهر موصل افزایش یافته بود دولت عراق در تاریخ 11 ژوئن 2014 بعد از فروپاشی نیروهای امنیتی فراخوانی مبنی بر تشکیل “ارتش موازی” صادر کرد. داعش بعد از تسلط بر موصل خبر تاسیس “دولت خلافت” در عراق و سوریه را اعلام کرد. ارتش موازی از نیروهای داوطلب تشکیل شده است. گردان های نظامی این ارتش از همین نیروهای داوطلب و جناح های شیعه تاسیس شدند. با وجود نارضایتی ها نسبت به عملکرد نوری مالکی نخست وزیر عراق اما ایده تشکیل این ارتش به دلیل گرفتن رنگ و بوی فرقه ای با استقبال روبرو شد. مرجع عالی شیعیان علی سیستانی و چندین مرجع تقلید شیعیان در نجف فتوای “جهاد کفایی” صادر کردند. این فتاوی در خطبه های نماز جمعه 13 ژوئن 2014 قرائت شد. عبدالمهدی کربلایی نماینده علی سیستانی در کربلا متن فتوای سیستانی را قرائت کرد.

این فتواها باعث تثبیت رویکرد امنیتی در راستای استفاده از شبه نظامیان فرقه گرا و افزایش نقش آفرینی آنها در رویارویی با گروه داعش شد. از طرف دیگر، واقعیت دیگری به دنبال اصدار این فتواها شکل گرفت؛ نبرد دیگر به رویارویی بین “حشد شعبی” و “داعش” محدود نبود بلکه نبرد دومی هم به رهبری شبه نظامیان “حشد شعبی” کلید خورد. اینها موج های خشونت ورزی و کشتار و آواره کردن شهروندان سنی در اماکن آزاد شده از کنترل “دولت اسلامی” را به راه انداختند. اقدامات “حشد شعبی” نبرد پیچیده ای تولید کرد که شامل مجموعه ای از کشمکش های محدودتر بود. اما، این کشمکش ها خیلی دردناک تر از نبرد اصلی است و بخش های گسترده ای از مردم عراق طعم آن را چشیده اند. شهروندان عراقی میان “کمان تروریسم” گرفتار شده اند. “تروریسم داعش” در یک سوی کمان و “افراط گرایی حشد شعبی” در سوی دیگر آن قرار دارد. در چنین شرایطی، جامعه دچار دودستگی بر مبنای فرقه ای شده است. این درگیری ها و کشمکش های روزمره فضای تراژدیک و فجایع انسانی به بار آورده که در گیر و دار مشکلات عراق و تنش های روزمره در آن نمی توان به سادگی از کنار آنها گذشت. به ویژه اینکه  هدف واقعی از تشکیل گروه های شبه نظامی شیعی که در زیر پرچم واحدی گرد آمده اند و شعار مبارزه با گروه “داعش” سر می دهند ایجاد نسخه دیگری از سپاه پاسداران ایران است.

شیوه رهبری و ماهیت توانایی ها و عناصر نظامی

ژنرال قاسم سلیمانی فرمانده سپاه قدس، یکی از بازوهای سپاه، محرک هویت آفرینی و تبلور نقش آفرینی نیروهای “حشد شعبی” تلقی می شود. او هدایت کننده اصلی نقش و کارکرد و تاکتیک و شیوه تسلیح و ماهیت اقدامات این نیروها در مناطق آزاد شده از دست “دولت اسلامی” است. سلیمانی به حمایت از نائبان ایران برای ایفای نقش های محوری در این راستا پرداخت. هادی عامری فرمانده گروه بدر و نوری مالکی نخست وزیر سابق عراق و ابو مهدی مهندس معاون رئیس گروه شبه نظامی حشد شعبی –او فرمانده گروهی متشکل از 20 هزار نیرو است و در فهرست های تروریسم واشنگتن قرار دارد- در زمره نائبان ایران در عراق هستند. بدین ترتیب، نیروهای حشد شعبی در عرض سه سال به نیروی هم طراز یا شبه نظامیان موازی ارتش عراق تبدیل شدند. اسلحه ایرانی و تمامی امکانات ارتش عراق در اختیار این گروه ها قرار گرفت. این امکانات و تجهیزات انگیزه ای برای فرماندهان این گروه ها شد تا از عملیات میدانی خود برای مقابله با گروه داعش و دست یابی به دستاوردهای سیاسی در انتخابات پارلمان و محلی سال 2018 بهره برداری کنند؛ به ویژه اینکه اموال فراوانی به آنها اختصاص می یابد.

به گفته مرکز مطالعات اتجاهات عراق، گروه شبه نظامی حشد شعبی ده ها جناح مسلح را در برمی گیرد. این جناح ها به نوبه خود از نیروهای مسلح و داوطلب فراوانی تشکیل شده است. در این راستا، آمارهای متفاوتی درباره تعداد دقیق این نیروها وجود دارد. بنا به آمارهای مرکز مطالعات اتجاهات حدود 60 تا 140 هزار نیرو عضو این گروه هستند. سخنگوی نیروهای حشد شعبی اظهار داشت که حدود 140 هزار پیکارجو در قالب 50 گروه مسلح حشد شعبی تا پایان 2016 حضور داشتند. اما، برخی منابع وزارت دارایی عراق بر این اعتقادند که تلاش هایی برای پرتعداد جلوه دادن نیروهای حشد شعبی در جریان است و شمار آنها کمتر از 60 هزار نفر است. رهبران بلندپایه حشد شعبی تلاش می کنند تا با پر تعداد جلوه دادن نیروهای عضو آن در مقایسه با بودجه اختصاصی به ارتش 250 هزار نفری عراق به امکانات مالی سالانه هنگفتی دست یابند. مرکز مطالعات عراقی دیگری می گوید نیروهای “حشد” از چند هزار جناح گوناگون از جمله 124 هزار پیکارجو در جناح های شیعی و 14 هزار پیکارجوی عرب سنی و نیز پیکارجویان مسیحی در قالب گردان های “بابلیون” و ایزدی ها و کردهای شیعی موسوم به شبک و ترکمن های شیعه از کرکوک و تلعفر تشکیل شده است. گروه های مختلف حشد شعبی بر اساس وابستگی به مراجع تقلید تقسیم بندی می شوند. علی خامنه ای رهبر جمهوری ایران مرجع تقلید 41 گروه مسلح است. مهم ترین این گروه ها سپاه بدر، گردان های حزب الله عراق، عصائب اهل حق، گردان های سید الشهدا، گروه النجبا، جریان الرسالی، گردان های امام علی، لشکر ابوالفضل عباس و سرایا الخراسانی هستند.

گروه “سرایا السلام” که رهبری آن را مقتدی صدر به عهده دارد در کنار مرجع تقلید محمد محمد صادق صدر از علی خامنه ای به عنوان مرجع تقلید پیروی می کنند. مسئولان بلند پایه این گروه طرفدار خامنه ای علنا به پیروی از خامنه ای افتخار کرده و اعلام می کنند که از لحاظ عقیدتی تابع آیت الله خامنه ای و اصل ولایت فقیه هستند.

در مقابل، 17 گروه از مرجع تقلید شیعیان علی سیستانی پیروی می کنند. سه گروه تابع مجلس اعلای اسلامی هستند. عمار حکیم رئیس این مجلس است. تیپ انصار المرجعیه و گروه های کوچک تر و کمتر شناخته شده در رسانه ها و میدان های نبرد هم تابع سیستانی هستند. دو گروه حزب الله عراق و گردان های عماد مغنیه از “حزب الله” لبنان پیروی می کنند. در حالیکه گروه سنی بارزی در صفوف شبه نظامیان حشد شعبی پیکار نمی کند اما گروه های سنی کوچکی در ازای دریافت حمایت تسلیحاتی از حشد شعبی تابعشان هستند و با آنها هماهنگی انجام می دهند. نیروهای “حشد عشایری” در جنوب شهر موصل مهم ترین این گروه ها هستند.

“جذب نیرو… داوطلب شدن بر پایه هویت

ارتش عراق در سال های اخیر در مقایسه با توانایی های عظیم نیروی انسانی حشد شعبی به دلایل بسیاری دچار ضعف شده و در جذب و بسیج نیرو بازمانده است. حالا، درست است که مراجع دین برای عضویت داوطلبانه در ارتش و مقابله با گروه داعش فتواهای گوناگونی صادر کردند که همین امر، انگیزه مذهبی مهمی برای ملحق شدن به ارتش بوده است اما عوامل ساختاری فراوانی باعث تضعیف ارتش عراق شده. این ارتش “میراث دار” وابستگی هویتی واحدهای رزمی آن است به طوری که شکاف های فرقه ای و نژادی به صفوف و واحدهای ارتش سرایت پیدا کرده است. به اینها باید اثرات منفی و افزایش بی اعتمادی به ارتش به دلیل فروپاشی یگان واکنش سریع در ژوئن 2014 را هم افزود.

