• شماره جدید
سیاست, منطقه, وبلاگ

حماس حلقه یاران خود را از نو تشکیل می‌دهد

تظاهرات کننده لبنانی تصویر اسماعیل هنیه رهبر حماس(چپ)، محمد مرسی رئیس جمهور مصر (وسط) و رجب طیب اردوغان نخست وزیر ترکیه را حین پایکوبی به مناسبت انتخاب مرسی به عنوان رئیس جمهور مصر در دست داشت. 24 ژوئن 2012 – شهر جنوبی صیدا در لبنان – عکس از گتی ایمجز
تظاهرات کننده لبنانی تصویر اسماعیل هنیه رهبر حماس(چپ)، محمد مرسی رئیس جمهور مصر (وسط) و رجب طیب اردوغان نخست وزیر ترکیه را حین پایکوبی به مناسبت انتخاب مرسی به عنوان رئیس جمهور مصر در دست داشت. 24 ژوئن 2012 – شهر جنوبی صیدا در لبنان – عکس از گتی ایمجز
تظاهرات کننده لبنانی تصویر اسماعیل هنیه رهبر حماس(چپ)، محمد مرسی رئیس جمهور مصر (وسط) و رجب طیب اردوغان نخست وزیر ترکیه را حین پایکوبی به مناسبت انتخاب مرسی به عنوان رئیس جمهور مصر در دست داشت. 24 ژوئن 2012 – شهر جنوبی صیدا در لبنان – عکس از گتی ایمجز

بهار عربى و تحولات سالهاى اخير در سوريه موجب شد كه حماس با چرخشى ملايم و آهسته از سوريه رويگردان شود، از جمهورى اسلامى ايران فاصله بگيرد و به قطر، مصر و تركيه نزديك شود.

اما دشمنى راهبردى جمهورى اسلامى و حماس با اسراييل باعث شده كه اين روابط گرچه سردتر نسبت به گذشته، ولى تداوم يابد. در مورد سوريه چون حماس با اصل موجوديت دولت بشار اسد دچار مشكل شد، ترميم لطمه‌اى كه به اين رابطه خورد، بسيار دشوار به نظر مى‌رسد .

درمورد مصر در دوره يك ساله رياست جمهورى محمد مرسى اين رابطه شكل دوستانه ترى به خود گرفت. گرچه به لحاظ موقعيت جغرافيايى مصر، اين كشور و حماس پيش از آن نيز تعاملاتى با هم داشتند.

اما سقوط دولت محمد مرسى در مصر چه تاثيرى بر روابط اين كشور با حماس خواهد داشت؟ متحدان جديد حماس تا چه اندازه توان و انگيزه براى حمايت از اين گروه را دارند ودليل اين دورى و نزديكى چيست؟

جمهورى اسلامى ايران : متحد سابق منتقد امروز

«حماس» و «جمهوری اسلامی ایران» متحدان راهبردی سابق، بعد از تحولات سوريه دچار اختلاف شدند. محور این اختلاف نگرش های متفاوت حماس و ایران به اين بحران است. سوریه که طی ۲۵ سال گذشته حلقه وصل حماس و جمهوری اسلامی بوده، حالا به نقطه فصل و جدایی آنها تبدیل شده است.

حماس از بدو تاسیس در سال ۱۹۸۷ مورد حمایت راهبردی جمهوری اسلامی ایران بوده است .در سال ۱۹۸۷ که انتفاضه اول شروع شد،ایران به حماس نوپا به عنوان بدیلی مناسب برای فتح نگاه می کرد که برخلاف تمایل ایران بتدریج از مبارزه مسلحانه علیه اسراییل دست شسته بود.

سال ۱۹۹۳ که یاسر عرفات رهبر فتح پس از امضای توافقنامه اسلو به اراضی فلسطینی برگشت و منادی مذاکره و توافق سیاسی با اسراییل شد، ایران بر حمایت هایش از حماس افزود .

دراواخر دهه ۱۹۹۰ که اردنی ها خواهان خروج رهبران حماس از خاک خود شدند و رهبران حماس در نهایت به دمشق رفتند، ایران در کنار سوریه به مهمترین حامی نظامی–تسلیحاتی و یکی از مهمترین حامیان مالی حماس تبدیل شد .

حمایتی که در جنگ ۲۲ روزه ۲۰۰۸ و جنگ پاييز گذشته حماس و اسراييل، از عوامل پایداری حماس در برابر حملات سنگین هوایی و زمینی اسراییل به شمار می رفت.با وجود چنین سوابقی از اتحاد و همکاری، حالا راه حماس و ایران بر سر تحولات سوریه از هم جدا شده است.

سوريه : راه ترانزيتى نا آرام

به نظر می‌رسد حماس قصد دارد خود را با تحولات خاورمیانه بعد از بهار عربی هماهنگ کند و یکی از ابعاد تحولات بهار عربی، قیام مردم سوریه علیه دولت این کشور و سقوط احتمالی حکومت بشار اسد است.

