• شماره جدید
weekly-issue

قبرستان‌ها خانه‌ای برای بی‌خانمان‌ها

گورخوابی در ایران
گورخوابی در ایران

هیچ‌کس فکرش را هم نمی‌کرد که تصاویر تعدادی بی‌خانمان ایرانی با آن چشم‌های وحشت زده و چهره‌های ژولیده که شب‌های سرد زمستان را در درون گورهای خالی یک گورستان به صبح می‌رسانند تا این اندازه در شبکه‌های اجتماعی و رسانه‌های داخلی و خارجی انعکاس پیدا کند.

این خبر را برای نخستین بار، روزنامه شهروند، نشریه رسمی جمعیت هلال احمر ایران منتشر کرد. برپایه گزارش این روزنامه، در گورستان نصیرآباد باغستان در حومه شهریار از شهرهای صنعتی واقع در غرب تهران، پایتخت ایران ٣٠٠ گور از پیش آماده وجود دارد که دست‌کم ۵٠‌ زن، مرد و کودک بی‌خانمان، شب‌ها در درون ٢٠ گور از این تعداد گور خالی می‌خوابند.

روزنامه قانون نوشت، تنها چند ساعت پس از انتشار این گزارش، گروهی از خبرنگاران و انجمن‌های خیریه برای رسیدگی به‌وضعیت این گورخواب‌ها به گورستان نصیرآباد رفته بودند اما در گورستان، هیچ یک از گورخواب‌ها نبودند. مأموران نیروی انتظامی آن‌ها را با کتک از گورستان بیرون کرده بودند.

اما تصاویر و گزارش روزنامه شهروند از گورخواب‌ها به سرعت در شبکه‌های مجازی و پس از آن در رسانه‌های داخلی و خارجی بازتاب پیدا کرد.

در پی انتشار این گزارش و تصاویر آن، اصغر فرهادی، فیلمساز مطرح ایرانی و برنده جایزه اسکار با انتشار نامه‌ای سرگشاده خطاب به حسن روحانی، رییس جمهور ایران به فقر و فلاکت کودکان، زنان و مردانی که شب‌ها در گوشه قبر‌ها، لابه‌لای درختان پارک‌ها و زیر پل‌ها به خواب می‌روند اشاره کرده و گقت: «در این گزارش نام یکی از کسانی که شب‌های سرد استخوان‌سوز را در گوشه گوری نشسته به صبح می‌رساند و به تعبیر تلخ گزارشگر مرگ را زندگی می‌کند، «آرمان» است. این نام مرا‌‌‌ رها نمی‌کند. «آرمان» گم شده‌ای که در گور پیدایش کرده‌اند. شرم بر ما…»

حسن روحانی در واکنش به نامه تند اصغر فرهادی درباره گورخواب‌های گورستان نصیرآباد با اشاره به اینکه «چه کسی در ایران می‌تواند پناه بردن به قبر را تحمل کند» گفت: «شنیده بودیم بعضی‌ها از فقر کارتن خواب می‌شوند یا زیر پل‌ها می‌خوابند اما قبر خواب را کمترشنیده بودیم.»

همچنین، این گزارش و تصاویر آن، بازتاب گسترده‌ای در رسانه‌های خارج ایران نظیر روی‌تر، بی‌بی سی، سی بی‌اس، یورونیوز، العربیه، عرب نیوز، گلف تایم و بسیاری از سایت‌های مهم خبری جهان داشت.

ازجمله می‌توان به گزارش شبکه خبری سی بی‌اس اشاره کرد که با انتشار تصاویر منتشر شده از سوی سعید غلامحسینی، عکاس خبرگزاری دانشجویان ایران ایسنا، نوشته است در قبرستانی واقع در ۱۲ مایلی غرب تهران ۵۰ مرد، زن و کودک که بسیاری از آن‌ها مواد مخدر مصرف می‌کنند در درون گورهای خالی می‌خوابند.

این همه در حالی است که آیت‌الله ناصر مکارم شیرازی، از مراجع دینی شیعه در ایران گفته است: «اخیراً دشمنان با داستان گورخواب‌ها در فضای مجازی غوغایی به پا کردند؛ در حالی که در خود آمریکا صد‌ها هزار نفر کارتن‌خواب‌ وجود داشته و حتی برخی در کنار فاضلاب‌ها اسکان دارند.»