افشای پی در پی پرونده های فساد درارتش هم عامل دیگری است. مثلا، اسامی بیش از 50 هزار نظامی در فهرست حقوق بگیران ارتش عراق به بیرون درز کرده که عملا در ارتش حضور ندارند. عده ای از این افراد به عنوان “سربازان سایه” یاد می کنند. در این راستا، اندیشکده “کارنگی” یادآور شده که نیروهای حشد شعبی در ماه های بعد از ژوئیه 2014 بهتر از نیروهای ارتش و با تجهیزات کمتری پیکار کرده است. این عامل مهمی در جذب نیروهای داوطلب شیعه به این گروه بوده است.

-فرماندهان حشد شعبی- می گویند این گروه در کنار داوطلبان شیعه نیروهای داوطلب مسیحی و عرب سنی و ترکمن شیعه هم به صفوف خود جذب کرده است.

محمد الخالدی یکی از اعضای برجسته تشکل “اتحادیه نیروهای عراقی” می گوید “سنی های عضو حشد شعبی از “فضا” آمده اند چرا که “آمار دقیقی” از تعداد آنها در دست نیست. اسامی یادشده هم اصلا در نیروهای حشد شعبی وجود حقیقی ندارند.” البته، تحلیل دیگری در این باره وجود دارد که می گوید احزاب شیعی با بهره برداری از افزایش بیکاری و وخیم شدن اوضاع اقتصادی در مناطق اقلیت نشین به جذب نیرو ولو محدود پرداختند تا “توازن ظاهری” در آرایش نیروهای خود ایجاد کنند. کامران پرواری استاد علوم سیاسی دانشگاه دهوک می گوید “اوضاع سیاسی و اقتصادی نامناسب در اقلیم شمال عراق عامل اساسی در عضویت شماری از شهروندان آنجا در حشد شعبی محسوب می شود.”

فرد مسلح نقابدارعضو تشکل شیعی “ارتش مهدی” که در یک اسلحه و قرآن به دست گرفته است. این فرد در مراسم دومین سالگرد نبرد ارتش آمریکا و “ارتش مهدی” در نجف شرکت کرد. (عکس:گتی)

 

شبه نظامیان حشد شعبی طیف وسیعی از حمایت های تسلیحاتی را دریافت می کنند

گروه های نیروی حشد شعبی طیف وسیعی از اسلحه و مهمات و تجهیزات نظامی از ارتش عراقی و همچنین از دولت ایران دریافت می کنند. به نظر دولت عراق این حمایت ها مشروع بوده و یکی از عوامل پیشرفت میدانی نیروهای حشد شعبی در عملیات نظامی است. دولت عراق معتقد است که حمایت های تسلیحاتی این چنینی منجر به “توقف پیشروی تروریست ها و جلوگیری از فروپاشی ارتش و سقوط بغداد شده است.” تهران به تقویت توانایی ها و منابع انسانی نیروهای حشد شعبی پرداخته و سربازان و اعضای سپاه را برای جنگیدن در صفوف این گروه اعزام می کند.

به اینها باید مشارکت یگان پشتیبانی توپخانه ای ایران در برخی عملیات نظامی حشد شعبی در شهرهای نزدیک به مرزهای ایران را افزود. این اتفاق در شهر جلولا واقع در مرزهای غربی ایران افتاد. حدود 1500 نیروی ایرانی برای شرکت در یورش به این شهر از مرز عبور کردند. البته، این نیروها بعد از به تعویق افتادن برنامه حمله به آن سوی مرز بازگشتند. اما، سلاح توپخانه ای ایران در بمباران برخی مناطق واقع در مرکز این شهر شرکت کرد. ایران در کنار حمایت از نیروهای حشد شعبی از گروه های دیگری هم به طور جداگانه حمایت می کند؛ از جمله گروه هایی مثل حزب الله عراق و سپاه بدر و گروه عصائب اهل حق و غیره که به صراحت خط مشی خود را پیروی از سیاست های ولی فقیه اعلام کردند.

 

در کنار عوامل مذهبی تاثیر گذار بر وابستگی بسیاری از گروه های زیر مجموعه شبه نظامیان حشد شعبی، حمایت های رزمی عامل اساسی در تقویت حضور میدانی این گروه ها به شمار می رود. به عنوان مثال، گروه عصائب اهل حق با علی خامنه ای رهبر ایران اعلام بیعت کرد و از سیاست های او پیروی می کند. جابر رجبی نماینده این گروه در شهر قم است. “رویترز” در گزارشی به نقل از مقام های امنیتی عراق گفت که “عصائب اهل حق”، ماهیانه چیزی در حدود 1.5 تا دو میلیون دلار از ایران دریافت می کند و این حمایت مالی یکی از عوامل عمده در وابستگی مذهبی این گروه است.

ضمنا، نیروهای حشد شعبی از سلاح و تجهیزات نظامی ارتش عراق از جمله تجهیزاتی که آمریکا به ارتش عراق فروخته استفاده می کنند. این مهمات شامل توپ “هاوتزر” و خودروهای نظامی “هاموی” و “هامر” هستند. تانک های آمریکایی و سلاح و مهمات ساخت ایران توسط حشد شعبی در عملیات آزادسازی تکریت مورد استفاده قرار گرفتند. “حشد شعبی” در عملیات نظامی بازپس گیری تکریت از تانک های آمریکایی و همچنین مهمات و اسلحه ساخت ایران استفاده کرد. مهم ترین اسلحه “حشد شعبی” کلاشینکف روسی و اسلحه سنگین “BKC” و تفنگ های تک تیرانداز ساخت ایران هستند. بنا به برخی گزارش های آمریکایی، ایران نیروهای شبه نظامی حشد شعبی را به زرادخانه ای از “راکت انداز” های “فجر 5” و موشک های “فتح 110” تجهیز کرده است.

موشک های “ای تی 4” و تانک های (M1A1) برای نخستین بار توسط شبه نظامیان حشد شعبی مورد استفاده قرار گرفتند. برخی سلاح های سنگین حشد شعبی شامل تانک های آمریکایی (M1A1) و تانک های روسی “T-72” و نفربرهای زرهی “M113” و مین یاب هایی هستند که این گروه آنها را از انبارهای وزارت دفاع عراق به عنوان بخشی از کمک های تسلیحاتی برای تقویت تحرکاتش دریافت کرده . علاوه بر این، نیروهای حشد شعبی عمدتا از خمپاره اندازهای (مورتار) و راکت های ضد تانک “آرپی جی 7” و راکت روسی گراد و بهپاد و مهمات جنگی دیگری استفاده می کنند. استفاده همه این تجهیزات توسط حشد شعبی بعد از باز شدن انبارهای تسلیحاتی ارتش عراق به روی آنان افزایش یافته است.

بسیاری از عملیات جنگی شبه نظامیان حشد شعبی با شعارها و نام های مذهبی و فرقه ای انجام گرفته است. نخستین عملیات این گروه “عملیات عاشورا” بود. حشد شعبی با شعار “لبیک یا حسین” عملیات بازپس گیری شهر رمادی را آغاز کرد. این عملیات نظامی با هدف محاصره این شهر از سه طرف انجام شد. نیروهای حشد شعبی بعد از محاصره، وارد شهر شده و کنترل آن را با حمایت هوایی ائتلاف جهانی ضد داعش در اختیار گرفتند. همزمان با تصرف شهر رمادی بستری برای آغاز عملیات نظامی دیگری برای پس گرفتن شهر فلوجه فراهم شد. به دنبال حملات ناموفق ارتش عراق و حشد عشایری، حالا نیروهای حشد شعبی در این عملیات مهم ترین نقش را ایفا کردند.

در مارس 2016، عملیات نظامی به نام “عملیات امام علی هادی” توسط حشد شعبی برای تصرف این مناطق کلید خورد. این عملیات به منظور آماده سازی برای عملیات نظامی بزرگی در راستای پس گرفتن شهر فلوجه آغاز شد. در 23 می 2016 حیدر عبادی نخست وزیر عراق آغاز عملیات نظامی با عنوان “شکست تروریسم” را اعلام کرد. در 26 ژوئن 2016 نیروهای حشد شعبی وارد فلوجه شدند. این عملیات نقطه عطف مهمی در روند سیر عملیات نظامی علیه “گروه داعش” به شمار می رود. در اکتبر 2016 عملیات نظامی ارتش عراق برای بازپس گیری موصل از داعش آغاز شد. نیروهای حشد شعبی با وجود مخالفت های کشورهای عربی و منطقه ای و جهان در این عملیات شرکت کردند و ارتش عراق در آستانه آزادسازی کامل این شهر از دست داعش قرار داشت. موصل مرکز اصلی گروه داعش در عراق است. حشد شعبی، همچنین در نبردهای حمایت از شهرهای سامرا و بغداد و کربلا و شکستن محاصره شهر آمرلی و پس گرفتن منطقه جرف الصخر و مقابله با عناصر مسلح “داعش” در مناطق گسترده ای از استان دیاله نقش آفرینی کردند.

