• شماره جدید
بررسی, کلمات, نقد کتاب, وبلاگ

چگونه هویت ما ایرانیان ساخته شد؟

چگونه هویت ما ایرانیان ساخته شد؟
چگونه هویت ما ایرانیان ساخته شد؟
چگونه هویت ما ایرانیان ساخته شد؟

دهه آخر قرن نوزدهم و دو- سه دهه اول قرن بیستم در تاریخ ایران به ویژه در تاریخ نوین آن دوره بیمانندی است. تصویر ذهنی‌ای که امروز بیشتر ایرانیان به عنوان ملت از خود دارند، در این دوره ساخته و پرداخته شده است.

این دوره سرآغاز گذار ایران از ممالک محروسه به کشوری یکپارچه با دولتی متمرکز است. زمینه‌های فکری ایران نوین در این دوره فراهم می‌آید. به عبارت دیگر، در این دوره است که سرآمدان سیاسی و فرهنگی، شالوده‌های فکری دولت- ملت نوین ایران را میریزند.

این دوره تاکنون چندین بار موضوع بررسی و تحقیق پژوهشگران ایرانی و خارجی قرار گرفته و کم و بیش همه پژوهشگران آن را چرخشگاهی تاریخی میدانند. در این دوره است که سرآمدان سیاسی و فرهنگی کشور بسیج میشوند و میکوشند تا ایران سنتی را به زور وارد دنیای مدرن کنند.

کتاب «ساخت و پرداخت هویتی در ایران» نوشته علیرضا مناف زاده که از سوی انتشارات فرانسوی “لرمتان” در پاریس منتشر شده، بررسی زمینه‌های شکلگیری تصویری است که زیر عنوان ایرانیت و هویت ایرانی، اکنون در ذهن ایرانیان وجود دارد.

علیرضا مناف زاده نویسنده کتاب «ساخت و پرداخت هویتی در ایران»
علیرضا مناف زاده نویسنده کتاب «ساخت و پرداخت هویتی در ایران»

به گفته نویسنده، هدف از نگارش کتاب کوششی بوده است در جهت نشان دادن این حقیقت تاریخی که هویت نوین ایرانی در دورهای از تاریخ معاصر ایران ساخته و پرداخته شده است.

او دلیل نوشتن کتاب را به زبان فرانسه جلب توجه ایران شناسان غربی به همین حقیقت تاریخی میداند. زیرا درباره ایران معاصر کتاب به زبان فرانسه کم نیست، اما در زمینه موضوع خاص این کتاب یعنی ساخت و پرداخت هویتی در ایران کتابی مستقل به زبان فرانسه وجود ندارد.

به گفته علیرضا مناف زاده، ایرانیتی که ما امروز به آن میبالیم در این دوره شکل گرفته است وساخت این هویت آنقدر نیرومند و اثرگذار بوده که منظری که ما امروز از آنجا به خود و کشور خود مینگریم، محصول همین هویتی است که ساخته شده است.

حتی رهبران اصلی جمهوری اسلامی نیز در نهایت از همین منظر به آینده ایران مینگرند. مشکلی که وجود دارد این است که گروهی از روشنفکران اقوام گوناگون موجود در ایران مانند کرد و ترک و عرب و بلوچ نیز در سال های اخیرشروع به ساختن هویت جداگانهای برای خود کرده اند. چند دههای است که جنگ هویتی نیز به راه افتاده و ممکن است در صورت ضعیف شدن قدرت مرکزی به جنگهای قومی بینجامد.

در این کتاب، نویسنده سه لحظه تاریخی را مشخص کرده است که در آنها ایرانیان دست به ساختن هویت جمعی زدهاند. یکی جنبش شعوبیه است که برضد برتری جویی عرب به راه افتاد و از دل آن شاهنامه درآمد که روشنفکران هویتپرداز ایرانی در قرن گذشته آن را به یکی از ارکان اصلی هویت ایرانی تبدیل کردند.

دیگری جنبش آذرکیوانیه است که گروهی از زرتشتیان ایران که به هند رفته بودند به راه انداختند و دیگری هویت سازی روشنفکران ایرانی در قرن گذشته است که نویسنده همه ما را محصول این هویت جمعی نوساخته می داند.