اما گورخوابی پدیده‌ای است که از چند سال پیش در محوطه بسیاری از قبرستان‌ها و امامزاده‌های شهرهای مختلف ایران رواج داشته و موضوع تازه‌ای نیست.

نیما سروستانی، مستندساز، کارگردان و تهیه‌کننده ایرانی-سوئدی در سال ۲۰۰۱ فیلم مستندی با عنوان «برهنه و باد» تهیه کرد که در این فیلم با تعدادی از مردان جوان و می‌انسال معتاد ایرانی گفتگو کرده است. این افراد شب‌ها بر روی قبرهای مردگان یک از قبرستان واقع در یکی از شهرهای مرکزی ایران شب را به صبح می‌رساندند.

شهروند اتفاق اجتماعی دو دهه پیش را تیتر کرد

اما فاجعه خوابیدن انسان‌های زنده در درون گورهای مردگان و در محوطه قبرستان‌ها نه فقط در شهرهای اقماری تهران بلکه در بسیاری از شهرهای ایران به چشم می‌خورد.

می‌رطاهر، یک معلم بازنشسته ساکن تهران در این زمینه می‌گوید: «نمونه‌های دیگر گورخوابی در زاهدان و شهرهای اطراف آن دیده شده است. در حومه شهرهای اقماری تهران مثل ورامین، ساوه، جاجرود، شهریار و… وضعیت بسیار بد است. جاجرود، منطقه صنعتی کمرد، بد‌ترین وضع را دارد به دلیل وجود کارخانه و کارگاه‌های زیاد، مساله گورخوابی زیاد به چشم نمی‌آید.»

می‌رطاهر تاکید می‌کند: «طبقه متوسط، بسیار لاغر شده و خودش در حال ریزش است، بیشتر لایه‌های درون طبقاتی فرو ریخته و به پایین سقوط کرده است. از مردم کار زیادی برنمی آید. در خصوص مسکن که مطلقاً هیچ کاری توسط مردم ممکن نیست. کمک مردم فقط موردی است. دولت نیز امکانات کافی و لازم را ندارد. این دولت ورشکسته است و مدام دارد از مردم می‌کند و تغذیه می‌کند. امکانات شهرداری تهران، سپاه و بسیج خیلی بیشتر است؛ آن‌ها این گونه افشاگری‌ها را دوست دارند. رسانه‌ای شدن هر چیز فقط بوی تعفن را زیاد می‌کند و مشکلی را حل نمی‌کند.»

وی می‌افزاید: «امروز کلیپی از یک منطقه در ساوه دیدم، تاسف آور و مایه شرمساری، همه بی‌کفش و پابرهنه، بدون لباس زمستانی و بی‌آب و برق. دلم می‌خواست واقعا کاری بکنم. همه کمد‌ها را ریختم تا چیز دندانگیری پیدا کنم، نبود، متوجه شدم ۱۰ سال است کفش تازه نخریده‌ام، اورکت و پالتو و بارانی نخریده‌ام؛ از هر چیز یک و یا دو تا دارم.»

رضا، دانشجو و وبلاگ نویس ساکن گرمسار می‌گوید: «ما تا الان پدیده‌ای بنام گورخوابی نداشتیم. فقط برخی از افراد که دعا نویس هستند یا دیدگاه‌های خاصی در مذهب دارند به کسانی که مشکلات خاصی داشتند توصیه می‌کنند که یک یا چند شب را در یک قبر بخوابند تا مشکلشان برطرف شود، به نوعی برخی معتقدند که خوابیدن در قبر ثواب دارداما نه گور خوابی کردن.»

وی می‌افزاید: «اما همیشه آدم‌های فقیر در حاشیه قبرستان‌ها ساکن می‌شدند چون قبرستان‌ها در حاشیه شهر‌ها یا روستا‌ها درست می‌شد و با محل مسکونی مردم عادی فاصله داشت، این افراد حاشیه نشین به این دلیل در این مناطق ساکن می‌شدند که بتوانند از نذورات مردم برای مردگانشان استفاده کنند یا اگر کسی می‌خواست به فقیری کمک کند می‌دانند که آن‌ها در اطراف گورستان‌ها ساکن هستند.»