“حشد شعبی”… شبه نظامیانی با “قدرتی” هم طراز ارتش عراق

در فوریه 2016 “نیروهای حشد شعبی” با دستور 91 حیدر عبادی نخست وزیر عراق دارای کارکردی مشابه “دستگاه مبارزه با تروریسم” شده و به سلاح مجهزه شده و آموزش می بینند و به عنوان نیروی وابسته به فرمانده کل نیروهای مسلح فعالیت می کنند. در نوامبر همان سال قانون “هیئت حشد شعبی” در پارلمان تصویب شد. بر اساس این قانون، نیروهای حشد شعبی به عنوان یک نهاد نظامی مستقل و بخشی از نیروهای مسلح عراق فعالیت می کنند. این نیروها تحت نظر فرمانده کل نیروهای مسلح قرار می گیرند.  

دولت حیدر عبادی نخست وزیر عراق کوشید تا نیروهای حشد شعبی را زیر کنترل خود قرار دهد. اما، دولت به جای ادغام حشد شعبی در نیروهای نظامی آن را به عنوان یک ارگان رسمی وابسته به حکومت به شمار آورد. پیشتر، نیروهای حشد شعبی با مصوبه پارلمان عراق در تاریخ 26 نوامبر 2016 تبدیل به یک نهاد قانونی شد. در این شرایط، حشد شعبی از لحاظ میدانی به نیروی نظامی مشابه سپاه پاسداران ایران بدل گشت. بر اساس این قانون، فعالیت های این گروه به درخواست و دستور فرمانده کل نیروهای مسلح عراق انجام می شود. در ماده سوم این قانون آمده است “گروه ها و تشکیلات حشد شعبی ماموریت ها و فعالیت های نظامی و امنیتی خود را به درخواست و دستور فرمانده کل نیروهای مسلح و از طریق هماهنگی با وی در صورت وجود تهدیدهای امنیتی که مستلزم دخالت میدانی آن برای دفع این تهدیدها و مهار آن باشد، انجام می دهند.” اما، واقعیت این است که اقدامات حشد شعبی و شیوه تحرکات میدانی این گروه و نقض مواد این قانون بیانگر این است که نیروهای حشد شعبی در ظاهر زیر نظر فرمانده کل نیروهای مسلح هستند اما در عمل، آنها از فرماندهان جریان ها و شبه نظامیان تروریست تبعیت می کنند.

“قانون حشد شعبی” در بیست و دومین دوره قانونگذاری پارلمان عراق و با تکیه بر مقررات درج شده در بند (اول) ماده (61) و بند (سوم) ماده (73) قانون اساسی به تصویب رسید. البته، تصویب این قانون جنجال آفرین شد؛ چرا که شماری از مسئولان بلندپایه حشد شعبی با اتهامات بین المللی مبنی بر حمایت از تروریسم مواجه هستند و گزارش های فراوانی در نهادهای بین المللی در ارتباط با نقض حقوق بشر توسط حشد شعبی وجود دارد. بر اساس قانون حشد شعبی “گروه ها و تشکیلات حشد شعبی نهادهای قانونی به شمار می روند که از حقوق برخوردار هستند و به وظایف خود به عنوان نیروی پشتیبان نیروهای امنیتی عراق متعهد هستند و حقی برای حفظ هویت خود دارند البته مادامی که این امر تهدیدی علیه امنیت ملی عراق نباشد.” همین ماده – بنا به اعتقاد اغلب صاحبنظران مسائل حقوقی- به طور همزمان سرآغاز و تثبیت کننده روندی است که رفته رفته در جامعه عراق ریشه می دواند. این روند همان تسلط و قدرت گیری روحانیون و دارندگان سلاح است.

بیشتر گروه های مسلح زیر مجموعه شبه نظامیان حشد شعبی از مراجع دین –مقیم عراق یا ایران- تبعیت می کنند. این گروه ها، عمدتا بازوهای نظامی و پایگاه مردمی هواداران احزاب شیعی صاحب نفوذ در نهادهای قانونگذاری و اجرایی هستند. این عامل باعث می شود تا یکی از بنود – قانون حشد شعبی- که در ارتباط با عدم ارتباط اعضای “حشد شعبی” با گروه های سیاسی و احزاب است تناسبی با واقعیت نداشته باشد. چرا که این گروه با اقدامات خود، عملا، قدرت سیاسی و حقوق شهروندان به ویژه اقلیت های سنی را نقض می کنند.

 

افرادی وابسته به شبه نظامیان هوادار مقتدی صدر یکی از سران تندروی شیعه از محیط اطراف منزل صدر در شهر نجف عراق حراست می کنند. (گتی)

نقض حقوق بشر… توسط حشد شعبی

افراد و گروه ها و احزاب سیاسی و نهادهای حقوقی گوناگونی به انتقاد و محکوم کردن اقدامات “حشد شعبی” و نقض حقوق بشر توسط این گروه پرداختند. سازمان عفو بین الملل اعلام کرد که شبه نظامیان شیعی به ارتکاب جنایت های جنگی و خشونت ورزی علیه شهروندان سنی متهم هستند. این گروه ها دست به شکنجه و کشتار در خارج از چارچوب دستگاه قضایی و سر به نیست کردن افراد فراوانی و تخریب املاک و منازل می زنند. این مؤسسه بین المللی افزود تحقیقات پیشین درباره “موارد جدی نقض حقوق بشر” توسط حشد شعبی با توجه به عدم رعایت انصاف و جبران خسارت های قربانیان به نتیجه نرسیده است. نتایج تحقیق درباره کشتارها و موارد دیگر نقض حقوق بشر توسط حشد شعبی در روستای پروانه و شهر مقدادیه در استان دیاله واقع در شمال شرق بغداد در 26 ژانویه 2015 و 11 ژانویه 2016 اعلام نشده و همچنین، اعضای حشد شعبی به دلیل این رویکرد مورد بازخواست قرار نگرفته اند.

در این راستا، گزارش هایی از عراق از عملیات تغییر بافت جمعیتی توسط شبه نظامیان حشد شعبی منتشر شده که شامل راندن شهروندان سنی از مناطق جرف الصخر و سعدیه و بلد و اسکندریه و بحیرات و جنابیین و محمودیه و روستاهای ابو غریب و طارمیه و سامرا و بعقوبه و مقدادیه و خالص و شهربان و مندلی و دیگر مناطق و جایگزین کردن پیروان دیگر مذاهب به جای آنان است. همچنین، اسناد منتشر شده توسط سازمان ملل گویای اعدام 10 هزار شهروند غیرنظامی در عراق با انگیزه های فرقه ای و نیز بمبگذاری در مساجد و عبادتگاه ها و سرقت و به آتش کشیدن خانه ها و فروشگاه ها است.


در این راستا، سازمان ملل با انتشار گزارشی شبه نظامیان حشد شعبی و نیروهای ارتش عراق را به ارتکاب جنایت های جنگی متهم کرده است. به گفته این گزارش “شورای امنیت به اطلاعاتی دست یافته که نشان می دهد شبه نظامیان حشد شعبی به اقداماتی همچون نسل کشی و جنایت های جنگی و ضد بشریت دست زدند.” این گزارش در ادامه افزود شورای امنیت “موضوع موکول کردن پرونده عراق به دادگاه بین المللی کیفری را بررسی می کند”. شبکه “abc” آمریکا با انتشار تصاویر و فیلم های ضبط شده از گوشه ای از اقدامات جنایتکارانه نیروهای نظامی عراق در مناطق درگیری با “دولت اسلامی” پرده برداشت. این شبکه تلویزیونی از این اقدامات با عنوان “جنایت جنگی و کشتار غیرنظامیان” یاد کرد.

