• شماره جدید
گزارش ویژه

سه عامل برای رهایی از مذاکرات هسته ای بعد از انتخابات ریاست جمهوری ایران

حسین موسویان درتاریخ 29 نوامبر 2004 در وین در جمع خبرنگاران در دفتر آژانس بین المللی انرژی اتمی در وین حاضر شد. عکس از گتی ایمجز
حسین موسویان درتاریخ 29 نوامبر 2004 در وین در جمع خبرنگاران در دفتر آژانس بین المللی انرژی اتمی در وین حاضر شد. عکس از گتی ایمجز
حسین موسویان درتاریخ 29 نوامبر 2004 در وین در جمع خبرنگاران در دفتر آژانس بین المللی انرژی اتمی در وین حاضر شد. عکس از گتی ایمجز

قطعا مسئله هسته ای در اولویت بالایی برای قدرت های جهانی و ایران باقی خواهد ماند. به چالش کشیدن حق مشروع ایران برای غنی سازی اورانیوم تحت پیمان منع گسترش سلاح های هسته ای (NPT) توسط قدرت های جهانی در طول بیش از یک دهه مذاکره با ایران نتیجه ای به همراه نداشته است. قدرت های جهانی سیاست خود را به همان شکل ادامه داده اند اما به نظر می رسد هم اکنون باید زمانی باشد تا نگاه تازه ای به وضع موجود داشته باشند.

قبل از انتخابات، ایران در دو نشست وین و استانبول در تاریخ 25 اردیبهشت (15 می) برای مذاکره با هدف حل معضل هسته ای شرکت کرد. در حالیکه مذاکرات بین «کاترین اشتون» رئیس سیاست خارجه اتحادیه اروپا و «سعید جلیلی» مذاکره کننده ارشد برنامه هسته ای ایران در استانبول «مفید» توصیف شد اما در عین حال پیشرفتی گزارش نشد.

مذاکره بین ایران و آژانس بین المللی اتمی (IAEA) در تهران یکبار دیگر برای دستیابی به پیشرفت شکست خورد. «هرمان ناکارتس» معاون مدیرکل آژانس بین المللی انرژی اتمی بعد از هشت ساعت جلسه در تهران گفت:«ما امروز مذاکرات فشرده ای داشتیم و سند رویکرد ساختاری ( مدالیته ) را که یک سال و نیم است تحت مذاکره قرار دارد نتوانستیم نهایی کنیم.»

در عین حال، کورسوی امیدی برای برطرف شدن مشکلات در روابط ایران و آمریکا که از انقلاب 1357 (1979) باقی مانده، ایجاد شده است. تلفیقی از عوامل مختلف باعث شده تا شانس موفقیت در این زمینه افزایش یابد. درمیان این عوامل انتخاب مجدد اوباما به ریاست جمهوری به همراه ترکیب جدید تیمش در کاخ سفید که مهمترین آنها «جان کری» وزیر امور خارجه، «چاک هیگل» وزیر دفاع و «جو بایدن» معاون اول که اخیرا به مذاکرات مستقیم با تهران اشاره کرده بود، قرار دارد.

آیت الله خامنه ای رهبر ایران تاکید کرد که مذاکرات هدفمند با آمریکا نباید همراه با تهدید و فشار و یا لفاظی های توخالی باشد بلکه به جای آن شامل اقدامات سازنده واقعی برای نشان دادن حسن نیت باشد.

ایرانیان در کمتر از یک ماه دیگر پای صندوق های رای می روند تا رئیس جمهوری جدید خود را انتخاب کنند. هنوز مشخص نیست رئیس جمهور جدید ایران چگونه در موضوع ارتباط ایران و آمریکا و بن بست هسته ای وارد خواهد شد.

راه حلی آبرومندانه برای معضل هسته ای ایران می تواند زمینه ساز باز شدن درها برای گفت وگوهای سیاسی گسترده تر بین آمریکا و ایران با هدف کاهش چندین دهه بی اعتمادی باشد. اگر رویکرد فعلی گروه کشورهای 1+5 (آمریکا، روسیه، بریتانیا، فرانسه و چین به علاوه آلمان) در مذاکرات هسته ای ادامه پیدا کند، امیدواری اندکی وجود خواهد داشت که مذاکرات هسته ای بین ایران و این گروه بعد از انتخابات ریاست جمهوری ایران متحول شود. راهی برای خروج از این باتلاق به وسیله تجدید نظر در سه عامل اساسی وجود دارد که می تواند بن بست کنونی را به سمت دستیابی به موفقیت هدایت کند.

نخستین عامل، تجدید نظر در ترکیب ناکارآمد فعلی گروه های مذاکره کننده 1+5 (فرانسه، آلمان، بریتانیا به علاوه روسیه ، چین و آمریکا). باید مذاکره کننده هایی را یافت که موثر ونتیجه کارشان برای دو طرف رضایت بخش و خشنود کننده باشد. تجربه مذاکرات در سال های اخیر نشان از بروکراسی زیاد در کار با گروه 1+5 و عدم موثر بودن کار جمعی آنها دارد که مذاکرات را ناموفق ساخته است.

مذاکرات اولیه هسته ای در سال های 2005-2003 که در آن دوران من به عنوان سخنگوی تیم مذاکره کننده هسته ای ایران خدمت می کردم، با گروه سه گانه اروپا (فرانسه، بریتانیا و آلمان) سر و کار داشت، شکست خورد چرا که باتوجه به غیبت آمریکا بر سر میز مذاکرات، ارائه یک راه حال پایدار را غیر ممکن کرده بود.