یک دانشجوی آمار که خود را اشکان معرفی می‌کند می‌گوید: «وقتی حسن روحانی در آلمان بود اروپایی‌ها گزارشی از وضعیت پول در ایران به او دادند. در این گزارش تاکید شده ایران سه میلیون فوق میلیاردر دارد، به او توصیه کردند در خریدهایی که می‌کنید این گروه را در نظر بگیرید، بازار داخلی شما را این‌ها می‌چرخانند. بویینگ بخرید و.. راه آهن و جاده سازی به درد این گروه نمی‌خورد، این گروه همه گلوگاه‌ها را بسته است با ثروت هنگفتی که ناگهان بدست آورده.»

اما در این میان، سهم زنان در خیل عظیم کارتن خواب‌ها و بی‌خانمان‌ها، بسیار چشمگیر و البته تاسف بار است.

خبرگزاری کار ایران (ایلنا) تیرماه ۱۳۹۴ به نقل از معاون زنان رئیس‌جمهوری ایران نوشت که ۵هزار تن از مجموع ۱۵ هزار کارتن خواب ایران زن هستند. به گفته عباد‌الله فتح‌الهی، رییس سازمان نوسازی شهرداری تهران در گفت‌و‌گو با پایگاه خبری وزارت راه و شهرسازی تنها در منطقه ١٢ تهران ۱۵۰ تا ۲۰۰ هزار تن کارتن‌خواب زندگی می‌کنند.

آساره کیانی در این زمینه یادداشتی در روزنامه نوآوران نوشته است: «در تهران، خانواده‌هایی هستند که در توالت‌های عمومی، شب را صبح می‌کنند و شما صبح زود، پیش از آن‌که این اماکن شهری بدبو، در‌هایش را به روی مردم شهر باز کند، زنانی را خواهید دید که گوشه‌ چادر خود را به دندان گرفته‌اند و با یک دست اسباب و پتو و و با دست دیگر، کودکان خواب‌آلوده‌شان را بیرون می‌کشند و بعد از دروازه‌های توالت به شهر پرتاب می‌شوند.»

پس از انتشار گزارش گورخوابی در گورستان نصیرآباد، انتشار اخبار مربوط به تهی‌دستان ایران، از جمله وضعیت حاشیه نشینان و کارتن‌خواب‌ها در بسیاری از رسانه‌های ایران پررنگ‌تر از گذشته بازتاب پیدا کرد که از جمله می‌توان به انتشار خبر کارتن خوابی کارگران روزمرد شهرداری تهران در محوطه اطراف مقبره روح الله خمینی، رهبر پیشین جمهوری اسلامی اشاره کرد.

سامان که یکی از روزنامه نگاران ممنوع الکار ساکن تهران است می‌گوید: «از خیلی سال پیش، کسانی در همین بهشت زهرا تهران زندگی می‌کردند و تغذیه‌شان از سر خاک مرده‌ها حلوا و میوه و… بود. زمان کرباسچی بود که با معلم بینش رفتیم بهشت زهرا و این خانواده‌های زنده به گور را دیدیم. سال ۷۱ معتادان برای در امان ماندن از سرما و به بهانه یافتن لقمه غذایی به گور‌ها پناه می‌بردند. درسال ۸۲ که برای تحقیق به مرقد خمینی زیاد می‌رفتم، گورخواب‌ها وجود داشتند اما سعی و آرزویشان راه یافتن به داخل حرم بود که با لگد بیرونشان نکنند.»

او می‌افزاید: «روزنامه شهروند، اتفاق اجتماعی دو دهه پیش را یافت و تی‌تر کرد. از وقتی در مساجد را بستند، معتادان و در راه ماندگان جایی ندارند. این همه هزینه برای مساجد خالی از جمعیت، می‌تواند پناه همه بی‌پناهان ایران باشد اما بعد از انقلاب مساجد به پایگاه‌های نظامی تبدیل شدند.»

به گفته سامان، رفتارهای تند و زننده با معتادان باعث پناه بردنشان به گور می‌شود تا گرمخانه‌های شهرداری‌ها… گرمخانه‌ها این افراد را تحویل مراکز ترک اعتیاد می‌دهد که در آنجا خشونت بسیاری حاکم است و هر از گاهی افراد در اثر کتک خوردن می‌میرند و اصلاً به هیچ حساب نمی‌شوند. این طور مواقع خانواده‌ای نیست که ماجرا را شکایت و پیگیری کند. یکی از آشنایان خودمان سال پیش در کمپی در شمال، خون بالا آورد و مرد، برای همین معتادان از رفتن به کمپ‌ها خودداری می‌کنند.