گزارش دیگری هم در این زمینه توسط سازمان عفو بین الملل تهیه شده که بیانگر اوضاع یاد شده در گزارش بالا و اثرات آن بر اوضاع اقلیت های سنی در مناطق آزاد شده از دست “داعش” است. در این گزارش با استناد به پژوهش های میدانی انجام شده توسط این سازمان در شمال و مرکز عراق یادآور شده “موجی از اقدامات نسل کشی سیستماتیک علیه سنی ها توسط شبه نظامیان عراقی به راه افتاده که هدف آن تغییر بافت جمعیتی است.” گزارش یادآور شده که کشورهای بسیاری مقصر اوضاع فعلی هستند. بیش از 20 کشور در پانزده سال گذشته سلاح و مهمات به عراق فروخته اند. عراق ششمین کشور وارد کننده تسلیحات سنگین در جهان است. این سازمان گفته که تنها در شهر صقلاویه در استان انبار در غرب عراق دستکم 643 مرد و کودک توسط حشد شعبی ربوده شده اند و این آدم ربایی ها در جریان عملیات نظامی برای بازپس گیری فلوجه و مناطق اطراف آن صورت گرفته است.

اعلام وفاداری به چهره های گوناگون… و جهت گیری متباین در قبال حشد شعبی

نیروهای حشد شعبی از لحاظ وفادارای و تبعیت از رهبران سیاسی- مذهبی از سه جریان اصلی تابع آیت الله علی خامنه ای رهبر ایران و آیت الله العظمی علی سیستانی مرجع عالی شیعیان در عراق و مقتدی صدر رهبر مردم گرای عراق  تشکیل شده اند. این تباین چند لایه ای دارای اثرات بسیاری بوده و گویای این است که زیر لایه پیشرفت های میدانی شبه نظامیان حشد علائم ضعف ساختاری نهفته است. همین امر سبب شده تا نیروهای “حشد” به عنوان یک تشکل همگون و یا نهاد نظامی منسجم بروز نکند و در قالب تجمعی از نیروهای شیعه باقی بماند. نیروهای حشد شعبی در اصل بخشی از کشمکش های عمیق بین جریان های سیاسی رقیب بر سر قدرت هستند.

گویا، این یکی از اهرم های اصلی و مشترک در دیدگاه های گوناگون سران عراق درباره خط این شبه نظامیان است. به عنوان مثال، گروه هوادار خامنه ای خواستار به رسمیت شناختن نیروهای حشد شعبی به عنوان یک نهاد مستقل توسط حکومت است. نوری مالکی در واقع “پدرخوانده” نیروهای شبه نظامی حشد شعبی است. او یکی از مراکز قدرتی است که همواره بر ادامه حضور حشد شعبی به عنوان نیروی نظامی موازی ارتش عراق پافشاری می کند. او خواستار اعطای نقشی مثل نقش “حزب الله” لبنان یا “سپاه” در ایران به حشد شعبی است.

در مقابل، جریان های هوادار سیستانی و مقتدی صدر خواهان انحلال این گروه شبه نظامی یا محدود کردن نقش آفرینی آنها و زیر نظر گرفتن واحدهای تابع آن و ادغام آنها در نیروهای امنیتی هستند. این جریان ها همچنین خواستار پایان دادن به اقدامات حشد شعبی در قبال اقلیت های سنی هستند. این گرایش های متناقض نمایانگر کشمکش بین جناح های راستگرا است. منافع سیاسی پایه و اساس شکل دهنده تصورات و شیوه فهم و درک این جناح ها به شمار می روند. این کشمکش ها از طرف دیگر با کشمکش شدید دیگری در ارتباط است؛ کشمکش شدیدی که بین نوری مالکی نخست وزیر سابق و حیدر عبادی نخست وزیر کنونی جریان دارد. در حالیکه نوری مالکی خواهان چنگ زدن دوباره به قدرت است حیدر عبادی برای حفظ قدرت تلاش می کند.

حیدر عبادی در این زمینه به موضع گیری مقتدی صدر گرایش بیشتری دارد. مقتدی صدر مخالف بازگشت جریان هوادار مالکی به قدرت است. در این میان، پافشاری جناح مالکی بر هماهنگی با “جناح خامنه ای” شاید منجر به تشدید بی سابقه رویارویی بین جریان مالکی از یک طرف و جریان صدر و سیستانی از طرف دیگر شود. در ادبیات سیاسی به استراتژی “جنگ آفرینی” –در اینجا  راهی شدن به سوی مرزهای عراق و سوریه- “انتقال نبرد” گفته می شود. اما، چه بسا که پایان نبرد با “دشمن مشترک” به افزایش درگیری ها با “رقیبان شریک” بینجامد. گزارش ها و تحلیل های فراوانی از چالش هایی بر سر راه “حشد شعبی” خبر می دهند. این چالش ها گویای این مساله است که گروه های مسلح شیعه ای که برای مقابله با گروه داعش در یک صف واحد قرار گرفتند موضع گیری های سیاسی و مرجعیت دینی واحدی ندارند. کار این گروه ها به دلیل همین عدم همگونی شاید به درگیری های مسلحانه کشیده شود و مساله از رقابت های سیاسی صرف فراتر رود.

مساله اصلی اینجاست که بخش هایی در حشد شعبی درصدد این هستند که دستاوردهای میدانی خود را به عنوان پیروزی های سیاسی “مطرح کنند”. در این راستا، آنها می کوشند با مشارکت در انتخابات پارلمانی و محلی آینده صحنه سیاسی را بازسازی کنند. بدین ترتیب، کفه ترازو در عراق به نفع “نائبان ایران” شده و مالکی دوباره در صدر صحنه سیاسی قرار می گیرد. این در حالیست که ستاد انتخابات با انتشار بیانیه رسمی اعلام کرد “هیئت حشد شعبی یک نهاد نظامی بوده که از ارتباط امنیتی با دستگاه های امنیتی برخوردار است. قانون شماره (36) احزاب سیاسی مصوبه سال 2015 در پارلمان که به تایید رئیس جمهوری هم رسیده تشکیل احزاب سیاسی دارای تشکیلات نظامی را منع کرده است.”

اما، مسئولان ارشد “جناح خامنه ای” از جمله محمد ناجی نماینده ائتلاف ملی و یکی از فرماندهان حشد شعبی به این نکته اشاره می کنند که این شبه نظامیان که به پیروزی های میدانی دست یافته اند در فرآیند سیاسی هم شرکت می کنند. گروه حشد شعبی می کوشد تا از دستاوردهای خود در جنگ با “داعش” بهره برداری کرده و حضور خود را در شوراهای استانی تقویت نماید. شوراهای استانی از اختیارات بیشتری در مدیریت امور عمومی برخوردار خواهند شد. حیدر عبادی نخست وزیر ضمن تاکید بر این موضوع گفته که سیاست تمرکز زدایی توسط دولت دنبال خواهد شد و اینکه دولت عراق اقدامات عظیمی در جهت اعطای اختیارات بیشتر به استان ها انجام داده است.

“حشد” پس از “داعش”…فرصت های بقا و علایم فروپاشی

سناریوهای فراوانی در خصوص سرنوشت شبه نظامیان حشد شعبی در مرحله بعد از “داعش” وجود دارد. گزینه نخست: تغییری در ساختار کنونی حشد شعبی ایجاد نمی شود. گرایشات فرقه ای حشد شعبی به شکل فعلی باقی می ماند. دولت عراق برای مقابله با بقایای داعش بعد از پایان عملیات موصل به نیروهای حشد شعبی نیاز دارد؛ چرا که این نیروها تجربه میدانی بسیاری در این زمینه کسب کرده اند. بنابر این، احتمال دارد گروه داعش اردوگاه هایی در بیابان یا روستاهای دورافتاده دست و پا کند. در این صورت، محیط امنی برای افراد داعش برای پنهان شدن در میان ساکنان بومی و ایجاد هسته های مخفی برای فعالیت احتمالی در آینده فراهم خواهد شد. بخش های گسترده ای از حشد شعبی به انتقال نبرد به سوریه برای اجرای پروپاگاندای ایران روی می آورند.

گزینه دوم این است که گروه های حشد شعبی به عنوان جریان های پراکنده و بازوهای نظامی نیروها و احزاب سیاسی به فعالیت خود ادامه دهند و شاید همچون “حزب الله” در لبنان نقش آفرینی کنند و با تحمیل کردن سیاست ها و اراده خود به رویارویی با حکومت و نهادهای حکومتی بپردازند. چرا که فرماندهان حشد شعبی از نفوذ گسترده ای در نهادهای امنیتی و نظامی و همچنین در فرآیند سیاسی چه در دولت و چه در مجلس برخوردارند. در این شرایط، احتمال انحلال یا محدود کردن نقش آفرینی حشد شعبی بعید به نظر می رسد و مسئولان بلند پایه حشد شعبی از این گروه به عنوان بازوی نظامی نیروها و احزاب سیاسی بهره می گیرند. نقش آنها هم مثل نقش “حزب الله” لبنان یا سپاه پاسداران خواهد بود. فرید اسارساد مقام ارشد اقلیم کردستان عراق گفت شواهدی مبنی بر تبدیل گروه های شیعه عراقی به یک نیروی دائم همچون سپاه پاسداران ایران وجود دارد. به نظر می رسد که این گروه ها با ارتش رسمی عراق هماهنگی و فعالیت خواهند کردند. وی یادآور شد در این شرایط دو ارتش در عراق خواهیم داشت که تاثیرات منفی بسیاری بر آینده کشور خواهد داشت.