اهمیت این موضوع برای حماس در این است که بازیگران اصلی جهان عرب (مصر، اردن، عربستان و قطر) و ترکیه به عنوان بازیگر غیر عربی در حالی خواهان سقوط دولت بشار اسد هستند که حماس در معادلات درون فلسطینی و فلسطینی–اسرائیلی به حمایت این قدرتها یا تعامل با آنها نیاز دارد.

تا پيش از تحولات سوريه اين كشور معبرى براى ترانزيت اسلحه از ايران براى حماس بود. اين گروه فلسطينى در كنار ديگر گروههاى معتقد به مبارزه مسلحانه با اسراييل، در دمشق دفتر داشت. اين دفتر براى ۱۳ سال (۱۹۹۹-۲۰۱۲) مورد حمایت نظامی، مالی و سیاسی دولت سوریه و ميزبان رهبران در تبعيد حماس بود.

اما با تحولات دو سال اخير در اين كشور اين گذرگاه كه با هدف ضربه زدن به اسراييل ايجاد شده بود، نا آرام و متشنج شد. حماس درآغاز نا آرامی های سوریه، موضع بی طرفی گرفت ولی حالا از قیام مردم سوریه حمایت می کند.

در واقع روند مناسبات حماس دردوسال گذشته با سوريه از حالت همگرايى، سپس خنثى و بى طرفى و در نهايت همگرايى با مخالفان سوريه تغيير يافته است و بعيد به نظر مى رسد رابطه اى كه اين گونه لطمه ديده به زودى ترميم شود.

اين اختلافات باعث شد دفتر حماس از سوريه به دوحه پايتخت قطر انتقال يابد.

قطر: حامى اخوانى ها

موضع مشترك حماس با قطر در خصوص تحولات سوريه، حماس و قطر را به هم نزديك كرد. شيخ حمد بن خليفه امير سابق قطر روابط مستحكمى با خالد مشعل رييس دفتر سياسى حماس داشت.

برخى از تحليلگران معتقدند تغيير كادر رهبرى در قطر و انتقال قدرت از شيخ حمد به پسر و جانشين اش شيخ تميم موقعيت حماس را در اين كشور متزلزل كرده و حتى ممكن است موجب قطع كمكهاى قطر به حماس شود.

گفته مى شود كه تمركز امير جديد قطر بر مسايل داخلى اين كشور است. وى در اولين سخنرانى خود گفت. مردم قطر و حل مشكلات آنان در اولويت برنامه هاى وى است. شیخ تمیم در نشستی خبری تأکید کرد که ما همه مسلمان هستیم اما اخوان المسلمین نیستیم و قطر با احزاب و گروه‌ها تعامل ندارد بلکه با کشورها و دولت ها تعامل خواهد داشت.

برخى معتقدند روى سخن شيخ تميم گروه حماس است و رهبران حماس نگران هستند كه نتوانند همان رابطه اى را كه با امير سابق قطر داشتند، با شيخ تميم هم داشته باشند .

مصر: جايگاه حماس بعد از مرسى

بعد از وقوع بهار عربی، حماس به همان سرعتی که از سوریه دور شد به مصر نزدیک تر شد. پیش از تحولات بهار عربی، دولت حسنی مبارک گرچه به گروه فتح به رهبری محمود عباس (ابومازن) نزدیک تر بود تا حماس، اما گروه حماس نیز در دوران مبارک، دارای روابط پایداری با حکومت مصر به ویژه دستگاه اطلاعاتی این کشور (و عمر سلیمان رییس آن) بود که مسئول پرونده فلسطین در دولت مبارک به شمار می رفت.

بعد از سقوط مبارک و روی کار آمدن دولت تحت کنترل اخوان المسلمین به ریاست “محمد مرسی” در قاهره، روابط حماس و مصر به دلیل ریشه ها و تمایلات اخوان المسلمینی حماس تقویت شد.

بعد از سقوط مرسى و تضعيف جايگاه اخوان المسلمين در مصر، حماس با خلا حمايتى از سوى مهمترين حامى خود به لحاظ موقيعت منطقه اى، مواجه شد. اما همين موقعيت منطقه اى مانع قطع كامل اين رابطه خواهد شد.

گرچه حماس طرفدار استراتژی مبارزه مسلحانه علیه اسراییل است و دولت مصر قرارداد صلح با اسراییل بسته، اما قاهره با حمایت سیاسی دیپلماتیک از حماس و مهیا کردن کمک های لجستیکی و تدارکاتی به نوار غزه و نیز عدم سخت گیری در مورد ارسال غیر قانونی سلاح از صحرای سینا به نوار غزه، در عمل به ادامه حیات و ماندگاری مبارزه مسلحانه علیه اسراییل توسط حماس و سایر گروههای مسلح فلسطینی در نوار غزه کمک كرد.

اگر چه تغيير دولت مرسى به ضرر حماس خواهد بود، اما موقعيت جغرافيايى مصر مانع از انفصال كامل اين گروه از مصر خواهد شد و اين روابط گرچه سرد، ادامه مى يابد.