زمانی که آمریکا به مذاکرات در زمان ریاست جمهوری احمدی نژاد پیوست، واشینگتن سیاست جنگ پنهان و اقتصادی به صورت یک جانبه یا چند جانبه علیه ایران را برگزید. این اشتباه، صرفا بی اعتمادی را تحکیم بخشید، تنش را بسط داد و پیچیدگی موفقیت مذاکرات را بیشتر کرد در حالیکه در همین زمان دولت آمریکا به امید پیشرفت دیپلماسی، تحریم های خود را افزایش داد.

بهترین گزینه برای تغییر وضعیت فعلی در مذاکرات هسته ای، مذاکرات مستقیم و دوجانبه بین واشینگتن و تهران است، ضمن اینکه اعضای گروه 1+5 باید درجریان آخرین پیشرفت ها قرار گیرند. اساس مذاکرات باید طرح «گام به گام روسیه» که در تابستان 2011 معرفی شد باشد.

طرح روسیه، در اصل توسط آمریکا و روسیه آغاز شده بود و خواسته های حداقلی ایران از جامعه جهانی و از سوی دیگر خواسته های شورای امنیت سازمان ملل (UNSC) و آژانس انرژی اتمی (IAEA) را تامین می کرد. سایت ریاست جمهوری ایران نوشت: «ایران از طرح گام به گام روسیه استقبال می کند و آماده است تا پیشنهادات خود برای همکاری را ارائه کند».

دومین عامل، قبول کردن این موضوع است که مناقشه بین ایران و آژانس طبیعتا فنی است. در حالیکه پرونده هسته ای ایران سیاسی است. ایرانی ها مشکلی با تعهدات خود تحت نظر پیمان منع گسترش سلاح های هسته ای (NPT) ندارند.

مناقشه بر سر موضوع درخواست آژانس بین المللی انرژی اتمی مبنی بر بازرسی های سرزده در چارچوب پروتکل الحاقی و حتی فراتر از آن است. ایران نمی تواند چنین امتیازی را بدون دریافت امتیاز متقابل بدهد، و آژانس بین المللی انرژی اتمی هم اختیار انجام چنین کاری را ندارد. لذا دعوت تهران برای مذاکرات بیشتر با آژانس در حالیکه آژانس فاقد توان سیاسی برای تامین خواست ایران میباشد، اثر معکوس دارد و از این جهت شکست مذاکرات با ایران را به اذهان عمومی جهان تلقین میکند. چنین بازتابی مذاکرات جامع با گروه 1+5 را مشکلتر میکند.

عامل سوم، نوع رویکرد برای رسیدن به توافق است. از زمان آغاز مذاکرات هسته ای در سال 2003، قدرت های جهانی اصرار به رویکرد “یگ گامی” دارند و پذیرای یک بسته جامع برای مهر و موم کردن معامله نیستند. این سیاست، هر مذاکره در آینده را طلسم می کند ، چه این مذاکره در واشینگتن، تهران، آلماتی، استانبول باشد، یا حتی کره ماه.

طرح صادقانه، جدی و جامع در این زمینه حیاتی است. برای رسیدن به موفقیت در مذاکرات هسته ای، قدرت های جهانی و ایران نیاز به توافق بر روی یک بسته که شامل تمام درخواست های اصلی هر دو طرف می شود، دارند.

برای جامعه جهانی، تعهد ایران به داشتن حداکثر سطح همکاری با آژانس بین المللی انرژی اتمی و شفافیت و تضمین برای منحرف نشدن برنامه های هسته ای به سمت سلاح در آینده، مهم است. در حالیکه برای ایرانی ها، به رسمیت شناختن حقوق آنها در غنی سازی اورانیوم تحت پیمان گسترش سلاح های هسته ای و برداشتن تحریمها کلیدی است.

با توجه به این عوامل سه گانه، اوباما در دومین دوره از ریاست جمهوری خود و ایران با رئیس جمهور جدید، فارغ از آنکه از چه جناح و گروهی باشد، می توانند بن بست هسته ای را بشکنند و سپس واشینگتن و تهران زمینه های لازم برای همکاری در موضوعات مشترک مورد علاقه و مرتبط را فراهم آورند. این اشتراک ها شامل ایجاد ثبات در افغانستان، عراق و سوریه، امنیت انرژی در خلیج فارس، جلوگیری از قاچاق مواد مخدر، همکاری در مبارزه با تروریسم و افراطی گری، احیای روابط اقتصادی و فرهنگی می شود.

*سید حسین موسویان، سفیر سابق ایران و سخنگوی تیم مذاکره کننده هسته ای بود. او هم اکنون در دانشکده وودرو ویلسون پرینستون به عنوان پژوهشگر فعالیت می‌کند. آخرین کتاب او «بحران هسته ای ایران: خاطرات» است که توسط انتشارات بنیاد کارنگی برای صلح بین المللی منتشر شد.

مقاله قبلیمقاله بعدی
حسین موسویان
سید حسین موسویان، سفیر سابق ایران و سخنگوی تیم مذاکره کننده هسته ای بود. او هم اکنون در دانشکده وودرو ویلسون پرینستون به عنوان پژوهشگر فعالیت می‌کند آخرین کتاب او «بحران هسته ای ایران: خاطرات» است که توسط انتشارات بنیاد کارنگی برای صلح بین المللی منتشر شد.

پاسخی بگذارید