گزینه سوم همان طرح حیدر عبادی نخست وزیر عراق است. او در صدد اجرای استراتژی “ادغام جزئی” آن دسته از اعضای حشد شعبی که از لحاظ بدنی و روانی در شرایط مناسب هستند در دو نهاد امنیتی و نظامی است. این طرح شامل کسانی  می شود که در سن رفتن به سربازی هستند. بر اساس همین طرح، اعضای داوطلب حشد شعبی که در نهادهای مختلف حکومتی مشغول فعالیت بوده اند به مسئولیت های اصلی خود بازمی گردند. افراد بیکار عضو حشد شعبی هم با توجه به تجارب خود در نهادهای دولتی استخدام می شوند. به کسانی که سنشان بالاتر از سن سربازی است حقوق بازنشستگی تعلق می گیرد. در این راستا، نخست وزیر عراق، به طور تلویحی به قول برخی به نوعی “محدود سازی” حشد شعبی اشاره کرد. این اقدام “محدود کننده شاید به سرنگونی گروه با نفوذ طرفدار خامنه ای بینجامد. عبادی برای اجرای این طرح می کوشد تا چیزی حدود 20 تا 25 هزار تن از پیکارجویان حشد شعبی را وارد نیروهای مسلح کند و با در نظر گرفتن استراتژی های تدریجی گروه های شبه نظامی دیگر را به حاشیه براند. البته، اجرای این طرح بدون پوشش سیاسی واضح از سوی آمریکا شدنی نیست. شاید تحولات سوریه بستر مناسبی برای اجرای آن فراهم کند.

شبه نظامیان “حشد شعبی” در جریان عملیات پس گرفتن موصل از دست تروریست های “داعش” و بعد از تصرف روستاهای خالد و صالح و زنور در شهر قیاره وارد روستای صالح می شوند. (گتی)

 

واکنش های داخلی… نسخه برداری از حشد شعبی عراق

 

حشد شعبی به نظر طرفدارانشان نیروهای افتخارآفرینی هستند. در مقابل؛ این گروه حتی در طایفه شیعیان منتقدانی هم دارند. مقتدی صدر که گروه شبه نظامی وی زیر نظر فرماندهان حشد شعبی هستند نیروهای حشد شعبی را “شبه نظامیان گستاخ” خواند. برخی از روحانیون حوزه علمیه نجف از جمله مرجع تقلید شیعیان آیت الله عظمی علی سیستانی از رفتارهای انتقام جویانه برخی از فرماندهان حشد شعبی به ویژه ابومهدی مهندس انتقاد کردند. فرماندهان حشد شعبی می کوشند بخش های گسترده ای از نیروهای کرد شیعه به ویژه در مناطق مورد اختلاف را جذب کنند. این امر، عامل اساسی تنش در روابط این گروه با پیشمرگه های کرد به حساب می آید؛ آنهم در شرایطی که اقلیم شمال عراق درصدد برگزاری همه پرسی درباره استقلال این اقلیم از عراق است و حتی زمزمه هایی در خصوص اجرای این همه پرسی در “مناطق پرتنش” یا مناطق مورد اختلاف شنیده می شود. اقدامی که شاید منجر به بروز درگیری شود؛ این درگیری ها می تواند خط سیر اوضاع سیاسی و امنیتی در عراق را تغییر دهد. به ویژه آنکه قدرت های منطقه ای همچون ایران و ترکیه مخالف این اقدام کردها بوده و آن را تهدیدی علیه امنیت ملی خود می خوانند.

گروه های سیاسی کرد بسیاری عضویت کردهای (شیعه) در نیروهای حشد شعبی را نوعی “خیانت” حساب می کنند. جبار یاور دبیر کل وزارت پیشمرگه گفت “این امر تنها به وزارت پیشمرگه مربوط نمی شود. بنا به قانون اساسی عراق، نیروهای پیشمرگه و آسایش و پلیس تنها نیروهای رسمی کشور هستند و نیروهای دیگر در اقلیم کردستان به رسمیت شناخته نمی شوند.” یاور افزود نیروهای حشد شعبی در مناطق تحت کنترل پیشمرگه در کردستان حضور ندارد به جز در طوز خورماتو که حضور آنها در آنجا مورد توافق واقع شده است. بند پنجم اصل 121 قانون اساسی عراق می گوید اقلیم کردستان از حقوق سازماندهی نیروهای امنیتی ویژه اقلیم نظیر پلیس و “آسایش” و “حافظ مرز” برخوردار است. اما حتی این قوانین هم جلودار حشد شعبی نیست. حشد شعبی مسئولیت عملیات در مناطق مورد اختلاف را به شهروندان اقلیم کردستان که به عضویت حشد شعبی در می آیند واگذار می کند. این مساله، زنگ خطری برای وقوع احتمالی “یک درگیری به تعویق افتاده” بین دو طرف است؛ چرا که حالا، دو طرف در سوریه و عراق سرگرم نبرد با “داعش” هستند.

در این راستا، کامران برواری استاد علوم سیاسی دانشگاه دهوک می گوید “بعد از پایان داعش وقوع درگیری بین حشد شعبی و پیشمرگه در مناطق مورد اختلاف بعید به نظر نمی رسد. پیوستن شهروندان اقلیم کردستان به حشد شعبی این احتمال را بیشتر می کند.” از طرف دیگر، برخی معتقدند که تصویب قانون حشد شعبی در سایه نبود ائتلاف بین نیروها و نمایندگان عرب سنی در پارلمان شاید یکی از انگیزه های تشکیل تشکیلاتی مشابه حشد شعبی توسط شهروندان سنی و گروه های عراقی دیگر برای دفاع از خود و هویتشان در برابر حشد شعبی باشد. چرا که اینها از تکرار تاریخ هراس دارند. آنها نگران این مساله هستند که حقوقشان دوباره نقض شود چنانکه در دیاله و انبار و صلاح الدین اتفاق افتاد. همه این اتفاقات به دلیل تهی شدن از حس شهروندی و وابستگی به عراق و تقویت گرایشات فرقه گرایانه و عدم پایبندی حکومت به اصل شهروندی و قانونمداری و حاکمیت منطق شبه نظامیان فرقه گرا و تقویت وابستگی های فرعی پیش آمد.

 

همه در بن بست گرفتارند.. مرزهای سوریه و مرحله بعد از “موصل”

همزمان با درگیری های شهر موصل در چند ماه اخیر مرزهای عراق و سوریه که از بیابان انبار تا شهر موصل کشیده شده شاهد درگیری و رقابت شدیدی میان نیروهای آمریکایی و متحدانشان از یک سو و ایران و متحدانش از سوی دیگر است. همه این طرف ها می خواهند بر این منطقه تسلط پیدا کنند. نیروهای حشد شعبی اعلام کردند که به منطقه مرزی با سوریه رسیده اند. حشد شعبی در بیانیه ای که در سایت این گروه منتشر شد گفت پیشروی به سمت مرزهای سوریه “معجزه ماه رمضان” است. ابو مهدی مهندس گفت “نیروهای حشد شعبی از زمان تاسیس تا کنون 983 روستا و 16 ناخیه و 8 منطقه و 7 فرودگاه و 7 پادگان نظامی و شهرهای فراوانی را آزاد کرده اند و اکنون آنها در طول مرزی 1500 کیلومتر در مرز با سوریه حضور دارند. تا کنون برای آزادی 25 هزار کیلومتر مربع به نیروهای امنیتی کمک کرده ایم.”

برآوردها حاکی از آن است که “داعش” تنها کنترل 6 درصد از مساحت عراق را در اختیار دارد. البته، عملیات پس گیری مناطق از داعش تنها توسط نیروهای حشد شعبی انجام نشده بلکه مسئولیت های عمده و اصلی در این عملیات به عهده نیروهای کرد بوده است. همچنین، ارتش عراق و واحدهای ویژه موفق به بازسازی نیروهای رزمی و جنگی سریع و نسبتا پیشرفته ای شدند. این پیشرفت به دنبال دوره های آموزشی فشرده و همکاری مستمر با نیروهای ائتلاف جهانی حاصل شده است. نیروهای عراقی و ائتلاف جهانی و نیز یگان های حمایت مردمی کرد در سوریه و حزب کارگران کردستان و عشایر عرب، پا به پای یکدیگر  در عملیات رزمی شرکت می کنند.