به گفته وی غالب پژوهشگرانی که پس از تجربۀ انقلاب 1979 و روی کار آمدن حکومت دینی به این دوره نگریسته‌اند، بیش ازهر چیز به موضوع تجدد پرداخته‌اند و غالبا آن را به مدرنیزاسیون جامعه که یکی از وجوه عمده تجدد است فروکاسته‌اند.

بیشتر آنان کوشیده‌اند ناکامی‌ها و نارسایی‌های سیاست مدرنسازی ایران را در دوره پهلوی‌ها نشان دهند و غالباً سرچشمه همه آنها را در بدفهمی روشنفکران مشروطه و سالهای پس از آن از مفاهیم دنیای مدرن غربی جست و جو کرده‌اند.

راست است که بنیادهای فکری تجدد زورآورانه رضاشاهی در این دوره گذاشته میشود، اما این دوره شاهد حضور فعال روشنفکران لیبرال و آزادیخواه نیز هست که دیدگاههای خود را روشن و آشکار نوشته و منتشر کرده‌اند. به این نکته در بررسی‌های تاریخی توجه درخوری نکرده‌اند. این دوره پیچیده‌تر از آن است که تاکنون به ما نشان داده‌اند.

کتاب «ساخت و پرداخت هویتی در ایران» نوشته علیرضا مناف زاده از سوی انتشارات فرانسوی "لرمتان" در پاریس منتشر شده است
کتاب «ساخت و پرداخت هویتی در ایران» نوشته علیرضا مناف زاده از سوی انتشارات فرانسوی “لرمتان” در پاریس منتشر شده است

دیدگاهی که در بررسی این دوره تنها به مسئله تجدد به مفهوم ساده و پیش پا افتاده آن می‌پردازد و کشاکشهای نظری سرآمدان فرهنگی و سیاسی را در چهارچوب تنگ این مسئله میبیند و رویدادها را تنها بر محور موضوع برخورد سنت و تجدد بازسازی میکند، در بهترین حالت، وجهی از واقعیت پیچیده آن دوره را آشکار میکند.

بنابراین، برای فهم همه جانبه واقعیت تاریخی آن دوره باید به رویدادها و کشاکشهای نظری سرآمدان آن از دیدگاه‌های گوناگون نگریست. کتاب علیرضا مناف زاده در واقع نگاهی تازه به این دوره تاریخی است.

مقدمه کتاب با گزارش کوتاهی از جنبش اعتراضی ایرانیان برضد فیلم سیصد، ساخته “زاک اسنایدر” آغاز می‌شود. این فیلم از روی رمان گرافیک فرانک میلر ساخته شده و در سال 2006 به نمایش گذاشته شده است.

داستان آن شرح خیالی نبرد ترموپیل، یکی از نبردهای ایرانیان باستان با یونانیان است که در سال 480 پیش از میلاد در تنگه ترموپیل روی داده است. هم کارگردان فیلم و هم نویسنده رمان، ایرانیان باستان را مردمی زشت و وحشی تصویر کرده‌اند.

علیرضا مناف زاده می گوید: «شور ناسیونالیستی که نمایش این فیلم در میان ایرانیان در سراسر جهان برانگیخت، نشان داد که مردم ایران تصویر ذهنی ساخته و پرداختهای در مقام ملت از خود دارند و آماده‌اند برضد هرکسی که بخواهد این تصویر را درهم بشکند یا آن را زشت جلوه دهد، بسیج شوند. آنان گمان میکنند که این تصویر ذهنی جمعی را از نیاکانشان به ارث برده‌اند. در حالی که در این کتاب مشخص می‌شود که آن را صد سالی بیش نیست که گروهی از روشنفکران ایرانی به یاری شرقشناسان اروپایی ساخته و پرداخته‌اند.»

به گفته وی یکی از بزرگترین دستاوردهای دوره پهلوی‌ها جایگیر کردن این تصویر در ذهن ایرانیان بود. نظام آموزشی و رسانه‌های همگانیِ آن دوره دراین کار سهم اساسی داشتند. گرویدن چندین نسل از درسخوانده‌های ایرانی به این تصویر ذهنی، به جایگیر شدن آن در ذهنیت ایرانیان انجامید چنان که رهبران جمهوری اسلامی نیز پس از دودلی‌های نخستین سالهای انقلاب، سرانجام آن را پذیرفتند و امروز آشکارا به آن میبالند.