تركيه: ميانجى ميانه رو

حزب حاكم عدالت و توسعه تركيه پيوندهاى ايدئولوژيك فراوانى با اخوان المسلمين دارد. اين حزب به لحاظ ساختارى و نوع نگاه به دين با تفكرات اخوانى هم خوانى دارد .از اين رو با حماس به عنوان شاخه اى از اخوان المسلمين قرابت فراوانى دارد. تركيه هم چنين با اسراييل داراى روابط سياسى و اقتصادى فراوانى است.

از اين رو از تركيه مى توان به عنوان يك ميانجى ميانه رو ميان اعراب و اسراييل نام برد كه برخلاف جمهورى اسلامى ايران معتقد به راه حل سياسى و مذاكره است. به اين ترتيب كه حماس را به سمت فاز سياسى سوق مى دهد و خواهان برقرارى آشتى ميان گروههاى فلسطينى و جايگزينى راه حل سياسى و مذاكره با اسراييل به جاى راه حل نظامى است.

ترك‌ها سعى دارند با افزايش روابط با حماس، نقش ایران در قبال مسئله فلسطین را كاهش دهند و جنبش حماس را به سمت میانه‌روى و اعتدال سوق دهند .تركيه هم چنين تلاش دارد ميان گروههاى فلسطينى ميانجى گرى كرده آنها را به هم نزديك كند.

معادلات جدید در منطقه

در مجموع به نظر مى رسد تحولات چند سال اخير در منطقه، يارگيرى هاى جديد، تغيير رهبران و دسته بندى هاى جديد ايجاد شده ناشى از اين تغييرات، حماس را با سردرگمى در انتخاب هم پيمان مواجه كرده است.

با توجه به تحولات ماههاى اخير در سه كشورى كه حماس به عنوان متحدان خود برگزيده است، به نظر مى رسد شاهد چرخش مجدد حماس به سمت جمهورى اسلامى ايران باشيم. گرچه بعيد به نظر مى رسد حماس موضع خود در قبال تحولات سوريه را تغيير دهد.

تحولات دو سال اخير نشان داد كه نوع روابط حماس با قطر، تركيه و مصر متفاوت با رابطه اين گروه با جمهورى اسلامى ايران است. زيرا تغيير دولتمردان در مصر و قطر و تاثير پذيرى سياست خارجى تركيه از تحولات بهار عربى، روابط حماس با اين كشورها را دچار تغيير و تحول كرد. اما به دليل چالش هاى راهبردى جمهورى اسلامى ايران با آمريكا و اسراييل، اختلاف نظر ايران و حماس بر سر تحولات سوريه مانع از ادامه روابط استرتژيك طرفين بر اساس دشمنى مشترك با اسراييل نشد.

در مورد مصر هم موقعيت جغرافيايى و همسايگى اين كشور با اراضى فلسطينى و مناسبات تاريخى قاهره با گروههاى فلسطينى باعث شده على رغم تحولات دوساله اخير در راس هرم قدرت در مصر، اين كشور هم چنان نقش خود را به عنوان بازيگر اول عربى در روابط با فتح و حماس حفظ كند.
به نظر مى رسد روابط تركيه و حماس كه هر دو طرفدار اخوان هستند نيز مساعد باقى مى ماند. در مورد قطر نيز حماس منتظر سياستهاى امير جديد قطر در قبال مساله فلسطين باقى خواهد ماند.

فارغ از بحث ارتباط اين گروه با كشورهاى منطقه، برخى معتقدند راه حفظ بقا حماس، تغيير مشى راديكال و نظامى اين گروه به مشى سياسى و نزديكى به ديگر گروههاى فلسطينى از جمله فتح است. برخى خبرها نيز از امکان ادغام حماس در سازمان آزادییخش فلسطین (ساف)به گوش مى رسد.همچنين شنيده مى شود كه فتح و حماس قصد تشکیل يك دولت انتقالی مشترک را دارند.

به اين ترتيب امكان حضور و پيروزى در انتخابات براى حماس فراهم مى شود. پرهيز از تندروى و يافتن راه حلى سياسى براى حل مساله اعراب و اسراييل به اين گروه اين اجازه را مى دهد كه در معادلات فلسطينى – اسراييلى باقى بماند .

مقاله قبلیمقاله بعدی
لادن سلامی
لادن سلامى فارغ التحصيل رشته علوم سياسى از دانشگاه تهران است. قریب به ١٤ سال سابقه كار مطبوعاتى در روزنامه‌هاى سلام، آفتاب يزد، هم ميهن، گزارش روز، سرمايه، مناطق آزاد، حيات نو، فرهيختگان و اعتماد دارد. درحال حاضر هم به عنوان خبرنگار آزاد با سايت المجله، بى‌بى‌سى و تهران ريويو (با تمركز بر امور خاورميانه) همكارى مى كند.

پاسخی بگذارید