مرکز فرماندهی ائتلاف جهانی ضد داعش به کلیه نیروهای شرکت کننده در عملیات نظامی بازپس گیری موصل کمک های لجستیک و پشتیبانی هوایی می دهد. نیروهای حشد شعبی یکی از گروه های شرکت کننده در این عملیات هستند. این نیروها در غرب شهر موصل مستقر هستند اما اکنون  به سمت بخش راست شهر موصل در حال پیشروی هستند. گویا، خط سیر تحولات میدانی به گونه ای است که جنگ به سرعت در حال انتقال یافتن به خاک سوریه است. عامل تداخل جغرافی و دموگرافی و میدان عملیات جنگی علیه گروه داعش در انتقال جنگ به سوریه موثر است. ابو مهدی مهندس یکی از فرماندهان حشد شعبی گفت نیروهای حشد شعبی گروه داعش در خارج از مرزهای عراق را تعقیب می کنند. این اظهارات در حالی عنوان شده که طلال سلو سخنگوی نیروهای سوریه دموکراتیک گفت “جلوی تلاش های حشد شعبی برای ورود به مناطق تحت تسلط نیروهای سوریه دموکراتیک را می گیریم.”

این اظهارات نشانگر این است که حالا مرزهای عراق و سوریه به میدان تازه ای برای رویارویی بین نیروهایی شده که به نیابت از آمریکا و ایران با یکدیگر می جنگند. فارغ از اهمیت کنترل گذرگاه مرزی تنف توسط نیروهای حشد شعبی و اینکه به دست گرفتن این منطقه تا چه میزان به نفع ایران و طرح منطقه ای این کشور است اما به گفته تحلیل گران امور نظامی تسلط بر “جاده سنجار” موضوع محوری و اصلی به شمار می رود. تهران شاید در سازش های سیاسی از گذرگاه مرزی تنف استفاده ابزاری کند، چرا که ایران از اهمیت این منطقه برای واشنگتن آگاه است. اما، با این حال، ایران جاده حضر و تلعفر هم به این سادگی از دست نمی دهد، چرا که این جاده، مسیر ارتباطی راحتی بین ایران و متحدانش در دمشق و بیروت است.

 

رد تروریسم… رویکرد کشورهای خلیج در قبال حشد شعبی

عوامل گوناگونی در شکل گیری رویکرد کشورهای خلیج نسبت به مشکلات پیچیده در عراق موثر هستند. این کشورها، عموما خواهان برقراری ثبات و استقلال در امور داخلی و خودداری قدرت های منطقه ای از بهره برداری از رویدادها و تنش های عراق به نفع پروپاگاندا و منافع سیاسی و امنیتی شان هستند. اما، این خواسته خلیجی با عوامل متفاوت دیگری نظیر روند روابط مشترک و تنش های غیر علنی و روز افزون در روابط کشورهای خلیج و عراق و نحوه تاثیر گذاری رهبران سیاسی عراق بر روابط دو جانبه و ماهیت موضع گیری های دو طرف در قبال مسائل ملی عربی و همچنین، فرآیند روابط با تهران و پیچیدگی های این روابط و تاثیرش بر روابط بین کشورهای خلیج و عراق تداخل پیدا می کند. در راستا، اتخاذ “موضع گیری های خاکستری” درباره موضوع حشد شعبی جایز نیست. گزینه های مطرح در خصوص آینده حشد شعبی گویای چالش های فراوانی است که حکومت عراق، به تنهایی نمی تواند بار آنها را به دوش بکشد و چه بسا منجر به ایجاد چالش های امنیتی فراوانی در کشورهای عربی همسایه عراق شود. به ویژه اگر بدنه اصلی حشد شعبی از سیاست های فرقه ای و رویکردهای خود نسبت به تهران دست نکشد.

کشورهای عضو شورای همکاری خلیج از این نکته آگاهی دارند که شبه نظامیان فرقه ای و گروه های تروریستی رادیکال در واقع ابزارهایی در دست حاکمیت ایران هستند. حکومت ایران از این گروه ها در کشمکش های منطقه ای خود استفاده ابزاری می کند. این گروه ها، ابزاری در دست ایران برای ایجاد بی امنی و به خطر انداختن یکپارچگی کشورها عربی هستند. ایران، همچنین از این گروه ها برای تضعیف کشورهای عربی دارای ثبات سیاسی و اقتصادی مثل کشورهای عضو شورای همکاری خلیج بهره می گیرد. از همین رو، کشورهای عربستان سعودی و امارات ضمن تهیه فهرست های تروریسم، مهم ترین گروه های فرقه ای و سازمان های تروریستی را در این فهرست قرار دادند. پادشاهی عربستان سعودی، همچنین، خواستار انحلال گروه های شیعی حشد شعبی شد، چرا که این گروه ها با پروپاگاندای حذفی و فرقه ای فعالیت می کنند.

در این راستا؛ می توان به بیانیه پایانی نشست وزیران کشورهای عضو شورای همکاری خلیج در سپتامبر 2016 اشاره نمود. کشورهای یاد شده اقدامات جنایتکارانه نیروهای حشد شعبی علیه شهروندان غیر نظامی در مناطق تحت کنترل گروه تروریستی داعش را محکوم کردند. به گفته این بیانیه، ارتش و نیروهای پلیس عراق و عشایر بومی مناطق و با حمایت ائتلاف جهانی ضد “داعش” باید رهبری عملیات بازپس گیری این مناطق از دست داعش را در دست بگیرند. در این بیانیه تاکید شده که دولت عراق باید شرایط امنی برای بازگشت شهروندان به محل سکونتشان را فراهم کند. این کشورها دخالت های ایران در امور داخلی عراق را به شدت محکوم کردند.

شورای همکاری خلیج همچنین، استقرار پادگان های نظامی در عراق برای آموزش گروه های تروریستی و قاچاق اسلحه و مواد منفجره به منظور انجام عملیات تروریستی در کشورهای عضو شورا را کاملا رد کردند. این بیانیه بر اهمیت پایبندی عراق به قطعنامه های سازمان ملل درباره مبارزه با تروریسم و اصل عدم دخالت در امور داخلی کشورها و حسن همجواری تاکید کرده و دولت عراق را به همکاری در راستای تحکیم روابط با کشورهای عربی همسایه و دوری از محور گرایی و دخالت های منطقه ای فراخواند. اظهارات مقام های بحرینی درباره دست داشتن عوامل حشد شعبی در اقدامات بی ثبات کننده در این کشور در صدور این بیانیه موثر بوده است. رویکرد کشورهای خلیج درباره حشد شعبی، همچنین در ارتباط با موضوع حفظ امنیت ملی است. این کشورها بر اهمیت این مساله واقف هستند که ارتش عراق نباید به ارتشی با کارکرد فرقه ای مثل سپاه پاسداران ایران تبدیل شود. به ویژه اینکه، پیشروی نیروهای حشد شعبی به سمت مرزهای سوریه نشانگر این مساله است که کشورهای همسایه عراق در منطقه هدف بعدی شبه نظامیان “حشد شعبی” در مرحله بعد از داعش هستند.

برخی موسسات آکادمیک بر این باورند که شبه نظامیان حشد شعبی ممکن است به ابزاری در دست ایران برای هدف گرفتن کشورهای خلیج در جریان کشمکش ها یا جنگ مستقیم تبدیل شوند. به ویژه اینکه گروه حشد شعبی، چندین بار، رزمایش در نزدیکی مناطق مرزی انجام داده و بخش جنوبی عراق پایگاه مردمی و اصلی این گروه است. کشورهای خلیج برای تعامل با چنین شرایطی می کوشند تا روابط خود را با نهادهای رسمی دولت عراق بازتنظیم و از نیروهای میانه روتر و مستقل تر برای مقابله با “نائبان” بومی ایران در عراق حمایت کنند. نخست وزیر عراق حیدر عبادی محرک عمده این تلاش ها به شمار می رود. عبادی وابسته به جریانی است که کاملا از نفوذ روز افزون حشد شعبی آگاه بوده و آن را عامل تهدید و چالش آفرین برای دولت عراق می خواند.

رویکرد آمریکا.. از “چشم پوشی کردن” تا رویارویی

موضع آمریکا در قبال گروه حشد شعبی در سال های اخیر بیشتر گویای حالتی از سردرگمی بوده  است. آمریکا رویکرد و سیاست های روشنی در این خصوص در پیش نگرفته است. واشنگتن، از طرفی مشارکت گروه فرقه گرای حشد شعبی در نبردهای ائتلاف جهانی ضد داعش را رد کرده است اما آمریکا از اهمیت مشارکت حشد شعبی برای بسیج نیروها و آزادسازی شهرهای عراق آگاه است؛ گرچه حضور این نیروها می تواند به کشمکش های فرقه ای دامن بزند.