دو فصل اول کتاب «ساخت و پرداخت هویتی در ایران» به توصیف اوضاع سیاسی و اجتماعی دوره مشروطه و کوششهای فکری روشنفکران هویتپرداز آن دوره و چند دهه پس از آن اختصاص یافته است.

مهمترین رویدادهای سیاسی، اجتماعی و نظامی این دوره با زبانی توصیفی و در عین حال تحلیلی در دو فصل اول کتاب روایت شده است.

در این کتاب، نویسنده با یادآوری فعالیت ها و اقدامات عباس میرزا، ولیعهد فتحعلیشاه، او را از نخستین ایرانیانی می داند که زیرعنوان «وجدان‌های شوربخت» جای می گیرند. این شاهزاده ایرانی وقتی در جنگ با روسها برای نخستین بار به فاصلۀ عظیم ایران با قدرتهای غربی پی میبرد، دل‌آزردگی‌اش را از ناتوانی و درماندگی ایران بر زبان می‌آورد و می‌کوشد ایرانیت را به نوعی تعریف کند.

زیرا هویت در برابر غیریت شکل میگیرد. او در حد توان خویش دست به نوسازی کشور و وارد کردن دانشهای جدید میزند. در فصل سوم کتاب با عنوان «باریک اندیشی دربارۀ نظام سیاسی»، نویسنده به بررسی دیدگاههایی پرداخته است که در آن زمان در میان سرآمدان سیاسی و فرهنگی درزمینه نظام سیاسی جدید مطرح بود.

در این فصل به این نکته اشاره می شود که روشنفکران آن دوره نظام‌های سیاسی گوناگونی را برای آینده ایران پیشنهاد می‌کردند. به گفته نویسنده، برخلاف آنچه تاکنون شایع کرده‌اند سرآمدان آن دوره درباره نظام سیاسی جانشین مانند هم نمیاندیشیدند. اما در چند چیز هم نظر بودند.

نخست اینکه باید چهارچوبی برای تاریخ ملی ایران تعیین می‌کردند و در آن چهارچوب تاریخی می‌نوشتند تا با گسترش آموزش سراسری در مدارس به کودکان ایرانی درس داده شود.

دوم، باید زبان فارسی را سروسامان میدادند و آن را به زبان ملی و آموزش سراسری تبدیل میکردند. بعضی‌ها مانند محمود افشار و کسروی آشکارا می‌گفتند که رهبران سیاسی باید زبانها، گویشها، آداب و رسوم و، به طور کلی، فرهنگهای گوناگون را از کشور ریشه کن کنند تا همه مردم ایران یکدست و یکنواخت و همشکل شوند.

محمود افشار حتی پیشنهاد میکرد که اقوام گوناگون را جا به جا کنند تا اختلافهای فرهنگی و زبانی هرچه زودتر از میان برود. نوشتن تاریخ زبان و ادبیات فارسی، جمعآوری فولکلور فارسی، شاهنامه‌شناسی، تنظیم موسیقی ملی ایرانی، سرودن شعر دربارۀ شهرها و کوهها و رودها و بیابان‌های ایران، نوشتن احوال بزرگان اندیشه و ادب ایران و حتی نوشتن کتابهای آشپزی ملی (مانند کتاب مستطاب آشپزی دریابندری)، پژوهش درباره زبانها و دینهای ایران پیش از اسلام و جز اینها، همه، کوششهایی در جهت ساخت و پرداخت هویت ملی ایرانی بودند.

باید عناصر غیرایرانی را از فرهنگ ایرانی بیرون می‌ریختند یا رنگ ایرانی به آنها می‌زدند. چنان که در سالهای پایانی رژیم شاه از اسلام ایرانی نیز سخن می‌گفتند و کسانی تصویر ذهنی علی، امام اول شیعیان، را گرته برداری شده از چهره رستم و امام حسین را تجسمی از سیاوش شاهنامه دانستند.

مقاله قبلیمقاله بعدی
نیلوفر دُهنی
نیلوفر دهنی در دانشگاه بیولوژی سلولی-مولکولی خوانده و از سال 1382 نخستین مطالبش در روزنامه‌ها و نشریات سراسری کشور منتشر شده است. وی در سال‌های گذشته همکاری با روزنامه‌های اعتماد، شرق، سرمایه، فرهنگ آشتی و برخی مجلات ادبی را تجربه کرده و سه سال هم به عنوان خبرنگار حوزه نفت در نشریه داخلی وزارت نفت کار کرده است.

پاسخی بگذارید