در ۱۸ دی ماه جاری روزنامه شهروند درگزارشی دیگر نوشت که پس از مشاهده عکس‌های هوایی مأموران سرشماری ۱۰۰ تن در قالب ۱۲ خانواده شناسایی شدند که از ۴۰ سال پیش در یکی از دو ساختمان سیمانی رهاشده در میانه پارک جنگلی چیتگر بدون داشتن گاز، آب آشامیدنی و تلفن زندگی‌ کرده‌اند.

همچنین رسانه‌های داخلی ایران،‌‌ همان روز از ۲۰ سال زندگی یک پدر و دختر اهل شیروان از توابع استان خراسان شمالی، در طویله؛ محل نگهداری علوفه‌ گاو‌ها خبر دادند که پس از انتشار این گزارش قرار شد با کمیته امداد پیش از سال جدید برای این خانواده منزل مسکونی بسازد و تحویل آنان دهد.

” عدالت و رفع تبعیض و پیشرفت مادی و گسترش رفاه” از اهداف و شعارهای اصلی انقلاب اسلامی اعلام شده است اما پس از گذشت ۳۸ سال زندگی ۱۸ میلیون تن از مردم ایران در سکونت گاه‌های غیر رسمی و در حاشیه شهر‌ها بیانگر عمق محرومیتی است که گریبانگیر حاشیه‌های فقیرنشین و مناطق فقیرنشین این کشور شده است.

عبدالرضا رحمانی فضلی، وزیر کشور ایران خرداد سال جاری در مورد حاشیه‌نشینی گفته بود: «سالانه ۶۰۰ هزار ایرانی زندانی می‌شوند و ایران با مشکلاتی چون حاشیه‌نشینی ۱۱ میلیون نفر، بیکاری سه و نیم میلیون شهروند و اعتیاد یک و نیم میلیون تن دست و پنجه نرم می‌کند.»

برپایه گزارش‌های رسمی، گروهی از حاشیه نشینان در ایران، در یک زاغه‌ در کوه یا گودی در زمین سکونت دارند، برخی دیگر سرپناه خود را با وسایل و مصالح کهنه مانند مقوا، حلب، نایلون و قطعات بی‌مصرف درست کرده‌اند. زندگی در کوره‌پزخانه‌ها، کپرهای حصیری، اتاق‌های حلبی یا خشتی و بلوکی نیز از دیگر نمونه‌های پدیده آلونک نشینی یا حاشیه نشینی در اغلب شهرهای ایران به شمار می‌رود.

یکی از شهرهای دارای بیشترین جمعیت حاشیه نشین شهر مشهد است، شهری در جوار مرقد علی بن موسی الرضا، امام هشتم شیعیان ودرسایه حاکمیت آستان قدس رضوی، یکی از چهار غول بزرگ اقتصاد ایران.

با این وجود حاشیه نشینی بیش از ۹۰۰ هزار نفر از جمعیت بر دو میلیون و ۷۰۰ هزار نفری مشهد همراه با مسائلی نظیر اعتیاد، سرقت، بهره کشی جنسی و بیکاری اکنون به عنوان یکی از معضل‌های مهم استان خراسان رضوی به شمار می‌رود.

مهناز، کارمند ساکن مشهد در این زمینه می‌گوید: «در شهرستان سبزوار واقع در استان خراسان رضوی، هر سال با شروع فصل سرما و بارش باران و برف، خانه‌های خرابه و گورستان‌ها به خاطر امکان مصرف مواد مخدر و نبود نظارت نیروی انتظامی مملو از بی‌خانمان‌ها و معتادان بی‌خانمان است.»

حاشیه نشینی و فقر، نابرابری درآمدی و جنسیتی و نیز کاهش کیفیت آموزش و بهداشت در‌ایران در شرایطی روبه افزایش است که جمهوری اسلامی متعهد شده است تا سال ۲۰۳۰ به شاخص‌های جهانی توسعه پایدار برسد.

مقاله قبلیمقاله بعدی
فیروزه رمضان‌زاده
فیروزه رمضان زاده، روزنامه نگار فعالیت مطبوعاتی خود را از سال 1381 از روزنامه توسعه در تهران شروع کرد.وی از سال 1389فعالیت مطبوعاتی خود را به صورت آنلاین با رسانه های فارسی زبان خارج ایران ادامه داده است.

پاسخی بگذارید