در این راستا، مسئولان نظامی بلندپایه آمریکا از جمله ژنرال مارتین دمپسی رئیس ستاد مشترک ارتش آمریکا تصریح کردند که واشنگتن مشکلی با شرکت نیروهای حشد شعبی در عملیات نظامی بازپس گیری شهرهای عراق ندارد. البته، آمریکا به خوبی می داند که چنین اظهاراتی باعث تنش های فرقه ای می شود. تیم آرانگو خبرنگار نیویورک تایمزدر بغداد گفت “نیروهای هوایی آمریکا به حمایت هوایی از پیکارجویان شبه نظامیان شیعه متحد ایران پرداختند. این مساله به شبه نظامیان حشد شعبی کمک کرد تا به روستای آمرلی برسند و محاصره ترکمن های شیعه ساکن این روستا را بشکنند.”* 
برخی گمانه زنی ها حاکی از آن است که بحث و جدل بر سر آینده شبه نظامیان حشد شعبی در عراق در مرحله بعد از “داعش” و کشمکش بر سر نفوذ بین تهران و واشنگتن به یکدیگر گره خورده است. چنانچه آمریکا حضور این گروه در مراحل درگیری با “داعش” را نادیده بگیرد اما آمریکا در مرحله بعد از “داعش” نمی تواند با این گروه کنار بیاید. چرا که حشد شعبی در واقع یکی از بازوهای ایران در میدان به حساب می آید. فارغ از همه انتقادات به آمریکا درباره عدم موضع گیری قاطعانه درباره این شبه نظامیان فرقه گرا اما برخی تحلیل گران معتقدند که آمریکا رویکرد دوگانه ای در این خصوص اتخاذ نکرده و این موضع گیری آمریکا بیشتر بیانگر  نیاز آمریکا و ضرورت شکست گروه داعش است. ظاهرا، این دو گانگی یا “موضع گیری های خاکستری” در حال تغییر است. چرا که حالا، نیروهای حشد شعبی در حال پیشروی به سمت مرزهای عراق و سوریه هستند و دامنه نفوذ داعش در عراق هم محدودتر شده و نیروهای ارتش عراق به مرکز شهر موصل رسیدند.  
پیشروی این شبه نظامیان به سمت مناطق نزدیک به مرزهای عراق و سوریه و به کارگیری این مناطق به عنوان تکیه گاهی برای گسترش دامنه نفوذ در سوریه شاید منجر به بروز تاثیرات منفی بر اوضاع داخلی سوریه و عراق به شکل عام و نیز شرایط منطقه ای شود. به ویژه اینکه، نیروهای رژیم اسد بر گذرگاه مرزی الولید تسلط یافتند و تهران می تواند شهر دیرالزور را به بهانه پاسخ به حمله های روز 7 ژوئن 2016  داعش در تهران با موشک های بالستیک هدف بگیرد. این تحولات، در مجموع، چالش پیچیده ای برای آمریکا به حساب می آید. در این شرایط، معادله “حشد شعبی” – واشنگتن معادله باخت باخت خواهد بود؛ به طوری که آمریکا شاید مراکز حشد شعبی را هدف بگیرد، البته اگر دامنه نفوذ حشد شعبی در مناطق جنوب سوریه در نزدیکی مراکز آمریکایی ها و نیروهای تحت حمایت آمریکا گسترش پیدا کند.

پیکارجویان عراقی نقاب دار وابسته به شبه نظامیان شیعه بعد از بیرون راندن عوامل مسلح “داعش” از آمرلی در نزدیکی این منطقه ایستاده اند. (گتی)

موضع ایران.. حمایت از حشد شعبی به عنوان “نائب بومی ایران” در عراق

ایران به تقویت نفوذ و تامین منافع خود در کشورهای دیگر می پردازد. این کار با تکیه بر نائبان بومی ایران  و با هدف نسخه برداری از “حزب الله” و گروه تروریستی حوثی در این کشورها انجام می شود. “حزب الله” کنترل مراکز تصمیم ساز در لبنان را در دست دارد. عبدالملک حوثی رهبر حوثی های یمن است. حاکمیت ایران می کوشد با قانون حشد شعبی و گروه های مسلح تابع آن در عراق فرهنگ “گروه های مسلح” را تقویت کند که این امر منجر به گسترش روز افزون این پدیده در مناطق نفوذ ایران در منطقه می شود. ایران بعد از تسلط بر عراق به ویژه بخش شمالی و غربی این کشور به دنبال بسط سیطره خود بر مناطق مرزی عراق و سوریه از طریق گروه های شبه نظامی خود در عراق و سوریه است. بخش های شمال و غرب عراق مانعی بر سر راه آزمندی های توسعه طلبانه ایران در منطقه به حساب می آمد، چرا که این مناطق عمدتا سنی نشین هستند. ایران بعد از بسط سیطره خود بر این مناطق برپایی “هلال شیعی” را رسما اعلام خواهد کرد.  

در حالیکه تهران به دنبال باز نگه داشتن مسیر ارتباطی زمینی با سوریه از طریق عراق است آمریکا می کوشد تا نوار مرزی بین سوریه و عراق به دست شبه نظامیان هوادار ایران نیفتد. این تحولات منجر به افزایش احتمال درگیری بین تهران و واشنگتن می شود. آمریکا پیشتر اعلام کرد که مساله کنترل شبه نظامیان هوادار ایران بر مناطق مرزی بین دو کشور “خط قرمز” است. آمریکا در این شرایط، شاید مجبور به ایجاد تغییر در فرآیند عملیات نظامی در سوریه در مناطق تمرکز نیروهای مورد حمایت آمریکا شود. به ویژه اینکه شواهد فراوانی مبنی بر اعزام گسترده نیروهای حشد شعبی به سوریه برای نبرد در کنار حکومت سوریه در برابر اپوزیسیون رژیم وجود دارد. شمار فراوانی از فرماندهان حشد شعبی هم این موضوع را تایید کرده اند. راهی شدن نیروهای حشد شعبی به سوریه بیانگر نیاز ایران به این نیروها در کشمکش های این کشور در جبهه های گوناگون  دور و نزدیک است.

حشد شعبی اینک به عنوان مقتدرترین نیرو در “صحنه امنیتی” عراق مطرح است. ایران می کوشد تا با افزایش محبوبیت این گروه، نیروهای ارتش عراق را به حاشیه ببرد . اما تحلیل گران معتقدند که حشد شعبی تنها ویترینی است که نیروهای ایرانی با اقتدارتر در پشت آنها قرار دارند. این نیروها –به عنوان مثال- در نبرد بازپس گیری تکریت در سال 2015 نقش موثری ایفا کردند. ایران در این عملیات به عنوان قوی ترین نیرو در میدان نبرد در دروازه های شهر مطرح شد. سایت های وابسته به گروه های حشد شعبی تصاویری از قاسم سلیمانی در کنار دیگر رهبران عراقی منتشر کردند که این امر توجه برانگیز بود. ابراهیم جعفری وزیر امور خارجه عراق در ژوئن 2016 ضمن اقرار به حضور سلیمانی در عراق گفت “سلیمانی با اطلاع و آگاهی کامل دولت در خاک عراق حضور دارد و به عنوان مشاور نظامی دولت عراق فعالیت می کند.”

برخی تحلیل گران عراقی “از حضور حدود 30 هزار نیرو و مشاور ایرانی در عراق” خبر می دهند و می گویند “عده ای از این افراد یونیفرم حشد شعبی به تن می کنند.” گمانه زنی های مقام های آمریکایی حاکی از این است که “دستکم صد هزار نیروی وابسته به حشد شعبی در نبردهای زمینی شرکت می کنند و شمار نیروهای حشد شعبی تحت حمایت ایران حدود هشتاد هزار نفر است.” به گفته تحلیل گران “حدود 5 تا 6 هزار نیروی سپاهی و بسیجی تابع ایران در عملیات نظامی بازپس گیری موصل شرکت کردند.”

در حالیکه ایران حضور گسترده ای در عراق دارد اما محافل شیعی عراق درباره حضور ایران به دو دسته تقسیم می شوند. گروه اول با حمایت از حضور ایران در عراق می گوید ایران به عراقی ها در مبارزه با گروه های تروریستی کمک می کند. شبه نظامیانی که از نظر ایدئولوژیک و مالی و سیاسی به حکومت ایران وابسته اند در دسته نخست قرار دارند. در مقابل، گروه دیگری در جامعه عراق هستند که ایران را مقصر اصلی گسترش فساد و حمایت از فساد می خوانند. این گروه که روز به روز بر تعداد آنها در جامعه عراق افزوده می شود بر این اعتقادند که ایران از شبه نظامیان مسلح به عنوان ابزاری برای اعمال نفوذ با زور اسلحه استفاده می کند. هواداران مقتدی صدر و نیز برخی از نیروهای جامعه مدنی و حلقه نزدیک به مراجع تقلید در نجف در گروه دوم قرار دارند. حالا، صرفنظر از حضور گروه وابسته به ایران و نفوذ نظامی و اقتصادی این کشور در عراق اما این گروه ضعیف تر از سابق شده تا حدی که به اعتقاد عده ای، این گروه تا کنون نتوانسته اسم “خمینی” را روی خیابانی در بصره بگذارد.

موضع ترکیه… از “قاطعیت” تا “سستی”

ترکیه به صحنه عراق به چشم میدانی برای کشمکش های منطقه ای می نگرد. آنکارا پیشتر مخالفت خود را با ورود حشد شعبی به مناطق ترکمن نشین اعلام کرده بود. گرچه اطراف “تلعفر” از چند ماه پیش در محاصره است اما پیکارجویان حشد شعبی عمدتا به دلیل همین نارضایتی ترکیه آغاز عملیات ورود به مرکز تلعفر را مدام به تعویق می اندازند. ترکیه پیشتر با لحنی هشدار آمیز گفته بود که مخالف ورود نیروهای حشد شعبی به تلعفر است. دلیل این مخالفت هم اجتناب از احتمال تکرار اقدامات پاکسازی نژادی و تغییر بافت جمعیتی توسط حشد شعبی عنوان شده بود، یعنی اقداماتی مشابه آنچه در مورد شهروندان سنی در شهرهای بسیاری در عراق توسط حشد شعبی انجام شد.

در این راستا؛ ارتش ترکیه در نزدیکی مرزهای عراق و در “اردوگاه بعشیقه” در نزدیکی موصل مستقر است. خبرگزاری “آناتولی” ترکیه به نقل از رئیس جمهور ترکیه گفت “حشد شعبی در عراق گروه تروریستی است و باید دید چه کسی پشت این گروه قرار دارد.” وی افزود “ایران سیاست گسترش فارسی را در پیش گرفته و سیاست ایران ما را هم مثل عراقی ها آزار می دهد.” وی در ادامه گفت “ایرانی ها می خواهند در کشورهای عربی نفوذ کنند تا یک قدرت فارسی تشکیل دهند.”

روابط ایران و ترکیه در سال گذشته پرتنش شد چرا که شبه نظامیان حشد شعبی گفتند که قصد ورود به تلعفر را دارند. به دنبال این اظهارات، آنکارا اعلام کرد که برای تعامل با چنین احتمالی، حضور نظامی خود در شمال عراق را افزایش می دهد. در همین حال، ابو مهدی مهندس در آوریل 2017 گفت که این نیروها منتظر دستور نخست وزیر برای ورود به تلعفر هستند.

تلعفر از اهمیت استراتژیک برای ترکیه برخوردار است. بیشتر ساکنان تلعفر را ترکمن ها تشکیل می دهند. این منطقه برای ایران هم حائز اهمیت استراتژیک بوده؛ چرا که اهالی تلعفر شیعه هستند. این منطقه که در نزدیکی مرزهای ترکیه و سوریه قرار دارد برای هر دو کشور از اهمیت استراتژیک برخوردار است. تلعفر منطقه ای استراتژیک برای آغاز عملیات جنگی فرامرزی به حساب می آید. ترکیه با مشارکت نیروهای حشد شعبی در عملیات بازپس گیری موصل هم مخالفت کرده بود. نگرانی ترکیه به خاطر این مساله بود که مبادا شبه نظامیان حشد شعبی به نقض گسترده حقوق شهروندان با انگیزه های فرقه ای دست بزنند. ترکیه گفته بود که نیروهای “حشد ملی” به جای حشد شعبی در این عملیات شرکت کنند. نیروهای “حشد ملی” زیر نظر ترکیه آموزش می بینند و از سه هزار پیکارجو تشکیل شده. اثیل النجیفی استاندار سابق نینوا فرماندهی این نیروها را به عهده دارد.

اما، فارغ از هشدارهای ترکیه درباره تحرکات حشد شعبی و اظهارات رجب طیب اردوغان رئیس جمهور ترکیه مبنی بر اینکه به نیروهای حشد شعبی اجازه ورود به شهر تلعفر را نمی دهد تحولات تازه گویای تغییرات دراماتیکی در روابط ترکیه در دوره اخیر است. شهر تلعفر به دنبال همین تحولات ممکن است به یکی از میدان های تحرک نیروهای حشد شعبی تبدیل شود. ترکیه در حال بهبود روابط خود با تهران است. نمونه بارز تلاش های ترکیه برای ایجاد روابط خوب با ایران در تماس تلفنی بن علی ییلدریم نخست وزیر ترکیه و همتای عراقی اش حیدر عبادی نمود پیدا کرد. ییلدریم در این گفت و گو از سیاست های بغداد در زمینه مبارزه با تروریسم حمایت کرده است.

از طرفی، ترکیه از شدت مخالفت با استقرار شبه نظامیان حشد شعبی در مرزهای غربی عراق کاسته است چرا که آمریکا از شبه نظامیان کرد “نیروهای دموکراتیک سوریه” برای کنترل بخش سوری گذرگاه مرزی با عراق و آزاد سازی شهر رقه و سپس، شهر دیرالزور درسوریه بهره می گیرد. اینکه نیروهای حشد شعبی از سکوت اخیر ترکیه به نفع خودشان بهره برداری می کنند آشکار و نمایان است. سکوت ترکیه به این گونه قابل تفسیر است که ترک ها به حشد شعبی برای نفوذ به شهرستان سنجار (که در تسلط کردهای پیشمرگه است) چراغ سبز نشان داده اند. شهرستان سنجار همچنین مرکز تمرکز نیروهای حزب کارگران کردستان به حساب می آید. این حزب از سوی دولت ترکیه سازمان تروریستی معرفی شده است.

با توجه به آنچه گفته شد، گروه شبه نظامی حشد حالا چه در ارتش عراق ادغام شود یا اینکه به عنوان نیروهای هم طراز ارتش فعالیت کند نه تنها امنیت عراق بلکه امنیت کل منطقه را در آینده در معرض خطر قرار می دهد. به ویژه اینکه، ایران به دنبال بهره گیری از این نیروها است و می کوشد تا آنها را از یک “گروهی که به نیابت از ایران فعالیت می کند” به “یک بازیگر موثر منطقه ای” تبدیل کند. در این شرایط، نفوذ حشد شعبی در آن مناطقی گسترش می یابد که ایران در آنجا از نفوذ گسترده ای برخوردار است. حشد شعبی، از طرفی، به بازسازی صحنه سیاسی عراق چشم دوخته و می کوشد تا با مشارکت در انتخابات آینده سلطه گری نظامی خود را با قدرت سیاسی حفظ کند. اما، حشد شعبی برای دست یابی به اهداف خود با چالش عمده ای روبروست، چرا که سیر رویدادها در جبهه های نبرد در کشورهای همسایه عراق به ویژه سوریه از احتمال رویارویی بین این گروه و واشنگتن و متحدان واشنگتن در این جبهه ها خبر می دهد. همچنین، نباید این نکته را از یاد برد که گروه شبه نظامی حشد شعبی گرفتار کشمکش های داخلی شده است. این کشمکش ها همزمان با “فارغ شدن پیکارجویان” از نبرد به بیرون درز می کند و حالت انفجاری پیدا می کند به گونه ای که قدرت این گروه به دنبال کشمکش های بین جناحی کشدار و فراوان رو به زوال می رود.  


سردبیر فصلنامه “مسائل ترکیه” وابسته به مرکز مطالعات سیاسی و استراتژیک الاهرام

 

مقاله قبلیمقاله بعدی
مجله فارسی
مجله با ارائه مجموعه‌ای از مقاله‌های منسجم به مهم‌ترین مسائل پیش روی خاورمیانه و جهان امروز می‌پردازد. مجله ما تلاش دارد تحلیل‌های دقیقی از تازه‌ترین رویدادهای جهان در اختیار خواننده قرار دهد. از تحلیل سیاسی اخبار پیشرفت و توسعه گرفته تا مشاجرات مابین روشنفکران درجه یک جهان و مصاحبه‌ها با چهره‌های سیاسی سرشناس برای پوشش تمام زاویه‌های امور در نظر گرفته می‌شوند.

پاسخی بگذارید